Nhân tố cơ bản tác động quan hệ nga eu từ 2008 đến nay

Trong những năm qua, quan hệ giữa EU và Nga đã xấu đi nhanh chóng kể từ khi xảy ra khủng hoảng Ukraine cũng như vụ việc Nga sáp nhập bán đảo Crimea, mà theo EU là một hành động trái luật pháp quốc tế. Rõ ràng là kể từ sau khi Tổng thống Nga Medvedev lên nắm quyền, chính sách mềm mỏng hơn với EU của ông so với người tiền nhiệm Putin đã làm cho quan hệ EU – Nga có bước phát triển mới. Tuy nhiên, quan hệ song phương giữa hai bên hiện nay đã xuống đến mức thấp nhất kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Vậy nguyên nhân nào đã làm cho quan hệ này thay đổi như vậy? Có những nhân tố nào đã tác động đến quan hệ EU – Nga?

BỘ NGOẠI GIAO HỌC VIỆN NGOẠI GIAO

KHOA CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ VÀ NGOẠI GIAO

-TIỂU LUẬN

CÁC NHÂN TỐ CƠ BẢN TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ EU – NGA TỪ NĂM 2008 ĐẾN NAY

MỤC LỤC

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

***

PCA Partnership and

Co-operation Agreement Hiệp định Đối tác và Hợp tác toàn diện

NATO North Atlantic Treaty Organization Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương

IMF International Monetary Fund Quỹ Tiền tệ Quốc tế

SNG Sodruzhestvo Nezavisimykh Gosudarstv Cộng đồng Các quốc gia Độc lập

OECD Organization for Economic Co-operation and Development Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế

WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại Thế giới

APEC Asia-Pacific Economic Cooperation Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á –

Thái Bình Dương

SCO Shanghai Cooperation Organization Tổ chức Hợp tác Thượng Hải

ASEAN Association of Southeast Asian Nations Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á

MERCOSUR Mercado Común del Sur Khối Thị trường chung Nam Mỹ

ISIS Islamic State in Iraq and Syria Tổ chức Nhà nước Hồi giáo Tự xưng IS

MỞ ĐẦU

Trong những năm qua, quan hệ giữa EU và Nga đã xấu đi nhanh chóng kể từ khi xảy rakhủng hoảng Ukraine cũng như vụ việc Nga sáp nhập bán đảo Crimea, mà theo EU là một hànhđộng trái luật pháp quốc tế Rõ ràng là kể từ sau khi Tổng thống Nga Medvedev lên nắm quyền,chính sách mềm mỏng hơn với EU của ông so với người tiền nhiệm Putin đã làm cho quan hệ

EU – Nga có bước phát triển mới Tuy nhiên, quan hệ song phương giữa hai bên hiện nay đãxuống đến mức thấp nhất kể từ sau Chiến tranh Lạnh Vậy nguyên nhân nào đã làm cho quan hệnày thay đổi như vậy? Có những nhân tố nào đã tác động đến quan hệ EU – Nga?

Thắc mắc trên đây chính là động lực thôi thúc người viết lựa chọn đề tài nghiên cứu:

“Các nhân tố cơ bản tác động đến quan hệ EU - Nga từ năm 2008 đến nay” Câu hỏi nghiên cứu

xuyên suốt chính là: “Các nhân tố cơ bản tác động đến quan hệ EU – Nga từ năm 2008 đến

nay là gì?” Theo đó, người viết đặt ra giả thuyết nghiên cứu như sau: “Các nhân tố cơ bản tác động đến quan hệ EU – Nga từ năm 2008 đến nay bao gồm nhân tố Mỹ, năng lượng, nội bộ

EU, quyền lực và vùng ảnh hưởng, lòng tin và cuối cùng là những khác biệt về giá trị”.

Người viết lựa chọn mốc thời gian từ năm 2008 đến nay là vì giai đoạn này đã chứngkiến những biến động to lớn trong quan hệ EU - Nga Vào năm 2008, toàn thế giới đã phải trảiqua cuộc khủng hoảng tài chính – tiền tệ, trong đó cả Mỹ, EU, Nga, Nhật đều lún sâu vào suythoái, đặc biệt là EU khi phải đối mặt với một loạt các cuộc khủng hoảng về nợ công, người nhập

cư, niềm tin… Điều đó đòi hỏi tất cả các nước lớn nói trên phải có những bước đi thận trọng hơnnhằm vực dậy nền kinh tế sau năm 2008, EU và Nga cũng như vậy Nhận thấy những tiềm năngtrên nhiều lĩnh vực như thương mại, năng lượng nếu thắt chặt hơn nữa quan hệ song phương, cảhai phía EU và Nga đã có những động thái thân thiện với nhau hơn so với những giai đoạn trước

đó Về phía Nga, năm 2008 đánh dấu sự chào đón Tổng thống mới lên nhậm chức, Medevedev,hứa hẹn rằng nước Nga sẽ thực hiện một chính sách đối ngoại mới mẻ nhằm lấy lại và khẳngđịnh vị thế cường quốc của nước Nga Thật vậy, trong bài phát biểu của mình về tầm nhìn quan

hệ giữa Nga với các nước phương Tây nhân chuyến thăm của mình tới Đức (tháng 6 năm 2008),Tổng thống Medevedev đã khẳng định rằng, sau gần một thế kỷ biệt lập, nước Nga đang quay trởlại nền chính trị và kinh tế toàn cầu Sau một thời gian dài mất phương hướng kể từ khi Liên Xôsụp đổ, Nga đã bắt đầu con đường tìm lại vị trí cường quốc, mà bước đi đầu tiên chính là cuộcchiến 5 ngày tại Gruzia ngay trong năm 2008 Kể từ đây, giai đoạn mới đã chứng kiến cuộckhủng hoảng tồi tệ nhất trong quan hệ EU – Nga Cùng với chiến tranh Gruzia, khủng hoảngchính trị tại miền Đông Ukraine và việc Nga sáp nhập bán đảo Crimea vào lãnh thổ nước mìnhchính là ba vấn đề nổi bật nhất trong quan hệ EU – Nga từ năm 2008 đến nay, dẫn đến sự xói

mòn lòng tin nghiêm trọng trong quan hệ song phương khiến cho cả hai đều chưa thoát ra đượcnhững lệnh trừng phạt và biện pháp trả đũa kéo dài.

Dựa vào câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu, người viết đặt ra mục tiêu nghiên cứu là chứng minh quan hệ EU - Nga từ năm 2008 đến nay cơ bản bị chịu tác động bởi các nhân

tố gồm Mỹ, năng lượng, nội bộ EU, quyền lực và vùng ảnh hưởng, lòng tin và những khác biệt

về giá trị

Trên cơ sở đó, nhiệm vụ nghiên cứu của người viết sẽ là lần lượt nêu và phân tích tác

động của các nhân tố nêu trong giả thuyết nghiên cứu nhằm chứng minh vai trò chi phối củachúng lên quan hệ song phương EU - Nga

Về phạm vi nghiên cứu, trước hết là không gian nghiên cứu, người viết thu hẹp không gian trong tương tác quan hệ EU - Nga Còn đối với thời gian nghiên cứu, người viết giới hạn

khoảng thời gian trong giai đoạn từ năm 2008 đến nay

Về phương pháp nghiên cứu, người viết sử dụng phương pháp lịch sử, phân tích và tổng hợp lý thuyết Còn về cách tiếp cận lý luận quan hệ quốc tế, người viết sử dụng cả ba lăng kính

của chủ nghĩa hiện thực, tự do và kiến tạo để phân tích

Về bố cục, bài tiểu luận được chia làm hai phần chính Phần I là phần khái quát chung

bao gồm tổng quan quan hệ EU - Nga từ năm 1991 đến năm 2007 và những nét chính về bốicảnh quan hệ song phương trong giai đoạn từ 2008 đến nay Phần II là phần phân tích những

nhân tố cơ bản chi phối quan hệ EU - Nga trong giai đoạn từ năm 2008 đến nay, bao gồm: Thứ nhất, nước Mỹ; thứ hai, năng lượng; thứ ba, nội bộ EU; thứ tư, quyền lực và vùng ảnh hưởng; thứ năm, lòng tin và cuối cùng là những khác biệt về giá trị.

Cuối cùng, vì được làm trong khoảng thời gian có hạn, bài tiểu luận chắc chắn vẫn cònnhiều thiếu sót Người viết rất mong nhận được những ý kiến đóng góp từ phía người đọc để bàitiểu luận được hoàn thiện hơn

NỘI DUNG CHÍNH

I Khái quát chung:

1 Tổng quan quan hệ EU - Nga từ năm 1991 đến năm 2007:

Năm 1991, Chiến tranh Lạnh kéo dài gần 4 thập kỷ đến hồi kết thúc, đối kháng giữa haisiêu cường Mỹ - Xô không còn, trật tự thế giới hai cực sụp đổ Kết quả là thế giới bước vào thời

kỳ quá độ sang trật tự đa cực, Liên Xô tan rã thành 15 nước cộng hòa nhỏ hơn, nước Nga trởthành quốc gia kế thừa của Liên Xô theo luật pháp quốc tế Các khu vực như châu Âu, TrungĐông, Bắc Phi, Trung Á… chìm trong các cuộc xung đột sắc tộc, tôn giáo Trong bối cảnh đó,hầu hết các quốc gia thành viên của EU vẫn còn đang dang dở trong quá trình phát triển kinh tế,chính trị, quân sự; còn Nga thì suy thoái kinh tế nặng nề

Do EU vẫn chưa có chính sách, chiến lược chung trong quan hệ với Nga nên nhìn chung,mức độ thăng trầm, lên xuống trong quan hệ giữa EU và Nga phụ thuộc vào đường lối của cácđời Tổng thống Nga đối với EU Như vậy, quan hệ EU – Nga trong giai đoạn 1991 – 2007 có thểđược chia theo các mốc nhiệm kỳ của các đời Tổng thống Nga từ Yeltsin đến Putin

1.1 Giai đoạn 1991 – 1996:

Đầu tiên, giai đoạn năm 1991 đến 1996 là nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Nga Yeltsin.Trong nhiệm kỳ này, Yeltsin thi hành đường lối thân phương Tây, ngả theo phương Tây, dùnghình mẫu của phương Tây để xây dựng đất nước Theo đó, Nga muốn được EU chấp nhận như làmột phần không thể tách rời của châu Âu, từ đó nhận được viện trợ kinh tế, tài chính lớn từ thểchế này Tuy nhiên, EU vẫn xem Nga là đối thủ, là kẻ bại trận sau Chiến tranh Lạnh, và muốnNga nhanh chóng xây dựng nền kinh tế thị trường và thể chế dân chủ theo hình mẫu phươngTây Chính bởi sự bất đồng trong cách nhìn nhận về nhau như vậy, hai bên đã không đạt đượcnhững thành tựu hợp tác to lớn như đã kỳ vọng Nhưng nhìn chung, đây vẫn là giai đoạn nồng

ấm trong quan hệ song phương EU – Nga

Cụ thể, trong năm 1994, Nga và EU kí Hiệp định Hợp tác và Đối tác toàn diện (PCA).Với hiệp định này, mối quan hệ giữa hai bên sẽ được thắt chặt hơn quan hệ hợp tác truyền thống,cũng như nền tảng pháp lý cho mọi quan hệ EU - Nga sau này chính thức được thiết lập Ngoài

ra, quan hệ giữa Nga và EU trong giai đoạn này cũng có nhiều điểm sáng Ví dụ như trong hợptác kinh tế, EU trở thành đối tác thương mại chính (52%) và là nhà đầu tư nước ngoài lớn nhấtcủa Nga (75%)1 Đối với EU, Nga là một trong những đối tác lớn sau Mỹ và Trung Quốc, Nga

1 Marina Lazareva, The European Union and Russia: History of the relationship and cooperation prospects:

http://dfk-online.sze.hu/images/sjpj/2014/1/lazareva.pdf truy cập ngày 10/04/2016.

còn chiếm tỉ trọng cao trong thị trường rau quả tươi và năng lượng cung cấp cho EU Ngoài kinh

tế, hai bên còn hợp tác trong các vấn đề khác như bảo vệ nhân quyền, chống khủng bố, di cư, tộiphạm và môi trường, từ đó góp phần tăng cường ổn định trong khu vực Ngoài ra, Nga cũng bày

tỏ nguyện vọng được gia nhập vào Cộng đồng châu Âu (EC), tiền thân của EU lúc bấy giờ Tómlại, có thể nói rằng, giai đoạn 1991 – 1996 là giai đoạn “vàng son” trong quan hệ EU - Nga sovới các thời kỳ trước đó

1.2 Giai đoạn 1996 – 1999:

Sang đến giai đoạn tiếp theo, cả EU và Nga đều nhận ra rằng mình đã nhầm lẫn vì đánhgiá triển vọng quan hệ song phương quá cao Mặc dù Nga đã tỏ thiện chí muốn hợp tác với EU,muốn phương Tây hoàn toàn tin tưởng và chấp nhận một nước Nga hoàn toàn mới, nhưng Ngakhông nhận lại được những gì mà Nga kỳ vọng Nga cũng lên án việc EU có những chính sáchkinh tế thương mại không công bằng đối với hàng hoá từ Nga Do đó, sang đến nhiệm kỳ II củamình, Tổng thống Nga Yeltsin đã triển khai đường lối cứng rắn hơn với EU, góp phần làm choquan hệ EU – Nga rơi vào khoảng thời gian khủng hoảng từ năm 1996 cho đến năm 1999

Ngược lại, quá trình đổi mới chậm chạp từ phía Nga cũng đã khiến EU thất vọng Cụ thể,Phương Tây phản ứng rất dữ dội trước những cuộc tấn công vũ trang của Nga vào Chechnya,cũng như liên tục lên án Nga vi phạm nhân quyền và sử dụng các hợp đồng năng lượng gây áplực lên quan hệ hai bên Vì thế mà giữa EU và Nga luôn luôn tồn tại không khí căng thẳng

Tuy nhiên, giai đoạn này cũng chứng kiến một số nỗ lực từ hai bên để cải thiện mối quan

hệ Điển hình là các nước phương Tây đã nâng vai trò của Nga lên mức cao hơn trong việc hoạchđịnh chính sách của nhóm G7 Dù còn nhiều nghi ngại nhưng phần đông thành viên EU đều chấpthuận việc Nga trở thành quốc gia thành viên thứ 39 của Hội đồng Châu Âu vào năm 1996 Vàothời điểm đó, vị thế của Nga trong Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng không ngừng tăng lên

1.3 Giai đoạn 2000 – 2007:

Từ sau khi Vladimir Putin nhậm chức Tổng thống Nga năm 2000, mối quan hệ giữa Nga

và phương Tây được giữ ở trạng thái đôi bên cùng có lợi, chính sách đối ngoại với EU của Ngacũng trở nên thực dụng hơn Theo đó, những mâu thuẫn, xung đột có thể còn tồn tại nhưng sẽđược kiềm chế trong tương quan trao đổi lợi ích với nhau Đối với những lĩnh vực hợp tác đượcvới EU, Nga vẫn sẽ hợp tác Nhưng đối với những vấn đề thuộc chủ quyền, lãnh thổ, Nga sẽ rấtcứng rắn và không nhượng bộ

Chẳng hạn, về chính trị, có hai vấn đề nổi bật trong quan hệ EU – Nga chính là vấn đề

mở rộng EU về phía đông và vấn đề Kaliningrad Thứ nhất, năm 2004, sau khi EU mở rộng vềhướng đông với việc kết nạp thêm 8 nước thành viên, trong đó có ba quốc gia vùng Baltic thuộckhông gian hậu Xô Viết, lãnh thổ Nga đã tiếp giáp với tất cả 5 quốc gia thành viên của EU, nâng

tổng độ dài đường biên giới chung giữa EU và Nga lên tới hơn 2000km Việc này đã khiến Ngaphản đối kịch liệt vì giờ đây tỉnh Kaliningrad thuộc Nga kẹt giữa Ba Lan và Litva đã bị bao vây

tứ phía bởi các nước thành viên EU mà từ đó làm nảy sinh những lo ngại về vấn đề chủ quyềncủa Nga tại tỉnh này Để đáp trả, Nga đe doạ sẽ không kí tiếp những điều khoản trong PCA vớicác quốc gia thành viên mới của EU Phía EU thì gián tiếp đe doạ sẽ trừng phạt Nga về kinh tế.Cuối cùng, xung đột chỉ giảm xuống khi Nga đồng ý sẽ tiếp tục xem xét PCA và EU hứa sẽ xemxét vấn đề EU mở rộng về hướng đông Ngoài ra, EU cũng đã lôi kéo được ngày càng nhiềuquốc gia xung quanh với lời hứa về sự thịnh vượng nếu đi theo hình mẫu kinh tế của mình EUcòn đề nghị mối quan hệ đặc biệt thân thiết với Belarus, Moldova, Ukraine, Georgia, Armenia,Azerbejan, những quốc gia thuộc vùng ảnh hưởng truyền thống của Nga Như vậy, rõ ràng lànhững xung đột về chính trị giữa hai bên vẫn còn làm cho quan hệ tồn tại nhiều căng thẳng

Tuy nhiên, về kinh tế, quan hệ hai bên đã có những bước tiến quan trọng Cụ thể là trongquan hệ thương mại song phương, nổi bật nhất là vào năm 2000, Nga đã xuất khẩu sang thịtrường châu Âu tới 63% trên tổng lượng khí gas xuất khẩu ra bên ngoài2 Không chỉ vậy, cả haibên đều trở thành những thị trường xuất nhập khẩu chiếm tỉ trọng lớn trong nền kinh tế của nhau.Ngoài ra, hợp tác giữa EU và Nga cũng chứng kiến một dấu mốc mới khi 4 không gian chung

EU – Nga được thiết lập năm 2003, trong khuôn khổ Hiệp định PCA, bao gồm không gian kinh

tế và môi trường, không gian tự do, an ninh và công bằng, không gian an ninh đối ngoại, khônggian nghiên cứu và giáo dục Như vậy, rõ ràng là mức độ phụ thuộc vào nhau về thương mạigiữa EU và Nga đang ngày càng tăng lên

1.4 Tiểu kết:

Nhìn chung, giai đoạn 1991 - 2007 chứng kiến nhiều thăng trầm trong quan hệ giữa EU

và Nga Chúng ta có thể tổng kết lại như sau: Trong khoảng thời gian đầu, ngay sau khi Liên Xôtan rã năm 1991, Nga tuyên bố phát triển đất nước theo thể chế tư bản chủ nghĩa phương Tây, từ

đó mà mối quan hệ EU - Nga nhận được rất nhiều kì vọng rằng sẽ trở nên ngày một bền chặt.Tuy nhiên, đến nhiệm kì II của Tổng thống Boris Yeltsin (1996 - 1999), những thất vọng, bấtđồng quan điểm về chính trị, kinh tế, nhân quyền đã kéo mối quan hệ song phương xuống đếnmức khủng hoảng Cho đến khi Tổng thống Putin nhậm chức, những chính sách thực dụng củaPutin đối với EU, vừa hợp tác trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị vừa đấu tranh trong lĩnh vựcchủ quyền, lợi ích quốc gia, mối quan hệ giữa EU và Nga mới được kéo lại mức tương đối ổnđịnh, có chuyển động lên xuống nhưng với biên độ không lớn, mặc dù không thể nồng ấm nhưgiai đoạn nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Yeltsin

2 Marina Lazareva, The European Union and Russia: History of the relationship and cooperation prospects:

http://dfk-online.sze.hu/images/sjpj/2014/1/lazareva.pdf truy cập ngày 10/04/2016.

2 Bối cảnh giai đoạn 2008 – nay:

2.1 Bối cảnh thế giới:

Trong giai đoạn từ năm 2008 đến nay, các xu thế chủ đạo của thế giới sau Chiến tranh

Lạnh nhìn chung vẫn tiếp tục được duy trì Thứ nhất, quan hệ quốc tế hiện nay vẫn tuân theo xu

thế hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và hợp tác phát triển Các quốc gia, đặc biệt là các nướclớn, đều không muốn sử dụng vũ lực đối với nhau, luôn muốn cho quan hệ của mình với cácnước khác trên thế giới được giữ ổn định, hợp tác lâu dài, nếu có xung đột thì sẽ giải quyết bằngcác biện pháp hòa bình và tránh không để những mâu thuẫn đó bùng phát thành khủng hoảng haychiến tranh Tương tự như vậy, Nga và EU cũng luôn cố gắng giữ cho quan hệ song phương vừahợp tác, vừa đấu tranh, nhưng luôn đảm bảo tính ổn định, lâu dài, không muốn kéo dài bất kỳmột cuộc “Chiến tranh Lạnh” nào giữa hai bên, và càng không muốn sử dụng các biện pháp quân

sự để giải quyết xung đột

Thứ hai, xu thế thiết lập trật tự đa cực trong các quốc gia ngày càng được củng cố Theo

đó, các nước lớn hiện nay như Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, EU đều hợp tác với nhau,trong chừng mực nào đó đều muốn tăng cường vị thế của mình, tạo ra các đối trọng, thiết lập trật

tự thế giới đa cực, chống lại trật tự đơn cực trong đó chỉ có mình nước Mỹ đóng vai trò nước báquyền Hòa chung nhịp chảy của xu thế đó, EU và Nga vẫn đang hợp tác với nhau trên nhiều lĩnhvực để củng cố trật tự đa cực hơn nữa

Thứ ba, các vấn đề toàn cầu hiện nay đang ngày càng trở nên nghiêm trọng mà bất kỳ

một quốc gia riêng lẻ nào cũng không thể tự mình giải quyết được Do đó, xu thế hợp tác đaphương để cùng giải quyết các vấn đề toàn cầu vẫn đang giữ vị trí chủ đạo Không tách biệt mìnhkhỏi xu thế chung đó, EU và Nga vẫn đang tiếp tục hợp tác với nhau trong việc chống khủng bố,bảo vệ môi trường, giải quyết vấn đề người nhập cư…

2.2 Bối cảnh EU và Nga:

Do đặc thù hội nhập của châu Âu, khi nghiên cứu bối cảnh khu vực châu Âu, chúng ta có thể sử dụng bối cảnh của EU và Nga để thay thế Vì vậy, người viết đã gộp những nội dung cần thiết về bối cảnh khu vực châu Âu giai đoạn từ năm 2008 đến nay vào trong phần bối cảnh EU

và Nga

2.2.1 Bối cảnh EU:

Trong giai đoạn từ năm 2008 đến nay, EU đã đạt những thành tựu đáng kể trong việc hộinhập khu vực Hiệp ước Lisbon được thông qua vào 1/12/2009 đã góp phần tăng cường hiệu quảcác hoạt động của EU khi trao cho thể chế này tư cách pháp nhân, cải tổ cơ chế vận hành khi xóa

bỏ cơ chế 3 trụ cột lúc trước, phân định cụ thể và rõ ràng thẩm quyền của EU trong các lĩnh vực

khác nhau Ngoài ra, EU cũng kết nạp thêm thành viên mới (Croatia năm 2013), và có thêm mộtthành viên gia nhập khu vực đồng tiền chung châu Âu (Litva năm 2014).

Tuy nhiên, trong giai đoạn này, EU cũng phải đối mặt với nhiều thách thức Về kinh tế,

ba cuộc khủng hoảng gồm khủng hoảng lương thực, khủng hoảng năng lượng và khủng hoảng tàichính đã làm rung chuyển các nền kinh tế của thế giới, trong đó có EU Nền kinh tế của 27 nướcthuộc Liên minh châu Âu (EU) cũng đứng trên bờ vực suy thoái, đi kèm theo đó là lạm phát, thấtnghiệp tăng cao Tiếp sau là các cuộc khủng hoảng nợ công trong khu vực đồng tiền chung,khiến nền kinh tế của “lục địa già” chưa thể phục hồi, thậm chí cho đến nay vẫn đang trong tìnhtrạng đình trệ, mặc dù những gói cứu trợ, những biện pháp cải cách đã liên tục được đưa ra3.Năm 2008, GDP của EU đạt mức 19012,8 tỉ USD, nhưng sang đến năm 2009, GDP đã giảm từhơn 2000 tỉ xuống còn 17005,4 tỉ USD Cho đến năm 2014, nền kinh tế của liên minh vẫn chưađược phục hồi hoàn toàn sau khủng hoảng, tổng GDP đạt mức 18514,2 tỉ USD4 Chưa hết, hậuquả của lệnh trừng phạt mà EU áp đặt lên Nga sau khủng hoảng Ukraine và việc sáp nhập bánđảo Crimea đã làm chính EU thiệt hại nặng nề

Không chỉ dừng lại ở đó, EU những năm gần đây cũng phải đối mặt với cuộc khủnghoảng người nhập cư và các cuộc tấn công khủng bố nghiêm trọng chưa từng có Tính đến cuốinăm 2014, có gần 60 triệu người nộp đơn xin tị nạn tại châu Âu, chủ yếu đến từ Trung Đông vàBắc Phi, gần gấp 3 lần so với 10 năm trước5 Rất nhiều cuộc tấn công khủng bố đã được thựchiện ở châu Âu, tiêu biểu là cuộc tấn công tại Paris (13/11/2015) làm khoảng 130 người chết vàtại Brussel (tháng 3 năm 2016) làm hơn 30 người thiệt mạng, gây chấn động thế giới Tình trạngngười nhập cư ồ ạt và khủng bố hoành hành như vậy đã gây ra nhiều hệ luỵ tiêu cực lên đời sốngchính trị, xã hội, văn hoá của châu Âu, cũng như nội bộ EU bị chia rẽ Hy Lạp đe dọa ra khỏikhu vực đồng tiền chung châu Âu Nước Anh thì sắp tiến hành trưng cầu dân ý về việc ra đi hay

ở lại Có thể nói rằng, EU đã và đang phải đối mặt với những thách thức cực kỳ to lớn mà nếukhông được giải quyết sớm sẽ nguy hại đến sự tồn tại và phát triển của toàn bộ liên minh, cũngnhư niềm tin của người dân châu Âu vào thể chế 28 thành viên này

3 Nguyễn Trung, Thế giới năm 2008 - một số vấn đề quân sự, chính trị nổi bật, Tạp chí Quốc phòng toàn dân,

http://tapchiqptd.vn/vi/an-pham-tap-chi-in/the-gioi-nam-2008-mot-so-van-de-quan-su-chinh-tri-noi-bat/2294.html

truy cập ngày 10/04/2016.

4 Trading economics, European Union GDP, http://www.tradingeconomics.com/european-union/gdp truy cập ngày 10/04/2016.

5 Hồng Phúc, Châu Âu điêu đứng vì cuộc khủng hoảng người tị nạn, Báo An ninh Thủ đô,

http://anninhthudo.vn/quoc-te/chau-au-dieu-dung-vi-cuoc-khung-hoang-nguoi-ti-nan/631496.antd truy cập ngày 10/04/2016.

2.2.2 Bối cảnh Nga:

Tương tự như EU, trong giai đoạn từ năm 2008 đến nay, Nga đã đạt được nhiều thànhtựu, đặc biệt là khôi phục được vị thế nước lớn của mình, song cũng phải đối mặt với nhiều tháchthức trên nhiều lĩnh vực khác nhau

Về kinh tế, Nga đã đạt được nhiều thành tựu như lọt vào nhóm 10 nền kinh tế lớn nhất thế

giới, trở thành thành viên Không gian kinh tế thống nhất với Belarus và Kazakhstan, gia nhậpWTO (2012) và tiến tới gia nhập OECD Tuy nhiên, sự sụt giảm của giá dầu cùng các biện pháptrừng phạt của Mỹ và châu Âu đang là những thách thức lớn cho nền kinh tế Nga khi đồng rubleNga mất giá còn tổng thiệt hại của Nga đã lên tới 25 tỷ euro trong năm 20156

Về chính trị, vai trò và vị thế của Nga trên trường quốc tế đã có những thay đổi rõ rệt.

Quan hệ Nga – phương Tây không còn là chủ nợ - con nợ mà đã tiến tới hợp tác bình đẳng trongmọi lĩnh vực kinh tế và chính trị Vai trò của Nga trong việc giải quyết các vấn đề khu vực vàquốc tế cũng được đề cao hơn Nga cũng đã cải thiện, mở rộng quan hệ với các tổ chức quốc tế

và khu vực trong khuôn khổ hợp tác song phương và đa phương Nước Nga đã trở thành thànhviên trọng yếu của nhiều tổ chức kinh tế hoặc có quan hệ thương mại với nhiều liên minh khuvực như G8 (về sau là G7), SNG, APEC, SCO, ASEAN, Liên đoàn Ả Rập, Liên minh châu Phi,MERCOSUR… Tóm lại, nước Nga đã lấy lại vị thế cường quốc, củng cố sức mạnh và tầm ảnhhưởng của mình Song, trong giai đoạn từ 2008 đến nay, chiến tranh Gruzia, khủng hoảng miềnđông Ukraine và việc sáp nhập bán đảo Crimea vẫn là hố sâu trong quan hệ Nga – phương Tây.Tuy các biện pháp trừng phạt mới chỉ dừng ở mức độ kinh tế nhưng đây là một nguy cơ lớn đốivới Nga trong khi yếu tố chính trị quan trọng của Nga là năng lượng đang dần dần mất vị thế doviệc dỡ bỏ lệnh cấm vận đối với Iran, Mỹ phát triển công nghệ khai thác dầu đá phiến…

Về văn hóa – xã hội, các chương trình xã hội được triển khai như xây dựng cơ sở pháp lý

cho cải cách chế độ bảo đảm lương hưu, bảo đảm y tế, cải cách chế độ giáo dục, cải cách nhà ở,thực thi chính sách dân số, tạo thêm việc làm cho người dân Cùng với đó, sau những biến cốchính trị với phương Tây, Nga đã huy động được tinh thần đoàn kết của nhân dân cũng như sựtín nhiệm của họ với chính quyền

Về an ninh – quốc phòng, nước Nga đạt nhiều thành tựu đáng nể Quân đội Nga với quân

số rất lớn và có khả năng sẵn sàng chiến đấu và sức mạnh vượt trội, được trang bị các vũ khíhiện đại bậc nhất Không những thế, Nga còn sở hữu kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới, cóhạm đội tàu ngầm tên lửa đạn đạo đứng thứ hai và là nước duy nhất ngoài Mỹ có một lực lượng

6 Tuấn Phương, Nền kinh tế Nga trước “sóng gió” của giá dầu thế giới, Tạp chí Cộng sản,

gia-dau-the-gioi.aspx truy cập ngày 10/04/2016.

http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/The-gioi-van-de-su-kien/2016/37272/Nen-kinh-te-Nga-truoc-song-gio-cua-máy bay ném bom chiến lược hiện đại Tuy nhiên, mặc cho những nỗ lực hiện đại hóa quốcphòng, Nga vẫn chưa bắt kịp được với một số loại vũ khí của các nước thành viên EU như tàuchiến Mistral của Pháp Thêm vào đó, đà tụt dốc kinh tế khiến ngân sách quốc phòng không thểtăng như trước, thậm chí phải cắt giảm.

II Các yếu tố nền tảng tác động đến quan hệ EU – Nga từ năm 2008 đến nay:

Như vậy, thông qua việc điểm lại những nét cơ bản về bối cảnh diễn ra quan hệ EU –Nga từ năm 2008 đến nay, chúng ta sẽ có thể nghiên cứu và phân tích tác động của các nhân tốquan trọng chi phối cặp quan hệ EU – Nga một cách dễ dàng hơn Trong khuôn khổ của bài tiểuluận, các nhân tố đuợc đề cập bao gồm nhân tố Mỹ, năng lượng, nội bộ EU, quyền lực và vùngảnh hưởng, lòng tin và cuối cùng là những khác biệt về giá trị giữa EU và Nga Cuối cùng, ngườiviết sẽ đánh giá mức độ tác động, tầm quan trọng của các nhân tố nói trên và mối quan hệ biệnchứng giữa chúng trong quan hệ EU – Nga

1 Mỹ:

Từ trước đến nay, Mỹ luôn đóng một vai trò chiến lược đặc biệt quan trọng trong chínhsách đối ngoại của EU và Nga Đối với EU, Mỹ có một sự gắn kết đặc biệt cả về chính trị khi cảhai là đồng minh thân cận suốt từ thời Chiến tranh Lạnh; về kinh tế khi hai bên phụ thuộc chặtchẽ vào nhau, là một trong những đối tác thương mại và đầu tư lớn nhất của nhau; và về an ninh– quốc phòng khi hầu hết thành viên của EU đều đồng thời là thành viên của khối NATO do Mỹđứng đầu Còn đối với Nga, Mỹ vẫn luôn chiếm một vị trí quan trọng trong thứ tự ưu tiên chínhsách đối ngoại của Nga, chỉ sau các nước thuộc không gian hậu Xô Viết và EU Từ năm 2008đến nay, trong cả ba vấn đề chính trị tiêu biểu gồm Chiến tranh Gruzia năm 2008, khủng hoảngmiền Đông Ukraine và sáp nhập Crimea năm 2014, EU đều cùng với Mỹ lên án và phán đối Nga,thậm chí còn tiến hành trừng phạt kinh tế đất nước này Ngược lại, trong quá trình giải quyếtnhững vấn đề này, Nga luôn luôn phải cân nhắc đến từng phản ứng, động thái của Mỹ bên cạnhviệc xử trí quan hệ của mình với EU Hơn nữa, dù thế nào thì trong quan hệ EU – Nga, lợi íchquốc gia của Mỹ vẫn luôn xuất hiện ở một mức độ nào dù ít hay nhiều Như vậy, chúng ta có thể

dễ dàng nhận thấy rằng, nhân tố có tác động đáng kể đến quan hệ EU – Nga, cả về mặt tích cựclẫn tiêu cực

Thứ nhất, về mặt tích cực, trước hết, Mỹ sẽ là nhân tố góp phần làm cho quan hệ EU –

Nga không đi đến đổ vỡ Chúng ta cần nhớ rằng, một đặc điểm quan trọng trong quan hệ giữacác nước lớn sau Chiến tranh Lạnh chính là vừa hợp tác vừa kiềm chế, hợp tác nhưng không dẫnđến liên minh, còn kiềm chế, xung đột sẽ không dẫn đến chiến tranh hay đổ vỡ Cũng mang đặcđiểm như vậy, cặp quan hệ Nga – Mỹ sẽ rất khó có thể bị cắt đứt, mà EU lại theo lập trường của

Mỹ, nên quan hệ EU – Nga cũng khó đổ vỡ theo Ở phía Mỹ, rõ ràng là Mỹ cần đến Nga trong

việc giải quyết các vấn đề như vấn đề hạt nhân Iran, nội chiến Syria, chống khủng bố… Quantrọng hơn là, răn đe hạt nhân (nuclear deterrence) cùng với cân bằng sợ hãi (balance of terror) đãkhiến cho Mỹ kiềm chế và khó có thể tính đến biện pháp quân sự trong việc giải quyết các vấn

đề trong quan hệ với Nga Vì vậy, chính bởi ý muốn của bản thân, Mỹ sẽ giữ EU theo lập trườngcủa mình ở một mức độ cứng rắn có giới hạn để kết quả là không dẫn đến đụng độ quân sự giữacác bên

Ngoài ra, Mỹ cũng đồng thời là một trong những chất xúc tác quan trọng thúc đẩy EU –

Nga xích lại gần nhau nhằm tạo ra đối trọng với chính Mỹ Về phía EU, dù là đồng minh thâncận, EU vẫn không muốn bị phụ thuộc vào Mỹ mà vẫn giữ được độc lập, tự chủ của mình, nhất

là trong quan hệ với nước Nga Hòa cùng với xu thế đa cực hóa, EU – Nga cần hợp tác với nhau,thúc đẩy sự hình thành trật tự thế giới đa cực, chống lại viễn cảnh một thế giới đơn cực bị Mỹ chiphối

Thứ hai, về mặt tiêu cực, ý đồ muốn thông qua EU để kiềm chế Nga của Mỹ sẽ góp phần

gây ra những xung đột, căng thẳng, chia rẽ trong quan hệ EU – Nga Rõ ràng, việc Mỹ thiết đặt

hệ thống phòng thủ tên lửa của mình trên địa phận của hai nước sát sườn Nga là Ba Lan và Cộnghòa Czech đã gây mối bất hòa khó hóa giải giữa EU và Nga, góp phần tăng thêm những hiểulầm, làm tổn hại đến lòng tin trong quan hệ song phương EU – Nga Ngoài ra, Mỹ muốn chia rẽquan hệ EU – Nga cũng là vì muốn duy trì vai trò của mình trong việc giải quyết các công việccủa châu Âu Mỹ luôn coi châu Âu là một địa bàn chiến lược để đáp ứng tham vọng bá quyền thếgiới của mình Nếu như một liên minh Nga – EU hình thành, vị trí của Mỹ ở châu Âu sẽ bị đedọa Chính vì vậy, việc thi hành chính sách vừa thúc đẩy quan hệ EU – Nga để không dẫn đến đổ

vỡ, lại vừa tìm cách chia rẽ cặp quan hệ này nhằm không cho nước Nga mạnh lên cũng như bảnthân không bị gạt khỏi châu Âu đối với Mỹ rất quan trọng

Như vậy, có thể nói rằng, nhân tố Mỹ gây ra những tác động đáng kể đến quan hệ EU –Nga, theo cả hai hướng, thúc đẩy cùng với kìm hãm quan hệ song phương Tuy nhiên, dù có tácđộng lớn như thế nào, nhân tố Mỹ vẫn chỉ là nhân tố bên ngoài và không phải là nhân tố quyếtđịnh tiến trình phát triển của cặp quan hệ EU – Nga Bởi lẽ, lúc nào cũng theo Mỹ không phải làmột sự lựa chọn sáng suốt của EU, nhất là trong quan hệ đối với Nga Lợi ích của EU trong quan

hệ với Nga là độc lập và khác biệt so với lợi ích của Mỹ, chứ không hề trùng khớp hoàn toàn

Thứ nhất, rõ ràng là EU và Nga có sự gần gũi về mặt địa lý, chứ không hề ngăn cách xa như Mỹ

với Nga Và như vậy, vấn đề an ninh khiến EU phải cân nhắc kỹ lưỡng hơn Mỹ khi xử trí quan

hệ với Nga Thứ hai, về kinh tế, EU và Nga đều là những đối tác thương mại hàng đầu của nhau.

Như vậy, lợi ích về kinh tế, thương mại của EU trong quan hệ với Nga lớn hơn Mỹ, và do đómức độ bị tổn thương nếu phá bỏ quan hệ với Nga của EU cũng cao hơn Do đó, xét cả hai điểmtrên, có thể kết luận rằng, EU không thể chống đối Nga mạnh mẽ như Mỹ, cũng như không được

để Mỹ chi phối quá nhiều quan hệ của chính bản thân khối mình với nước Nga Tuy nhiên, ảnhhưởng của Mỹ là đáng kể, và chúng ta luôn phải tính đến nhân tố này trong các nghiên cứu, phântích về quan hệ EU – Nga.

2 Năng lượng:

Chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy rằng, cũng giống như các giai đoạn trước, từ năm

2008 đến nay, các vấn đề tồn tại xung quanh quan hệ EU – Nga đều ít nhiều có bóng dáng củayếu tố năng lượng Tiêu biểu nhất có thể kể đến chính là cuộc chiến 5 ngày tại Gruzia (2008) khi

mà cả hai bên đều có tham gia vào quá trình giải quyết xung đột Theo đó, chỉ cần nhìn vào vị tríchiến lược của quốc gia nhỏ bé này, chúng ta có thể hiểu tại sao xung đột ở đây lại trở thành mộtvấn đề trong quan hệ EU – Nga Đây chính là nơi trung chuyển dầu khí từ Trung Á đến châu Âu,đồng thời cũng là ngã tư cung cấp dầu lửa ở vùng biển Caspi cho các nước EU7 Như vậy, chúng

ta cần phân tích kỹ lưỡng nhân tố này khi nghiên cứu về cặp quan hệ EU – Nga

Nằm trong khu vực có khí hậu lạnh giá và mùa đông rất khắc nghiệt, lại là một nền kinh

tế công nghiệp hóa cao, không có gì khó hiểu khi nhu cầu tiêu thụ dầu lửa và khí đốt của EU lạichiếm đến 18,6% và 17% của thế giới8 Trong khi đó, ngay cạnh EU có một nhà cung cấp nănglượng dồi dào, lại nằm ngay trên lục địa châu Âu, đó chính là Nga Mặc dù trong những năm gầnđây, EU đã và đang không ngừng nỗ lực giảm bớt sự lệ thuộc năng lượng vào Nga khi nhập khẩudầu lửa từ Na Uy, Mỹ hay mới đây nhất là Iran, nhưng nhìn chung mức độ lệ thuộc vào nguồncung dầu từ Nga của EU vẫn còn lớn Do vậy, hợp tác năng lượng giữa EU – Nga đóng vai tròcực kỳ quan trọng trong quan hệ song phương Với tổng chiều dài hệ thống dẫn dầu lên tới150.000 km, phân bố rộng khắp và xuyên suốt lãnh thổ châu Âu, Nga đã cung cấp khoảng 1/3lượng dầu và 1/5 lượng khí đốt của mình cho EU Xuất khẩu năng lượng còn chiếm tới 70% tổngkim ngạch xuất khẩu và hơn 50% thu nhập tài chính của Nga9 Như vậy, một bên có nhu cầunăng lượng rất lớn, còn một bên lại dựa chủ yếu vào nguồn thu từ năng lượng, mà cả hai lại gầngũi nhau về mặt địa lý Chính những lý do này đã thúc đẩy hai bên hợp tác trên lĩnh vực nănglượng Nói cách khác, mức độ tùy thuộc lẫn nhau (interdependence) giữa EU và Nga về nănglượng là rất lớn, và như thế mức độ tổn thương (vulnerability) của mỗi bên khi phá bỏ mối tương

7 PGS TS Vũ Dương Huân (2008), “Xung đột quân sự ở Nam Ossestia: Nguyên nhân, phản ứng quốc tế và triển

vọng tình hình”, Tạp chí Nghiên cứu Châu Âu, 8 (95).

8 Thông tấn xã Việt Nam (2008), “Châu Âu bị gạt ra ngoài lề”, Tài liệu tham khảo chủ nhật, (37).

9 Hà Ngọc, Thuộc tính chính trị của dầu mỏ và nền kinh tế Nga, Năng lượng Việt Nam,

dau-mo-va-nen-kinh-te-nga.html , truy cập ngày 10/04/2016.

http://nangluongvietnam.vn/news/vn/nhan-dinh-phan-bien-kien-nghi/nhan-dinh-du-bao/thuoc-tinh-chinh-tri-cua-thuộc này cũng lớn theo Để từ đó, nhân tố năng lượng có tác động đáng kể lên quan hệ songphương, cả về tích cực lẫn tiêu cực.

Thứ nhất, về mặt tích cực, nhân tố năng lượng đã giúp tăng cường hợp tác giữa hai bên,

bởi lẽ nguồn năng lượng từ phía Nga giúp bảo đảm an ninh năng lượng, nghĩa là đảm bảo nguồncung và giá cả ổn định, để phát triển kinh tế xã hội cho cả hai phía, cũng như đáp ứng những lợi

ích khác của cả hai trong quan hệ đối với nhau Trước hết, đối với Nga, một đối tác gần gũi tiêu

thụ năng lượng lớn như EU giúp Nga thu được lợi nhuận khá lớn về tài chính cho quốc gia, cũng

như tranh thủ được hỗ trợ về vốn, công nghệ, khoa học – kỹ thuật của các nước châu Âu Ngược lại, đối với EU, nguồn năng lượng từ Nga giúp duy trì nguồn cung và giá cả dầu lửa, khí đốt ổn

định trong khu vực, phục vụ nền kinh tế công nghiệp hóa cao của mình Sự gần gũi về khoảngcách địa lý cũng giúp cho việc vận chuyển trao đổi năng lượng giữa hai phía trở nên dễ dànghơn

Do vậy, cả hai bên đều đặt tầm quan trọng của việc hợp tác trong lĩnh vực năng lượng lênhàng đầu Chẳng hạn, vào tháng 5 năm 2008, Nga và EU đã ký “Tuyên bố hợp tác năng lượng”,theo đó, Nga cam kết đảm bảo năng lượng cho EU ít nhất trong vòng 20 năm kể từ ngày ký.Ngoài ra, rong chuyến thăm Đức (tháng 11/2010), Thủ tướng Nga Putin đã thảo luận với Thủtướng Đức Merkel về triển vọng hợp tác kinh tế, thương mại song phương, quan hệ hợp tác giữaNga và EU, trong đó có lĩnh vực hợp tác năng lượng và việc thành lập tổ hợp tác năng lượngchung nhằm thiết lập quan hệ bình đẳng và cân đối giữa các bên cung cấp, tiêu thụ, vận chuyển

và quá cảnh năng lượng Ngoài ra, trong các Hội nghị Thượng đỉnh EU – Nga thường niên, chủ

đề an ninh năng lượng luôn là vấn đề được quan tâm thảo luận nhiều Chính bởi những lợi ích tolớn nhờ việc hợp tác trong lĩnh vực năng lượng như vậy đã giữ cho quan hệ hai bên không đi đếncăng thẳng quá mức mà dẫn đến khủng hoảng hay chiến tranh, bởi lẽ những thiệt hại về lợi íchkinh tế, đặc biệt là trong lĩnh vực chủ chốt là năng lượng, sẽ là rất lớn cho cả hai bên

Thứ hai, về mặt tiêu cực, nhân tố năng lượng nhiều lúc lại làm tăng thêm căng thẳng trong quan hệ EU – Nga Trước hết, những trục trặc liên quan đến việc mua bán năng lượng giữa

hai bên sẽ gây ra những đình trệ trong tiến trình hợp tác EU – Nga Chẳng hạn, cho đến thờiđiểm cuối năm 2011, sau các cuộc đàm phán kéo dài, Nga và EU vẫn chưa ký kết được Hiệpđịnh Đối tác và Hợp tác toàn diện (PCA) mới nhằm thay thế cho Hiệp định cũ đã hết thời hạn

vào năm 2006 Do đó, việc Nga chưa ký Hiến chương năng lượng đã khiến EU bất an Tiếp theo,

việc đơn phương sử dụng yếu tố năng lượng làm công cụ để đạt lợi ích riêng của mỗi bên cũng

sẽ gây ra căng thẳng kéo dài cho quan hệ EU – Nga Theo chủ nghĩa tân tự do thể chế, sự tùythuộc lẫn nhau gây ra hậu quả tiêu cực lên quan hệ giữa hai chủ thể khi các bên chỉ quan tâm đếnlợi ích tương đối của mình, và không còn nghĩ đến lợi ích chung hay lợi ích tuyệt đối Trườnghợp của EU và Nga cũng vậy Chỉ cần một phía đặt nặng tư lợi bản thân, tác động tiêu cực sẽ lan

tỏa đến cả hai bên trong mối quan hệ EU – Nga, do lợi ích chung cho cả hai bên không đượcđảm bảo Chẳng hạn, trong việc trừng phạt Nga, EU cùng với Mỹ tác động làm hạ giá dầu nhằmkhiến cho kinh tế Nga suy thoái rồi sẽ bị “khuất phục” trong vấn đề Ukraine Rõ ràng, việc sửdụng “con bài” năng lượng để gây sức ép đối với nhau thay vì nghĩ đến lợi ích chung như đãphân tích ở trên đã làm cho quan hệ hai bên EU – Nga bị tổn hại nghiêm trọng Tóm lại, nhữngtrục trặc trong quan hệ mua bán năng lượng cũng như việc lợi dụng năng lượng làm “con bài”chính trị để mặc cả với nhau giữa EU và Nga đã đào ra những hố sâu ngăn cách, khiến cho haiđối tác quan trọng nhất châu Âu khó xích lại gần nhau một cách chặt chẽ.

3 Nội bộ EU:

Vì EU có tới 28 thành viên, nên để phát huy sức mạnh tập thể trong quan hệ với Nga, sựđoàn kết nội bộ chính là một nhân tố rất quan trọng Tuy nhiên, cũng chính vì có số lượng thànhviên ngày một lớn, EU ngày càng phải đối mặt với những mâu thuẫn, bất đồng gia tăng trong nội

bộ, đặc biệt là trong cách nhìn nhận về nước Nga Trong nội bộ EU tồn tại các nhóm ngầm hiểu

có những quan điểm khác nhau về nước Nga bao gồm nhóm “mềm mỏng” do có những lợi íchkinh tế - chính trị - xã hội quan trọng trong quan hệ với Nga; nhóm “cứng rắn” cực lực phản đốinhững động thái của nước Nga do bị ảnh hưởng bởi cái nhìn tiêu cực về Liên Xô trong quá khứ;nhóm “trung dung” kêu gọi tránh tình trạng chiến tranh giữa EU và Nga

Thứ nhất, khi nhắc đến nhóm “mềm mỏng”, chúng ta có thể kể đến Italia, Hungary,

Slovakia – nước luôn đặt Nga ở vị trí ưu tiên trong chính sách đối ngoại10; Pháp, Đức – hai nướchợp tác kinh tế chặt chẽ nhất với Nga trong EU chủ yếu thông qua việc buôn bán vũ khí, côngnghệ và ngược lại mua dầu mỏ, khí đốt từ Nga cũng như có mối liên kết về tài chính – ngânhàng Ngoài ra, trong những nỗ lực mới đây của Tổng thống Nga Putin nhằm thúc đẩy quan hệvới các nước thành viên EU, ngăn chặn sự kéo dài việc thực hiện các lệnh trừng phạt của phươngTây, các lợi ích kinh tế, hợp tác thương mại đã làm cho Nga và Hy Lạp, Síp, Cộng hòa Czechxích lại gần nhau hơn

Thứ hai, đối với nhóm “trung dung”, cái tên đầu tiên phải kể đến chính là Phần Lan –

nước phương Tây có biên giới lên đến 1300 km với Nga, từng giúp Đức chống Liên Xô trongThế chiến II và không là thành viên NATO Đối với những rắc rối trong quan hệ EU – Nga docuộc khủng hoảng Ukraine nhất là sau khi Nga sáp nhập Crimea, nước này dường như khôngchịu nhiều ảnh hưởng, thậm chí vẫn duy trì quan hệ tốt với Nga Trong “Thông điệp Năm Mới”ngày 1/1/2015, khi đề cập đến mối quan hệ với Nga, Tổng thống Phần Lan Niinistö cho biết

10 Thông tấn xã Việt Nam, Slovakia tăng cường hợp tác với Liên bang Nga, Báo Vietnam+,

http://www.vietnamplus.vn/slovakia-tang-cuong-hop-tac-voi-lien-bang-nga/41932.vnp truy cập ngày 10/04/2016.

“Chúng tôi sẽ tiếp tục duy trì sự hợp tác chặt chẽ” Tuy nhiên, ông cũng đưa ra một tuyên bố

“nước đôi” khi lưu ý rằng Phần Lan cũng ủng hộ quan điểm của EU liên quan đến cuộc khủnghoảng chính trị và nội chiến ở Ukraine và tình trạng Crimea Một nước nữa cũng có thể xếp vàonhóm “trung dung” chính là Anh Nước này dường như luôn gắn liền với Mỹ nên trong các vấn

đề chính trị liên quan đến Nga, Anh hầu hết đều có cùng quan điểm với siêu cường này Tuynhiên, hợp tác kinh tế - tài chính giữa Anh và Nga lại khá sâu rộng Vì vậy, chính sách của nướcnày trong quan hệ với Nga lại có phần trung dung, tuy ngoài mặt vẫn thể hiện sự ủng hộ Mỹ

Thứ ba, nhóm “cứng rắn” với Nga có thể kể đến như các nước Cộng hòa vùng Baltic

(trước đây thuộc Liên Xô cũ, sau đã tách ra và gia nhập EU năm 2004) gồm Litva, Latvia,Estonia cùng với Ba Lan (trước đây thuộc khối liên minh quân sự do Liên Xô lãnh đạo,Warsaw) Những nước này đều có một điểm chung đó là đều có tiền thân là các nước xã hội chủnghĩa Đông Âu thuộc Liên Xô Sau khi tuyên bố độc lập, tách khỏi Liên Xô, các nước này chođến nay vẫn luôn tỏ thái độ phản đối các động thái, hành vi của Nga

Với ba nhóm như trên, nội bộ EU đã bị phân hóa sâu sắc trong quan điểm, cách nhìnnhận đối với nước Nga Chẳng hạn, trong phản ứng đối với chiến tranh 5 ngày tại Gruzia năm

2008, trong khi các nước vùng Baltic và Ba Lan ủng hộ chủ quyền của Gruzia, phê phán Ngakịch liệt, thậm chí còn cùng ký vào Tuyên bố kêu gọi EU và NATO chống lại Nga thì các nướcnhư Pháp, Đức, Ý, Phần Lan, Síp… phản đối việc làm cho EU trở thành một liên minh đối đầuvới Nga Điển hình là Pháp, với đường lối mềm mỏng, Tổng thống Pháp đã rất tích cực làmtrung gian hòa giải cho hai bên Nga và Gruzia, kết quả là cuối cùng hai bên xung đột đã ký vàogiải pháp 6 điểm do Tổng thống Pháp đề nghị (15/08/2008) Còn nước Anh thì về cơ bản cùngvới Mỹ lên án gay gắt nước Nga11

Chung quy lại, các nhóm này không thống nhất quan điểm về chính trị rằng Nga là đốitác hay là mối đe dọa của EU Còn về kinh tế, mỗi nước thành viên lại có lợi ích kinh tế khácnhau đối với Nga, có nước thu được nhiều lợi ích như Đức, Pháp, Anh…, có nước thu được ít.Như vậy, có thể nói rằng, chừng nào EU còn tồn tại những mâu thuẫn như trên thì chừng đó EUvẫn chưa thể xây dựng một chiến lược chung trong đường lối đối ngoại với nước Nga Và điềunày gây ra những tác động cả về tích cực lẫn tiêu cực lên quan hệ song phương Nga – EU

Thứ nhất, về tác động tích cực, rõ ràng là là việc có một số nước như Pháp, Đức, Ý chủ

trương mềm mỏng với Nga, lại là những nước có tiếng nói trong EU, sẽ giữ cho quan hệ tổng thểcủa EU với Nga không quá căng thẳng mà dẫn đến đổ vỡ Ví dụ về vai trò trung gian hòa giảicủa Pháp trong việc giải quyết căng thẳng của Chiến tranh Gruzia chính là một minh chứng điển

11 PGS TS Vũ Dương Huân (2008), “Xung đột quân sự ở Nam Ossestia: Nguyên nhân, phản ứng quốc tế và triển

vọng tình hình”, Tạp chí Nghiên cứu Châu Âu, 8 (95).

hình Ngoài ra, trong vấn đề trừng phạt nước Nga sau khủng hoảng Ukraine và vụ việc sáp nhậpCrimea, nội bộ EU cũng thể hiện sự chia rẽ Trong khi các nước vùng Baltic kêu gọi kéo dàitrừng phạt với Nga thì một số khác lại bắt đầu bày tỏ sự không đồng tình Thủ tướng Hungarycho rằng EU đang tự bắn vào chân mình Tổng thống Slovakia thì cho rằng cấm vận sẽ phản tácdụng mà chẳng mang lại lợi ích gì cho EU Tổng thống Pháp thì lên tiếng kêu gọi EU và Mỹ dỡ

bỏ lệnh trừng phạt đối với Nga Thủ tướng Cộng hòa Séc, Thủ tướng Phần Lan, hay ngay cả BaLan, một nước luôn có lập trường cứng rắn với nước Nga, cũng tỏ thái độ mềm mỏng hơn và tỏ ýkhông đồng tình việc kéo dài trừng phạt12 Những sự bất đồng như thế này càng khiến cho EUthận trọng hơn trong việc đưa ra các hành động gây tổn hại quan hệ của cả khối với nước Nga

Bên cạnh đó, một tác động tích cực khác của nhân tố nội bộ EU lên quan hệ EU – Nga có

thể kể đến chính là chính nhờ sự bất đồng của các thành viên EU trong quan hệ với Nga, Mỹ sẽkhông thể nào chi phối được liên minh này một cách hoàn toàn, cũng như không thể lôi kéo EUchống đối Nga cùng với mình trong thời gian dài Do vậy, trong tương lai, có thể EU sẽ độc lậphơn, từ đó, quan hệ EU – Nga cũng có thể được cải thiện do sự giảm xuống của lợi ích quốc giaMỹ

Thứ hai, về tác động tiêu cực, trước hết, chắc chắn là việc có một số nước như Ba Lan và

3 nước vùng Baltic luôn chống đối Nga sẽ làm cho quan hệ EU – Nga luôn tồn tại những mâuthuẫn tiềm ẩn và nhiều khi làm kéo dài tình trạng đối đầu giữa Nga với EU Dù sao thì các nướcnày vẫn có những tiếng nói nhất định giúp hình thành nên chính sách chung của EU đối với Nga.Trên hết, EU vẫn đề cao tính đoàn kết, thống nhất trong toàn liên minh, vì vậy, đây sẽ là vật cảnlớn cho quan hệ EU – Nga trong quá trình tiến đến một tương lai tốt đẹp hơn

Tiếp theo, chính do những bất đồng của một số thành viên EU với Nga, mà chủ yếu là

những nước Đông Âu có vị trí gần với Nga, đó sẽ là cơ hội tốt để Mỹ, thông qua NATO, ngàycàng gia tăng sự hiện diện quân sự của mình ở những nước này, làm cho Nga cảm thấy bị đe dọa

về an ninh Để đáp trả và phòng vệ, Nga chắc chắn cũng sẽ thực hiện nhiều cuộc tập trận hơn,tăng ngân sách quốc phòng, cũng như tiến hành các hoạt động quân sự khác nữa Tình thế lưỡngnan về an ninh (security dilemma) như vậy, cộng thêm tình thế “hòa bình bên miệng hố chiếntranh” sẽ dẫn đến tình trạng khủng hoảng khi cả hai bên đều đã sẵn sàng cho một cuộc đụng độquân sự Khi đó, quan hệ EU – Nga chẳng những sẽ căng thẳng hơn mà còn có nguy cơ nổ ramột trận chiến mà cả hai bên đều biết chắc rằng sẽ lan rộng trở thành Chiến tranh thế giới mới,lặp lại lịch sử đau thương của thế kỷ XX

12 Tatia Dolidze (2015), “EU Sanctions Policy towards Russia: The Sanctioner - Sanctionee’s Game of Thrones”,

CEPS working document, 1 (402): https://www.ceps.eu/system/files/WD%20402%20TD%20Sanctions.pdf truy cập ngày 10/04/2016.

Mỹ khuyến khích Gruzia, Ukraine gia nhập EU và NATO13.

Từ năm 2008 đến nay, giữa hai bên không thể tránh khỏi một cuộc cạnh tranh quyền lực

và vùng ảnh hưởng, tiêu biểu là qua cuộc chiến 5 ngày tại Gruzia (2008), nội chiến tại Ukraine

và việc Nga sáp nhập bán đảo Crimea (2014) Trong quan hệ EU – Nga, quyền lực và vùng ảnhhưởng là không thể tách rời Bởi lẽ, cả hai bên đều mang vị thế cường quốc, mà cường quốc lạiđặc trưng bởi ba yếu tố quan trọng gồm sức mạnh, tư duy và ảnh hưởng Muốn giữ được cương

vị nước lớn, cả hai đều cần các vùng ảnh hưởng, nói cách khác là các nước vừa và nhỏ phù thịnh(bandwagon) xung quanh Trớ trêu là, cả EU và Nga đều cùng nằm ở châu Âu, lại có đường biêngiới trực tiếp Do vậy, các vùng ảnh hưởng tiềm năng chồng lấn lên nhau là chuyện không thểtránh khỏi Ở đây, trong bài tiểu luận này, để phù hợp với bối cảnh quan hệ EU – Nga, chúng ta

sẽ xem xét khái niệm quyền lực với nghĩa là sức mạnh quân sự cũng như khả năng gây ảnhhưởng của một chủ thể lên các chủ thể khác trong hệ thống quốc tế, nghĩa là gắn liền với việcthiết lập vùng ảnh hưởng

Theo lý thuyết của chủ nghĩa hiện thực, các quốc gia trong hệ thống quốc tế không ngừngtheo đuổi quyền lực Chính môi trường vô chính phủ vả thế lưỡng nan về an ninh đã đẩy cácquốc gia vào một cuộc chạy đua quyền lực không có hồi kết Các quốc gia có thể theo đuổiquyền lực vì bản chất tham vọng thống trị kẻ khác của con người theo trường phái hiện thực cổđiển, hoặc cũng có thể theo đuổi quyền lực để bảo đảm an ninh cho mình theo trường phái hiệnthực cấu trúc Soi vào trường hợp của Nga và EU, rõ ràng là cuộc đua cạnh tranh quyền lực vẫnđang tiếp diễn gay gắt Mục đích của cuộc cạnh tranh này có vẻ như nghiêng về bảo đảm an ninhnhiều hơn là phản ánh bản chất ích kỷ muốn thống trị kẻ khác Bởi lẽ, Đông Âu cũng như cácnước cộng hòa thuộc Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG) vốn được xem là vùng “vành đai anninh” tối quan trọng với nước Nga, giúp tạo một lá chắn khiến cho EU không thể tiến sát đếnbiên giới của nước Nga Bởi vì cả Nga và EU đều đã có vị thế cường quốc, nên rất dễ hiểu tại sao

13 PGS TS Vũ Dương Huân (2008), “Xung đột quân sự ở Nam Ossestia: Nguyên nhân, phản ứng quốc tế và triển

vọng tình hình”, Tạp chí Nghiên cứu Châu Âu, 8 (95).

vùng ảnh hưởng, hay “sân sau” lại vô cùng quan trọng với cả hai Cùng với đặc điểm địa lý làcùng nằm trên lục địa châu Âu, sự va chạm, đụng độ giữa hai bên trong vấn đề cạnh tranh ảnhhưởng là không thể tránh khỏi Nhưng dù vì mục đích gì, cuộc đua quyền lực và cạnh tranh ảnhhưởng giữa hai bên cũng gây ra những tác động, cả tích cực lẫn tiêu cực lên quan hệ songphương EU – Nga.

Thứ nhất, về tác động tích cực, rõ ràng là cuộc chạy đua sức mạnh quân sự (chạy đua vũ

trang) giữa Nga và EU tạo ra một giới hạn nhất định cho hành động của mỗi bên Theo đó, cả hailuôn phải dè chừng nhau và không dám có những động thái quá mạnh mẽ làm căng thẳng xungđột trong quan hệ song phương lên cấp độ khủng hoảng hay chiến tranh14 Chẳng hạn, mặc dùchạy đua vũ trang và răn đe nhau căng thẳng từ năm 2008 đến nay như vậy nhưng giữa Nga vàcác nước thành viên EU vẫn chưa có một cuộc đụng độ nào, nếu có chỉ là đụng độ giữa Nga vàThổ Nhĩ Kỳ khi chính quyền Thổ Nhĩ Kỳ bắn hạ một chiếc máy bay SU – 24 của Nga làm mộtphi công người Nga thiệt mạng năm 2015, mà Thổ Nhĩ Kỳ cũng chưa phải là thành viên EU, chỉliên hệ với các nước thành viên của thể chế này thông qua NATO Dù thế nào, cả Nga và EU đềuhiểu ảnh hưởng khu vực và toàn cầu của mối quan hệ song phương EU – Nga, theo đó, nếu nhưgiữa hai bên xảy ra chiến tranh, cuộc chiến sẽ nhanh chóng lan rộng quy mô trở thành một cuộcchiến tranh thế giới mới Đó là một viễn cảnh mà không có bất kỳ một quốc gia nào, đặc biệt làcác nước lớn, mong đợi xảy ra

Thứ hai, về tác động tiêu cực, chắc chắn là cuộc chạy đua sẽ luôn khiến cho quan hệ EU

– Nga rơi vào căng thẳng với mâu thuẫn khó dung hòa Chúng ta có thể thấy, vai trò của Ngatrong cuộc nội chiến ở Ukraine cũng như việc Nga sáp nhập bán đảo Crimea mà EU cho là tráiphép đã làm quan hệ EU – Nga xấu đi và xuống đến mức thấp nhất kể từ sau Chiến tranh Lạnhđến nay Tháng 3 năm 2014, EU chính thức thông qua các biện pháp trừng phạt Nga vì hànhđộng đe dọa đến toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine Cũng trong năm đó, vào tháng 8, Nga đã thựchiện biện pháp đáp trả khi Tổng thống Putin tuyên bố cấm nhập khẩu các mặt hàng lương thực từ

EU bao gồm trái cây, rau thịt, gia cầm, cá, sữa…15 Đến tháng 6 năm 2015, EU tuyên bố kéo dàicác biện pháp trừng phạt kinh tế với Nga thêm 6 tháng nhằm gây sức ép lên Nga sau việc sápnhập Crimea mà EU cho là “trái phép”16

14 Mô hình các cấp độ xung đột trong quan hệ quốc tế của Michael S Lund, bao gồm 5 cấp độ: Hòa bình bền vững (Durable Peace), Hòa bình ổn định (Stable Peace), Hòa bình bất ổn định (Unstable Peace), Khủng hoảng (Crisis) và Chiến tranh (War).

15 Ezekiel Pfeifer, The Long Winter Ahead for EU-Russia Relations, the-long-winter-ahead-for-eu-russia-relations truy cập ngày 10/04/2016.

http://imrussia.org/en/analysis/world/2214-16 Delegation of the European Union to Russia, Chronology of bilateral relations:

http://eeas.europa.eu/delegations/russia/eu_russia/chronology/index_en.htm truy cập ngày 10/04/2016.