Như ở trên đã nói, lưu đồ sửa chữa chỉ là một trong các phương pháp giảng dạy trong thực hành không phải dùng để thay thế cho các phương pháp dạy học khác, mục đích là giúp học sinh tiếp
Trang 1PHẦN MỞ ĐẦU
Trong những năm gần đây, nhận thức về việc học nghề của nhiều học sinh, phụ huynh và xã hội đã có những chuyển biến rất tích cực Điều này tạo điều kiện để các trường dạy nghề tăng cường cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên, các điều kiện cần thiết để ngày càng nâng cao chất lượng dạy và học nghề, tạo
uy tín trong xã hội, thu hút học sinh học nghề Bên cạnh đó, việc không ngừng đổi mới, cải tiến phương pháp dạy và học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Củng
cố và hoàn thiện phương pháp “Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch điện tử trong hoạt động dạy nghề” không nằm ngoài mục đích đó Nội dung của đề
tài xoay quanh một trong các nội dung của phương pháp giảng dạy thực hành, áp dụng cho các hệ dạy nghề
Lưu đồ sửa chữa mạch điện tử là ngôn ngữ viết kết hợp với các hình khối, thể hiện các bước của một công việc để xử lý sự cố trong một thiết bị hay trong một mạch điện nào đó
Lưu đồ vừa thể hiện được tính tổng quát cần có lại vừa rất cụ thể, là con đường thuận lợi nhất nhất để tìm ra chỗ hỏng của mạch điện Tổng quát vì lưu
đồ thể hiện rất rõ mối quan hệ giữa các thành phần trong mạch điện với nhau
Cụ thể, vì trên lưu đồ thể hiện rất chi tiết từng bước công việc phải tiến hành
Trong quá trình xây dựng lưu đồ, đôi lúc và ai đó có thể sẽ nảy sinh một ý tưởng nào đó về cải tiến lại mạch điện, khắc phục một số hư hỏng chủ quan do người thiết kế ban đầu để lại (nghĩa là mạch đã trục trặc ngay từ khi mới xuất xưởng) Cũng có thể là ý tưởng về việc thay đổi một vài chi tiết nào đó giúp mạch điện hoàn thiện hơn, … bởi chỉ có thông qua quá trình thực hành, xử lý sự
cố hư hỏng thực tế mới có thể kiểm chứng đầy đủ các tính toán trên lý thuyết
Như ở trên đã nói, lưu đồ sửa chữa chỉ là một trong các phương pháp giảng dạy trong thực hành không phải dùng để thay thế cho các phương pháp dạy học khác, mục đích là giúp học sinh tiếp cận nhanh hơn trong xử lý sự cố mạch điện
Trang 2Nội dung của đề tài không chỉ áp dụng trong riêng ngành Điện tử, mà có thể áp dụng cho nhiều ngành kỹ thuật khác như ngành Điện hay Công nghệ thông tin, … Hiện phương pháp này đang được người viết áp dụng thường xuyên trên các giờ lên lớp hướng dẫn thực hành
Mục đích của đề tài nhằm trao đổi kinh nghiệm với các bạn đồng nghiệp, với mong muốn từng bước củng cố và hoàn thiện phương pháp xây dựng lưu đồ sửa chữa, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học nghề
Trang 3PHẦN NỘI DUNG
Mục đích của dạy nghề là trang bị cho học sinh những điều kiện cần và đủ (đầu vào) để học sinh giải quyết được những vấn đề kỹ thuật cụ thể thực tế của nghề mình đã học (đầu ra) Ngoài ra, thông qua quá trình dạy học rèn luyện cho các em khả năng tư duy, suy luận để trên cơ sở nền tảng kiến thức được trang bị
họ có khả năng học lên cao, tự đọc tài liệu chuyên ngành, áp dụng xử lý được các vấn đề kỹ thuật trong thực tế
Xây dựng lưu đồ sửa chữa đúng phản ánh quá trình nhận thức, tư duy đúng về một thiết bị hay một mạch điện cụ thể Quá trình sửa chữa mạch củng
cố, rèn luyện kỹ năng thực hành Thông qua kết quả thực hành củng cố, nâng cao kiến thức lý thuyết, phát triển tư duy nhận thức Nếu quá trình này được làm thường xuyên, liên tục sẽ từng bước nâng cao kiến thức toàn diện về chuyên môn, từng bước nâng dần hiệu quả việc dạy và học nghề Tuy nhiên, để xây dựng được các lưu đồ sửa chữa, người thực hiện phải có kiến thức chuyên môn giỏi, yêu nghề
Trong khuôn khổ của đề tài, người viết không có tham vọng nâng vấn đề lên thành lý luận mà chỉ thông qua các ví dụ cụ thể nhằm trao đổi kinh nghiệm, khơi dậy thói quen trong chuyên môn, góp phần nâng cao hiệu quả việc dạy và học tập bộ môn
Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch là vấn đề không mới nhưng chưa được quan tâm đúng mức, thường xuyên của các giáo viên, học sinh trong các trường, các cơ sở dạy nghề Lưu đồ sửa chữa xuất hiện rải rác ở một số sách kỹ thuật, tạp chí chuyên môn nhưng không đầy đủ và còn sơ sài Thực tế nhiều giáo viên dạy nghề còn chưa sử dụng đến phương pháp này
Lưu đồ sửa chữa có thể mang tính hệ thống của cả một thiết bị, hoặc đơn giản là một chương hay một bài nào đó Trong thực tế nhiều năm áp dụng phương pháp này cho thấy là rất hiệu quả đối với học sinh, học viên tham gia học nghề Tùy từng nội dung, lưu đồ sửa chữa có thể ngắn nhưng không được thiếu hoặc có thể dài nhưng không được dư thừa
Trang 4Yêu cầu để xây dựng được lưu đồ đúng, trước hết người làm phải am hiểu cấu trúc, nhiệm vụ và nguyên lý làm việc của thiết bị hay mạch điện Điều này
là để tránh tình trạng đi lạc hướng trong thực tế thực hành, phần hư hỏng thì không được kiểm tra nhưng phần mạch còn tốt lại bị xới tung lên, nhiều khi còn
vô tình gài pan mới cho mạch
Sau đây là các bước xây dựng:
Bắt đầu => Bước 1 => Bước 2 => Bước 3 => … Bước thứ n => Kết thúc
Ở mỗi bước, phải chỉ rõ công việc phải làm: nếu tốt thì bước tiếp theo là
gì Ngược lại, nếu hư thì phải kiểm tra cái gì … cho tới khi kết thúc Để ý là lưu
đồ càng cụ thể, càng chi tiết càng tốt nhưng không được rườm rà, vụn vặt
Hình vẽ sau minh họa quá trình xây dựng luu đồ sửa chữa:
hư
tốt hư tốt hư
…………
Phần minh họa cụ thể, xin được lấy một vài ví dụ trong chương trình dạy nghề Điện tử dân dụng hệ Trung cấp nghề
Bắt đầu
Bước 1 Kiểm tra mạch, thay thế linh kiện hỏng
Bước 2 Kiểm tra …
Bước 3 Kiểm tra …
Kết thúc
Trang 51 Xây dựng lưu đồ sửa chữa hư hỏng trong Amplifier:
Sau khi học xong phần lý thuyết về Amplifier, các em được trang bị các
kiến thức tống quát về sơ đồ khối, chức năng, nhiệm vụ của từng khối Đặc biệt
việc phân tích và nắm rõ nguyên lý làm việc của từng mạch điện, cho phép các
em tiếp cận nhanh trong quá trình xử lý các hư hỏng
Bên cạnh đó là các kiến thức về xử lý các số liệu đo đạc, sử dụng dụng cụ
đo, vận hành máy, … Ví dụ, nếu mạch có khuếch đại công suất sử dụng nguồn
đơn thì áp ra loa bình thường là bao nhiêu, ngược lại nếu dùng nguồn đôi đối
xứng thì áp ra loa phải là bao nhiêu?, … Các kiến thức này thường phải được
trang bị tốt ở các phần phân tích mạch điện
Ở phần thực hành ta có thể xây dựng lưu đồ tổng quát sửa chữa thiết bị
này như sau:
Kiểm tra bộ nguồn Sửa chữa nguồn
Kiểm tra mạch KĐCS Sửa chữa KĐCS
Đo điện áp cung cấp
Kiểm tra điện
áp ra loa
Kiểm tra, sửa chữa đường cấp điện
Kiểm tra mạch in, mối hàn, các linh kiện liên quan
Thay IC KĐCS
Thay linh kiện mới
Thay thử IC KĐCS
Kiểm tra, sửa chữa mạch
tiền KĐ, BASS - TREBLE
Kiểm tra, sửa chữa mạch KĐ micro
Kiểm tra, sửa chữa mạch chỉ
thị âm lượng, hệ thống jack
cắm, công tắc chuyển đổi, …
Kết thúc
Trang 62 Xây dựng lưu đồ sửa chữa tổng quát tivi màu:
Lưu đồ sửa chữa tổng quát như hình vẽ:
Kiểm tra bộ nguồn Sửa chữa nguồn
Kiểm tra mạch vi xử lý Sửa chữa mạch
Kiểm tra mạch quét ngang
Kiểm tra mạch quét dọc
Kiểm tra các mạch bảo vệ
Trang 73 Xây dựng lưu đồ sửa chữa bộ nguồn ổn áp tuyến tính:
Với các mạch điện cụ thể, ví dụ bộ nguồn ổn áp tuyến tính trong các TV
đen trắng hay các TV màu nội địa như hình vẽ sau:
- Các linh kiện và các chức năng chính:
T: Biến áp nguồn ( ở TV đen trắng AC in = 220V, AC out = 12V; ở
Trang 8- Lưu đồ sửa chữa được xây dựng như sau:
4 Xây dựng lưu đồ sửa chữa bộ nguồn ngắt mở sử dụng trong các tivi màu:
Với các bộ nguồn ổn áp kiểu ngắt mở trong các TV màu, sơ đồ sau là dạng mạch thông dụng trong thực tế (mạch điện chỉ vẽ những chi tiết chính minh họa) Lưu ý là mát (GND) của nguồn và mát của máy cách ly, đây cũng là điều mà giáo viên cần lưu ý cho học sinh trong quá trình đo kiểm, tránh kết quả
đo được bị sai lệch (hình vẽ trang bên)
Bắt đầu
Kiểm tra nguồn AC
Kiểm tra biến áp nguồn: đứt, chạm
Kiểm tra nguồn DC Đo áp B1
Kiểm tra transistor
Kiểm tra mạch tham chiếu R4 - Dz
Trang 9+ -
~
~
R3
Input IN
- Các linh kiện và các chức năng chính trong mạch:
Nguồn AC: Cầu chì F, các cuộn dây và tụ lọc nhiễu L01-L02-C01-C02
Nguồn DC: Cầu diode nắn D1…D4, tụ lọc nguồn C1
Mạch tạo xung: R1-R2, mạch dao động (OSC), SW, BA xung T Mạch ổn áp: đường hồi tiếp từ nguồn ra +110Vdc => Opto => OSC Mạch bảo vệ: Protector
Nguồn áp thứ cấp: D1, D2, D3, C2, C3, C4,…
- Lưu đồ sửa chữa:
4.1 Lưu đồ sửa chữa pan nổ cầu chì AC:
Trước hết, ta xây dựng lưu đồ sửa chữa pan nổ cầu chì: Nổ cầu chì là pan thường gặp ớ các bộ nguồn ngắt mở của TV màu hay các Monitor máy tính Đây
là pan nguy hiểm, nếu không cẩn thận sẽ làm máy hư nặng thêm Có thể xây dựng lưu đồ như sau:
Trang 104.2 Lưu đồ sửa chữa bộ nguồn:
Trường hợp cầu chì không nổ nhưng bộ nguồn không hoạt động hoặc hoạt
động không ổn định, ta xây dựng lưu đồ sửa chữa như dưới đây:
Kiểm tra nguồn AC Kiểm tra cầu chì, các cuộn dây, tụ lọc nhiễu Kiểm tra mạch in, mối hàn
Kiểm tra nguồn DC Đo áp B1
Kiểm tra transistor ngắt mở SW Q
Đo áp cực C Q khoảng +300Vdc
Kiểm tra các diode nắn, tụ lọc, mạch in
Đo áp phân cực cho transistor SW Q
Kiểm tra, thay linh kiện hư
Kiểm tra mạch bảo vệ
(Protector)
Kết thúc
Bắt đầu
Kiểm tra cách điện
nguồn AC Kiểm tra các tụ lọc nhiễu nguồn AC
Kiểm tra cách điện
nguồn DC
Thay linh kiện mới
Kiểm tra các diode nắn, tụ lọc
Kiểm tra transistor ngắt mở SW
Thay transistor
Kết thúc
Trang 115 Xây dựng lưu đồ sửa chữa bộ nguồn Monitor vi tính:
Tìm hiểu sơ đồ mạch điện các bộ nguồn Monitor vi tính như hình vẽ dưới
+20V
Xung Flyback
C02
R4 R3
D1
+
- Lưu đồ sửa chữa được trình bày như hình vẽ trang 12
Trang 12
hư tốt hư mất thiếu tốt
hư hư
tốt tốt mất tốt tốt mất
tốt
hư
Khi cần thiết, ta có thể xây dựng lưu đồ con cho từng phần trong lưu đồ lớn trên Ví dụ lưu đồ kiểm tra phần dao động (OSC) dùng IC KA3842:
mất hư thiếu tốt tốt
mất hư
tốt
tốt
tốt
Bắt đầu
Kiểm tra nguồn AC Kiểm tra cầu chì, các cuộn dây, tụ lọc nhiễu Kiểm tra mạch in, mối hàn
Kiểm tra nguồn DC Đo áp B1
= +300V
Kiểm tra MOSFET ngắt mở SW Q
Đo áp cực D sò SW khoảng +300Vdc
Kiểm tra các diode nắn, tụ lọc, mạch in
Đo áp phân cực cho transistor SW
Kiểm tra mạch
in, cuộn tạo xung Thay mới
Kiểm tra mạch dao động OSC KA3842
Kiểm tra mạch tạo xung
KA 3842 + sò SW + BA
xung
Kiểm tra mạch ổn áp
Kiểm tra linh kiện xung quanh
Kiểm tra, thay linh kiện hư
Kiểm tra mạch bảo vệ
(Protector)
Kết thúc
Bắt đầu
Đo áp cung cấp cho IC
(chân 7) khoảng +12V Kiểm tra R1, R2
Kiểm tra tín hiệu ngõ ra
bảo vệ Kiểm tra, thay thử IC KA3842
Kiểm tra linh kiện xung quanh IC
Thay mới
Kết thúc
Thay linh kiện mới
Thay IC
Trang 136 Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch quét ngang trong tivi màu:
Khi hướng dẫn phương pháp sửa chữa mạch quét ngang trong TV màu hay Monitor vi tính, giáo viên giảng dạy cũng nên xây dựng các lưu đồ sửa chữa: các pan mất ánh sáng (thường gặp nhiều trong thực tế), các pan quét ngang đã chạy nhưng chưa an toàn, … hiệu quả của việc học sẽ thuận lợi và chất lượng hơn Bởi lẽ giữa lý thuyết và thực hành luôn có một khoảng cách nhất định, việc xây dựng lưu đồ giúp các em tiếp cận nhanh hơn với thực tế xử lý các
hư hỏng Để dễ theo dõi ta quan sát cấu trúc của mạch quét ngang:
- Các thành phần chính trong mạch:
H.Syn: Xung đồng bộ ngang
H.OSC: Dao động ngang
H.DRIVER: Hướng dẫn ngang
H.OUT: Công suất ngang
H.Syn
+
Protect
FLYBACK Q1
+Vcc
IC H.OSC
Trang 14- Lưu đồ sửa chữa pan TV bị mất ánh sáng do mạch quét ngang:
tốt
Có thể xây dựng lưu đồ sửa chữa cho toàn mạch, cũng có thể xây dựng cho từng phần ví dụ cho riêng mạch dao động ngang (H.OSC), …
7 Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch quét dọc trong tivi màu:
Khi học mạch quét dọc trong TV màu, học sinh được học cấu trúc, nguyên lý hoạt động và được phân tích kỹ về sơ đồ mạch điện Phần thực hành sửa chữa học sinh được trang bị thêm các kiến thức về đặc điểm sửa chữa dọc, các kiến thức về thị trường linh kiện, các hư hỏng thường gặp của mạch quét dọc và phương pháp sửa chữa
Hình vẽ sau mô tả cấu trúc cơ bản của mạch quét dọc:
Bắt đầu
Kiểm tra nguồn
cung cấp +110V
Kiểm tra mạch nguồn
Kiểm tra sò H.OUT Thay sò H.OUT
Kiểm tra đường cấp điện cho IC H.OSC
Thay thử IC H.OSC Kiểm tra thạch anh
Trang 15- Lưu đồ sửa chữa:
Kiểm tra đường cấp nguồn
Kiểm tra, thay thế IC (chạm)
Đo áp ngõ ra (chân ra V.Yoke)
Thay IC V.OUT
Kiểm tra mạch
in, mối hàn
Kiểm tra, thay thử từng linh kiện theo thứ tự ưu tiên
Thay thử IC V.OUT
Kiểm tra, sửa
Trang 168 Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch vi xử lý trong TV màu:
Để dễ theo dõi, ta quan sát sơ đồ khối của mạch vi xử lý ở hình vẽ sau:
+Vcc
Key In
Audio Processor Data
Y Processor Memo Clock
Dao động tạo xung chủ
8.1 Lưu đồ kiểm tra, sửa chữa các điều kiện vào cho vi xử lý:
(Hình vẽ trang sau)
Volume Audio Mute Bright Contrast Color Tint
BH R/C In BL
BU
MICRO PROCESSOR
AFT VT NT/PAL/SECAM 6,5/5.0/5.5/4.5 TV/AV Power ON/OFF
AFT DET
OSC
OSC
Trang 17Kiểm tra mạch Reset Thay thế linh kiện hỏng
Kiểm tra hệ thống phím lệnh Làm vệ sinh các
Kiểm tra tín hiệu
bảo vệ (Protector)
Sửa chữa, thay thế
Kết thúc
Thay thử IC VXL
Trang 188.2 Lưu đồ kiểm tra, sửa chữa các lệnh điều khiển ngõ ra vi xử lý:
Kiểm tra các đường điều khiển
Bright, Contrast, Color, Volume, …
Kiểm tra đường lệnh điều khiển
mở nguồn ON/OFF, IC VXL
Kiểm tra lệnh điều
khiển mở nguồn
Làm vệ sinh hệ thống phím bấm, mạch điện
Kiểm tra điện áp các ngõ ra tương ứng
Thay
IC vi
xử lý
Kiểm tra các lệnh điều khiển dò đài VT,
BU, BH, BL, … Sửa chữa, khắc phục hư hỏng liên quan
Kiểm tra lệnh điều khiển hiển thị Kiểm tra sửa chữa
Kiểm tra mạch
điều khiển TV/AV
Kiểm tra nguồn cấp cho các IC SW Sửa chữa nguồn cấp
Kiểm tra mạch, thay thử các IC SW Kiểm tra mạch
điều khiển thay
Trang 19PHẦN KẾT LUẬN
Sau một thời gian dài áp dụng phương pháp xây dựng lưu đồ sửa chữa trong giảng dạy thực hành, bản thân tự nhận thấy phương pháp này thực sự rất hiệu quả Giáo viên hướng dẫn thực hành trên lớp dễ dàng hơn trong việc truyền thụ nội dung kiến thức, có thêm thời gian liên hệ các hư hỏng thường gặp trong thực tế, trang bị thêm các kiến thức về thị trường: linh kiện thay thế tương đương, giá cả linh kiện, nơi cung cấp, tài liệu tham khảo,… Học sinh dễ nhớ, dễ tiếp thu bài, hiểu được các bước công việc phải tiến hành khi kiểm tra, sửa chữa một cách toàn diện chứ không phải nhờ sự may mắn Quan trọng hơn nữa là tạo
sự hứng thú, chủ động, khả năng làm việc theo nhóm và đặc biệt rèn luyện kỹ năng làm việc độc lập trong học tập
Trong quá trình xây dựng lưu đồ, giáo viên nên khuyến khích các em học sinh cùng tham gia, tính hiệu quả sẽ được nâng cao hơn nhiều Giao các bài tập liên quan về nhà, yêu cầu các em tự xây dựng các lưu đồ sửa chữa Trên lớp, đại diện của từng nhóm sẽ đứng lên trình bày lưu đồ của nhóm mình tự xây dựng có sự tham gia góp ý của giáo viên hướng dẫn và của các nhóm khác Thông qua quá trình này, các em vừa nắm vững kiến thức bài học vừa tích cực
và chủ động hơn trong học tập Cũng qua đó giúp các em tự tin hơn khi trình bày một vấn đề trước nhiều người, một trong những cái mà hiện nay người ta gọi là xây dựng “kỹ năng mềm”
Xây dựng các lưu đồ sửa chữa cho từng bài học không quá khó mà lại hiệu quả, tuy nhiên cần thường xuyên hoàn thiện từng lưu đồ để đạt được độ chính xác cao, các từ ngữ sử dụng phải chuẩn mực (không dùng từ địa phương, không sử dụng tiếng lóng,…) Khi cần thiết, dưới các lưu đồ cần có các ghi chú làm rõ thêm một nội dung nào đó Các thuật ngữ tiếng nước ngoài không nên viết tắt, trừ những từ đã quá quen thuộc
Xây dựng lưu đồ sửa chữa là phương pháp giảng dạy thực hành mà giáo viên dạy nghề nên áp dụng, ai cũng có thể làm được và bởi tính thiết thực của
nó Tuy nhiên trong thực tế, qua quan sát thấy một số giáo viên hoặc là còn chưa
