BIẾN đổi xã hội và NHỮNG tác ĐỘNG ẢNH HƯỞNG của sự DỊCH CHUYỂN CHẨN mực xã hội đến sự NGHIỆP đổi mới đất nước HIỆN NAY

xã hội luôn vận động và phát triển theo những quy luật của nó. Tuy nhiên nhận biết những quy luật đó không hề đơn giản, nhất là trong xã hội hiện đại ngày nay với những hiện thực xã hội chưa chắc đã phản ánh đúng bản chất của nó. tìm hiểu những biến đổi xã hội và ảnh hưởng của nó đến sự dịch chuyển đến các chuẩn mực xã hội trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đổi mới đất nước hiện nay có ý nghĩa hết sức quan trong. Nó cũng là vấn đề thời sự để định hướng và tìm ra những giá trị chung nhất cho mỗi con người trong sự vận động của thực tiễn

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU

I Khái niệm và nội dung biến đổi xã hội

1 Khái niệm biến đổi xã hội

2 Nội dung biến đổi xã hội

II Biến đổi xã hội ở Việt Nam và những tác động ảnh hưởng

của sự dịch chuyển chuẩn mực xã hội đến sự nghiệp đổi

mới đất nước hiện nay

1 Thực trạng biến đổi xã hội ở Việt Nam hiện nay

2 Những tác động ảnh hưởng của sự dịch chuyển chuẩn mực xã

hội đến sự nghiệp đổi mới đất nước hiện nay

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

Để trả lời cho câu hỏi: Tại sao xã hội biến đổi? Trong tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng cộng sản, C Mác và Ph Ăngghen đã khẳng định: “Lịch sử

của tất cả các xã hội đang tồn tại được biết tới nay là lịch sử của đấu tranh giai cấp” Điều đó đã đặt ra nhiều vấn đề cho các nhà xã hội học khi nghiên cứu về sự biến đổi xã hội Cũng như tự nhiên, xã hội cũng không ngừng vận động biến đổi tuân theo những quy luật vốn có của nó Tuy nhiên, để nhận biết những quy luật của xã hội là vấn đề không dễ dàng chút nào, nhất là trong

xã hội hiện đại như hiện nay, khi mà cuộc đấu tranh giai cấp diễn ra phức tạp với các nội dung mới, hình thức mới Nhiều hiện tượng trong xã hội chưa chắc đã phản ánh chân thực bản chất của nó

Nội dung biến đổi xã hội rất phong phú, đa dạng và có nhiều hệ lụy tác động ảnh hưởng trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội đến mọi quốc gia, dân tộc nhất là đối với nước ta đang trong thời kỳ quá độ đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội Việc nắm chắc nội dung biến đổi xã hội có ý nghĩa thiết thực giúp mỗi quốc gia đưa ra định hướng phát triển của mình, đồng thời có những giải pháp khắc phục những hệ lụy tiêu cực do biến đổi xã hội mang lại

Chính vì vậy, việc nghiên cứu “Nội dung biến đổi xã hội, bến đổi xã hội ở Việt Nam và những tác động ảnh hưởng của sự dịch chuyển chuẩn mực

xã hội đối với sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay” là vấn đề có ý nghĩa cả

về lý luận và thực tiễn Phạm vi đề tài tiểu luận làm rõ nội dung biến đổi xã hội và tập trung vào những vấn đề đặt ra của sự dịch chuyển chuẩn mực xã hội nói chung và đối với Việt Nam hiện nay nói riêng

NỘI DUNG

I Khái niệm và nội dung biến đổi xã hội

1 Khái niệm biến đổi xã hội

Khi nghiên cứu về trạng thái và các hình thức vận động của vật chất, các nhà triết học mác-xít khẳng định: vận động là hình thức tồn tại của vật chất, vận động là tuyệt đối, đứng im là tương đối Trên cơ sở phương pháp luận biện chứng và quan điển duy vật về lịch sử, đem vận dụng vào nghiên cứu ở lĩnh vực xã hội, chúng ta thấy rằng, mọi xã hội cũng giống như tự nhiên, không ngừng biến đổi Sự ổn định của xã hội chỉ là sự ổn định của bề ngoài, còn thực tế nó không ngừng thay đổi bên trong bản thân nó Do đó, bất

cứ một xã hội nào, bất cứ một nền văn hoá nào, cho dù nó có bảo thủ và cổ truyền đến đâu chăng nữa cũng luôn luôn biến đổi Sự biến đổi xã hội trong

xã hội hiện đại ngày càng rõ hơn, nhanh hơn, làm cho ta nhận thấy những sự biến đổi đó dường như là chuyện đương nhiên hằng ngày

Vậy biển đổi xã hội là gì và nội dung của biến đổi xã hội được thể hiện như thế nào?

Xung quanh vấn đề này cũng có nhiều khái niệm khác nhau do sự khác nhau về phương pháp tiếp cận Theo cách hiểu chung nhất về biến đổi xã hội theo nghĩa rộng, đó là sự thay đổi so sánh với một tình trạng xã hội hoặc một nếp sống có trước; theo nghĩa hẹp đó là sự biến đổi về cấu trúc của xã hội (hay tổ chức xã hội của xã hội đó) mà sự biến đổi này ảnh hưởng sâu sắc đến phần lớn các thành viên của xã hội trên phạm vi rộng Còn những biến đổi chỉ tác động đến một số ít cá nhân thì ít được các nhà xã hội học quan tâm đến

August Comte, người đưa ra thuật ngữ xã hội học đã tin tưởng rằng khi xác định được nguồn gốc của sự biến đổi xã hội thì có thể giúp cho các chương trình xã hội tương lai tốt hơn Ông còn chỉ ra biến đổi xã hội chắc chắn sẽ xảy ra theo con đường phát triển và những tiến bộ tất yếu dẫn đến một

xã hội tương lai tốt đẹp hơn

Điều đó được minh chứng bằng chính sự phát triển của lịch sử xã hội loài người là sự thay thế nhau của các hình thái kinh tế - xã hội từ hình thái kinh tế - xã hội thấp đến hình thái kinh tế - xã hội cao hơn, như C.Mác đã

khẳng định: “Tôi coi sự phát triển của xã hội loài người là quá trình lịch sử tự nhiên”

Theo quan điểm mác-xít, các nhà nghiên cứu xã hội học chỉ ra rằng:

“Biến đổi xã hội là một quá trình qua đó những khuôn mẫu của hành vi xã hội, các quan hệ xã hội, các thiết chế xã hội và các hệ thống phân tầng xã hội được thay đổi theo thời gian”1 Nghĩa là những thay đổi về mặt xã hội của một nhóm xã hội, một cộng đồng hoặc toàn bộ xã hội; sự thay đổi về xã hội so với trước, khác trước; là quá trình thay đổi kết cấu xã hội, tính chất quan hệ xã hội Tuy nhiên cũng cần phân biệt rõ khái niệm biến đổi xã hội với các khái niệm khác như biến động xã hội, tiến bộ xã hội, cách mạng xã hội,… Đó là các hệ khái niệm phản ánh sự vận động của xã hội với tính chất, đặc điểm, tình trạng và quy mô khác nhau

2 Nội dung của biến đổi xã hội

Khi xem xét sự phát triển của xã hội, các nhà xã hội học đã đưa ra một

số lý thuyết để giải thích tại sao biến đổi xã hội lại xảy ra và dự đoán những biến đổi trong tương lai Tuy có những cách tiếp cận khác nhau như cách tiếp cận theo chu kỳ hay tiếp cận theo những quan điểm tiến hóa, quan điểm xung đột nhưng các nhà xã hội học đã làm rõ những nội dung của biến đổi xã hội Bởi vì, xã hội học là môn khoa học được ví như một bác sĩ luôn luôn theo dõi

cơ thể sống - xã hội tiến tới giải phẫu các mặt, các lĩnh vực khác nhau trên bề mặt cắt của nó từ tầm vĩ mô đến vi mô, kể cả khi xã hội đó thăng bằng cũng như khi mất thăng bằng để chỉ ra trạng thái thật của xã hội đó, phát hiện ra những vấn đề xã hội , dự báo khuynh hướng phát triển của xã hội, và chỉ ra những giải pháp có tính khả thi

Emile Durkheim - một trong các bậc tiền bối của khoa học xã hội học

đã phát biểu rằng: cuối cùng thì nhà xã hội học phải chẩn đoán xem xã hội ở trong tình trạng “khỏe mạnh” hay “bệnh tật” và sau đó nhà xã hội học phải kê

1 Phạm Tất Dong – Lê Ngọc Hùng (đồng chủ biên): Xã hội học, Nxb Giáo dục, H.1999, tr.280.

đơn những loại thuốc cần cho sức khỏe của xã hội Nội dung của biến đổi xã hội được biểu hiện trên những vấn đề cơ bản sau:

Một là, biến đổi cơ cấu xã hội Đây là cái chung nhất, là sự dịch chuyển

xã hội ở giác độ vị trí, vai trò, vị thế, tính chất của các quan hệ xã hội chứ không đơn thuần chỉ là sự biến đổi về số lượng của các quan hệ xã hội đó Cơ cấu xã hội là cơ cấu của một hệ thống xã hội, hệ thống đó được cấu thành từ những yếu tố như cá nhân, thành phần, tập đoàn xã hội Sự tương tác liên hệ

lẫn nhau giữa các yếu tố đó tạo nên chỉnh thể của hệ thống xã hội Như nhà

triết học và xã hội học Herbert Spencer (người Anh) coi xã hội như là một cơ thể sống với sự tương tác lẫn nhau của tổng hòa các yếu tố trong cơ thể sống

ấy Ông được coi là cha đẻ của triết học tiến hóa và đã dùng lý thuyết này để giải thích sự biến đổi xã hội

Hai là, phân hóa, phân tầng xã hội Đó là quá trình phân chia xã hội thành các nhóm xã hội khác nhau phản ánh tính chất bất bình đẳng trong quan

hệ xã hội Đây chính là kết quả tỏng hợp của các yếu tố kinh tế, chính trị, văn hóa – xã hội,… trong đó địa vị kinh tế trong sản xuất vật chất giữ vai trò quyết định

Các nhà xã hội học cho đây là hiện tượng mang tính phổ biến Bởi lẽ

từ cấu trúc tầng bậc trong xã hội đan xen, phức tạp Hơn nữa, do sự phân công lao động trong xã hội cũng khác nhau giữa các cá nhân hay các nhóm xã hội tạo nên sự khác biệt về kinh tế, chính trị, văn hóa – xã hội Bên cạnh đó, chế

độ sở hữu là một trong những nguyên nhân căn bản dẫn đến sự khác biệt trong xã hội Có thể nhận thấy điều này khi nghiên cứu về C.Mác với tư cách

là một nhà xã hội học Dường như tất cả các nhà xã hội học hiện đại khi giải thích xã hội đều tiếp cận bằng lý thuyết mâu thuẫn và xung đột của C.Mác C.Mác chủ yếu sử dụng lý thuyết mâu thuẫn để làm sáng tỏ biến chuyển xã hội Đó là mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, giữa hai giai cấp cơ bản kiến tạo nên xã hội Các vấn đề như: phân tầng xã hội, tội

phạm, biến chuyển xã hội, đều được các nhà xã hội học đương đại xem xét dưới ánh sáng lý thuyết mâu thuẫn của C.Mác

Lịch sử xã hội loài người đã và đang trải qua 5 hình thái kinh tế - xã hội Từ khi xã hội loài người có sự phân chia giai cấp thì các nghiên cứu xã hội học cho thấy, sự phân tầng xã hội bao giờ cũng mang tính giai cấp, tính dân tộc và tính lịch sử và xã hội có giai cấp là điển hình của phân tầng xã hội

Ba là, chuẩn mực xã hội Đó chính là những quy định xã hội cho từng

vị trí, vị thế xã hội, thể hiện sự mong đợi của xã hội đối với từng vị trí, vị thế

xã hội ấy Những quy tắc tường minh hoặc hàm ẩn nhằm xác định kiểu hành

vi gì là chấp nhận được trong một xã hội hay một nhóm Thuật ngữ xã hội -tâm lí này được định nghĩa sâu hơn là “các quy tắc mà một nhóm sử dụng cho những giá trị, niềm tin, thái độ và hành vi phù hợp và không phù hợp” Chúng cũng được mô tả là các quy tắc mang tính thói quen của hành vi nhằm điều tiết tương tác của chúng ta với người khác Chuẩn mực xã hội là các quy tắc quy định hành vi được chờ đợi hoặc có thể chấp nhận được trong các tình huống cụ thể

Chuẩn mực xã hội không phải là một khái niệm tĩnh hay phổ quát mà chúng thay đổi theo thời gian và biến chuyển theo văn hóa, giai tầng xã hội và các nhóm xã hội Một chiếc váy, một lời nói hay hành vi nào đó được coi là chấp nhận được với nhóm này lại có thể không chấp nhận được với nhóm khác

Sự tôn trọng với các chuẩn mực xã hội duy trì tính đồng thuận và phổ biến trong một nhóm cụ thể Chuẩn mực xã hội có thể được thực thi một cách chính thức hoặc không chính thức Bằng việc phớt lờ hoặc phá vỡ chuẩn mực

xã hội, người ta có nguy cơ trở nên không được yêu mến hoặc bị ruồng bỏ

Với tư cách là một thực thể xã hội, các cá nhân học cách khi nào và ở đâu là phù hợp để nói những điều nhất định, dùng những từ ngữ nào đó, bàn thảo những chủ đề nhất định hoặc mặc những bộ quần áo nào đó và khi nào thì không Do đó, những hiểu biết về chuẩn mực văn hóa được xem là quan

trọng cho việc kiểm soát ấn tượng, vốn là một quy tắc cá nhân của hành vi phi lời của họ Người ta cũng có thể biết được thông qua kinh nghiệm rằng những kiểu người nào mà ta có thể hay không thể thảo luận về những chủ đề nào đó hoặc bộ váy áo nào có thể mặc hay không thể mặc Nhìn chung, hiểu biết được bắt nguồn thông qua kinh nghiêm (nghĩa là chuẩn mực xã hội được học thông qua tương tác xã hội)

Chuẩn mực xã hội có thể được nhìn nhận với tư cách là các nhận định chế định các hành vi và hành động với tư cách là các quyền lực xã hội Chúng thường được dựa trên một số các mức độ đồng thuận trong phạm vi một nhóm

và được duy trì thông qua các biện pháp trừng phạt xã hội Ba mô hình giải thích các quy tắc quy chuẩn gồm:

Tập trung vào các hành động của một cá nhân

Tập trung và các phản ứng lại các hành động của người kia

Thương lượng giữa cá nhân và người kia

Các nhóm có thể chấp nhận chuẩn mực theo hai cách khác nhau Một dạng của việc thích nghi chuẩn mực là phương pháp quy thức, ở đó, chuẩn mực được viết ra và được chấp nhận một cách chính thức (chẳng hạn như các

bộ luật, các quy định, nội quy của nhà trường ) Tuy nhiên, chuẩn mực xã hội thường là những thứ không chính thức, và phát triển dần dần

Các chuẩn mực có thể tồn tại với tư các là các quy tắc chính thức và không chính thức của hành vi Các chuẩn mực không chính thức có thể được chia làm hai nhóm:

Lề thói là những quy tắc và chuẩn mực không chính thức mà nếu vi phạm sẽ không tạo ra lỗi nhưng được thường được chờ đợi là nên tuân thủ

Đó là một dạng điều chỉnh, tương thích với thói quen Nó không gây ra những

sự trừng phạt hay cấm đoán, mà chỉ là những cảnh báo hoặc khiển trách

Tập tục là những quy tắc bất thành văn nhưng tạo ra những sự trừng phạt nghiêm khắc và những chế tài trừng phạt xã hội lên các cá nhân như việc loại bỏ khỏi xã hội và tôn giáo

Các cá nhân không thể tuân thủ các chuẩn mực xã hội chính thức hoặc không chính thức bị khiển trách theo nhiều cách Chẳng hạn, những cá nhân không tuân thủ có thể bị người khác chỉ trích, bị từ chối thức ăn hoặc nhiều hình thức trừng phạt khác

Bốn là, giá trị xã hội cho đến nay, đây là một vấn đề các nhà xã hội học khó đưa ra được một khái niệm cụ thể Nhưng có thể tạm hiểu khi nói đến giá trị xã hội là nói đến nhu cầu xã hội được thể hiện bàng các mong ước và được xác định như là mục đích của hành động Với nghĩa đó thì giá trị xã hội luôn gắn với một cá nhân, một nhóm xã hội hoạt một hành động nhất định và được biểu hiện thông qua cách mạng xã hội

Ngoài ra nội dung của biến đổi xã hội còn được biểu hiện trên nhiều lĩnh vực, khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội, nhưng tựu chung lại, những vấn đề trên là những biểu hiện cơ bẩn nhất về nội dung của biến đổi xã hội Trong đó sự dịch chuyển chuẩn mực xã hội là một trong những vấn đề có tác động ảnh hưởng khá lớn đối với nước ta hiện nay

II Biến đổi xã hội ở Việt Nam và những tác động ảnh hưởng của sự dịch chuyển chuẩn mực xã hội đến sự nghiệp đổi mới đất nước hiện nay

1 Biến đổi xã hội ở Việt Nam hiện nay

a) Biến đổi cơ cấu xã hội ở nước ta hiện nay

Cơ cấu xã hội ở nước ta hiện nay đang trong quá trình biến động chưa định hình, khó định danh và khó nhận diện Lợi ích của các giai cấp, các tầng lớp xã hội vừa đồng nhất vừa có sự khác biệt, vừa thống nhất vừa đấu tranh;

Vị trí, vị thế các giai cấp trong phát triển kinh tế - xã hội có sự chuyển dịch tích chất; Tích chất quan hệ giữa các giai tầng trong xã hội có sự dịch chuyển

Sự chuyển dịch cơ cấu giai cấp xã hội ở nước ta hiện nay tịch tiến trong quá trình xác lập cơ sở xã hội của xã hội xã hội chủ nghĩa, phù hợp với tính chất, đặc điểm của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội; đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ chệch hướng xã hội chủ nghĩa

Cùng với biến đổi xã hội là biến đổi cơ cấu lãnh thổ, dân số, dân tộc, tôn giáo Trước những tác động của các nhân tố thời đại, quá tình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước cũng làm cho cơ cấu xã hội ở nước ta có nhiều biến đổi Các quá trình đô thị hoá nông thôn dẫn tới sự biến đổi của cư dân đô thị và cư dân nông thôn Các vấn đề xã hội trong mối quan hệ giữa đô thị và nông thôn cũng ngày càng phong phú, phức tạp

Vấn đề cơ cấu giới tính, lứa tuổi, di dịch cư và sự phân bố, tích tụ, tập trung dân cư cũng có nhiều biến đổi Bên cạnh đó, cơ cấu xã hội tôn giáo, dân tộc, các vấn đề xã hội nảy sinh từ cơ cấu xã hội tôn giáo, dân tộc

b) Phân hoá, phân tầng xã hội ở nước ta hiện nay

Hiện nay có hai luồng ý kiến khác nhau Có quan điểm cho rằng ở Việt Nam đã có sự phân tầng xã hội, song lại có ý kiến cho rằng ở nước ta đã

có sự phân tầng xã hội Nhưng đa số cho rằng ở Việt nam đã có sự phân tầng

xã hội; trong đó nội dung cốt lõi là phân tầng kinh tế (thực chất là phân hoá giàu – nghèo)

Hệ luỵ xã hội của phân hoá giàu nghèo ở nước ta hiện nay: Phân hoá giàu nghèo trong kinh tế thị trường tạo nên sự đua tranh về kinh tế, động lực thúc đẩy mọi nguồn lực xã hội để phát triển sản xuất, nâng cao đời sống; giúp nhau xoá đói, giảm nghèo trở thành phong trào mang đậm tính nhân văn, tính dân tộc; Phân hoá giàu nghèo là “mặt tiêu cực” của cơ chế thị trường, “mâu thuẫn” với bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa; cơ sở kinh tế cho sự bất bình đẳng phát triển; làm tăng thêm tính phức tạp xã hội, góp phần vào nguy cơ gây mất ổn định và hạn chế tốc độ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Góp phần làm tăng các tệ nạn xã hội, tệ nạn đặc quyền, đặc lơị, tham ô, tham

nhũng, buôn lậu, trốn thuế, bệnh thành tích, không công khai, mất dân chủ… Ảnh hưởng tiêu cực tới hình thành các chuẩn mực xã hội mới; hình thành trên thực tế sự đề cao quá mức đến độ sùng bái các giá trị vật chất, coi nhẹ giá trị nhân văn, đẩy nhanh quá trình hình thành và phát triển lề thói thực dụng, hình thành tâm lý “sài sang” trong sinh hoạt hàng ngày; Hình thành tâm trạng xã hội không thuận lợi cho việc huy động sức mạnh toàn dân cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; Hướng sự chú ý của dư luận xã hội vào giàu -nghèo; giảm bợt đi đến lãng quên vấn đề giai cấp, biến đổi giai cấp xã hội và đấu tranh giai cấp,…

Quan điểm cơ bản của đảng và Nhà nước ta về vấn đề đói nghèo và xoá đói giảm nghèo: Xoá đói giảm nghèo là một nội dung trong chiến lược đoàn kết dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc xã hội chủ nghĩa Khuyến khích làm giàu chính đáng đi đôi với xoá đói giảm nghèo, thực hiện tăng trưởng kinh tế đi đôi với tiến bộ và công bằng xã hội nhằm thực hiện mục tiêu: dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh Đặt vấn đề giàu nghèo, xoá đói giảm nghèo trong tổng thể các chiến lược về chính trị, kinh tế xã hội, quóc phòng - an ninh; trong quá trình phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa

c) Chuẩn mực xã hội ở nước ta hiện nay

Ở nước ta hiện nay đang có sự biến động chuẩn mực xã hội, với việc đan xen các chuẩn mực xã hội truyền thống và chuẩn mực xã hội hiện đại Hệ thống chuẩn mực xã hội nước ta hiện nay vừa mang tính giai cấp, vừa mang tính dân tộc, vừa mang tính quốc gia, vừa mang tính vùng miền thống nhất trong đa dạng

Chuẩn mực xã hội ở nước ta hiện nay đã và đang có sự dịch chuyển theo hướng vừa bảo tồn chuẩn mực xã hội, vừa hình thành, phát triển các chuẩn mực xã hội mới phù hợp với sự phát triển của đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa; đấu tranh giữa các chuẩn mực xã hội chủ nghĩa và