skkn ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy học và học lịch sử lớp 12

Nghị quyết trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã khẳng định tầm quan trọng của đổi mới phương pháp dạy học: “Chương trình chú trọng tới yêu cầu sử dụ

§¬n vÞ: Tr-êng THPT Tiªn L÷

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

Người thực hiện: Nguyễn Mai Thanh – Trường THPT Tiên Lữ 2

MỤC LỤC

PHẦN MỘT : 5

ĐẶT VẤN ĐỀ 5

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 5

II PHẠM VI NGHIÊN CỨU 6

III CƠ SỞ LÍ LUẬN 6

1.Cơ sở lí luận 6

2 Cơ sở thực tiễn 7

III NHIỆM VỤ, PHƯƠNG PHÁP, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 9

1 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

2 Phương pháp nghiên cứu 10

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 10

IV THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ 10

1 Thực trạng chung môn Lịch sử 10

2 Thực trạng v việc gi ng ạ i 1 v i 13 t2 chương tr nh lịch sử l p 12 12

3 Hiện trạng h c i c h c sinh 12

PHẦN HAI: 13

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 13

I KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU 13

II THIẾT KẾ 13

III QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU 14

1 Chuẩn ị c giáo viên v h c sinh 14

2 Tiến h nh ạ thực nghiệm 15

IV CÁCH TIẾN HÀNH ỨNG DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY VÀ HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT 16

1 : Sử ụng SĐTD trong việc kiểm tr i cũ 16

2: Sử ụng SĐTD trong việc gi ng i m i 17

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

3: Sử ụng sơ đồ tư u trong việc c ng cố kiến thức i h c 21

4: SĐTD hỗ trợ cho tiết tổng kết, ôn tập kiến thức 22

V MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 23

VI ĐIỂM MỚI TRONG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 24

VII GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM 25

VIII: KIỂM TRA TRƯỚC TÁC ĐỘNG 47

IX: KIỂM TRA SAU TÁC ĐỘNG 49

X: BẢNG ĐIỂM 52

A LỚP THỰC NGHIỆM 52

B LỚP ĐỐI CHỨNG 54

XI PHÂN TÍCH DỮ LIỆU VÀ BÀN LUẬN 56

1 Phân tích ữ liệu v kết qu 56

2 Bàn luận 59

PHẦN BA: 60

KẾT LUẬN 60

I KẾT LUẬN 60

II KIẾN NGHỊ 60

1 Đối v i các cấp qu n lý : 60

2 Đối v i GV : 60

III ĐIỀU KIỆN ÁP DỤNG CỦA ĐỀ TÀI 61

IV KHẢ NĂNG ỨNG DỤNG TRIỂN KHAI 61

V HƯỚNG NGHIÊN CỨU VÀ MỞ RỘNG ĐỀ TÀI 61

TÀI LIỆU THAM KHẢO 62

PHẦN MỘT : ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Hiện nay đất nước ta đang đẩy mạnh sự nghiệp CNH-HĐH đất nước tiến nhanh, tiến mạnh trên con đường XHCN Từng bước hội nhập quốc tế để đưa nước ta trở thành nước công nghiệp, sánh vai cùng với các cường quốc năm châu, thực hiện mục tiêu của Đảng là “Xây dựng thành công CNXH và bảo vệ vững chắc nước Việt Nam XHCN”

Cùng với sự nghiệp CNH- HĐH, Đảng, nhà nước, bộ giáo dục cũng có nhiều cải cách trong dạy và học, đặc biệt là đổi mới phương pháp dạy học Nghị quyết trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo

đã khẳng định tầm quan trọng của đổi mới phương pháp dạy học: “Chương

trình chú trọng tới yêu cầu sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, chú ý cho học sinh thực hành, vận dụng kiến thức, kĩ năng vào các tình huống thực tiễn, các tình huống có tính phức hợp, tìm tòi khám phá nghiên cứu, thực hiện các dự án học tập…;học sinh được tham gia các hình thức “học tập cá nhân”,

“học tập hợp tác”…rèn kĩ năng học tập, có thái độ tích cực đối với việc học tập…”

Khác với các môn; Ngữ văn, Địa Lí, Sinh học, Giáo dục công dân…Lịch

sử là một môn học đặc thù với những chuỗi sự kiện, diễn biến đã diễn ra trong quá khứ Vì vậy, nhiệm vụ của dạy học Lịch sử là khôi phục lại bức tranh quá khứ để từ đó rút ra bài học từ quá khứ, vận dụng nó vào cuộc sống hiện tại và

tương lai Đây là môn học yêu cầu người học phải “Biết sự kiện - Hiểu sự kiện

- Nhớ sự kiện” từ đó có sự phân tích, tư duy lôgic, khái quát, và đánh giá sự

kiện

Muốn khôi phục lại bức tranh quá khứ một cách sinh động, thì phương tiện trực quan là một yếu tố hết sức cần thiết Trong quá trình giảng dạy tại trường, bản thân tôi cũng như các giáo viên trong tổ đều cố gắng về đổi mới PPDH cho phù hợp với hướng dạy học “lấy học sinh làm trung tâm”, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh… ý thức rõ về tầm quan trọng

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

của việc đổi mới phương pháp dạy học bộ môn: Tích cực sử dụng đồ dùng, phương tiện dạy học hiện có ở nhà trường, ứng dụng CNTT, tìm tòi các biện pháp gây hứng thú trong dạy học môn Lịch sử… Tuy nhiên các biện pháp trên cũng chưa thực sự mang lại hiệu quả cao nên các tiết học còn nhàm chán đơn điệu, học sinh không tái hiện được bức tranh quá khứ một cách rõ nét nhất Vì vậy chất lượng bộ môn không cao

Xuất phát từ thực tế dạy và học Lịch sử ở nhà trường cũng như của bản thân, một vấn đề đặt ra là làm thế nào để nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Lịch sử Trong mỗi tiết học: trò phải hứng thú, say mê; thầy phải phát huy được tính tích cực ở trò, phải khơi dậy được niềm đam mê ở trò Để đáp ứng được yêu cầu đó và yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học thì việc sử dụng sơ

đồ tư duy trong dạy và học Lịch sử là phương pháp tối ưu nhằm phát huy tính tích cực và khả năng tư duy của học sinh

Trước thực tiễn đó, tôi đã mạnh dạn lựa chọn đề tài: “Ứng dụng sơ đồ tư

duy trong dạy và học lịch sử lớp 12” làm đề tài nghiên cứu của mình Mục đích

của đề tài là giúp cho giáo viên và học sinh yêu thích môn lịch sử hơn từ đó có thể nâng cao chất lượng dạy và học lịch sử trong nhà trường

II PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Để thấy rõ được hiệu quả của việc thay đổi phương pháp: ứng dụng SĐTD trong dạy học lịch sử lớp , tôi in chọn thiết kế: Kiểm tra trước tác động và sau tác động đối với các nhóm tương đương

Nhóm : Lớp D - là nhóm thực nghiệm, nhóm này s được học theo phương pháp ứng dụng SĐTD trong các tiết học lịch sử

Nhóm : Lớp D - là nhóm đối chứng, v n được dạy theo phương pháp truyền thống, không có sự thay đổi

III CƠ SỞ LÍ LUẬN

1.Cơ sở lí luận

Môn lịch sử trong nhà trường phổ thông có chức năng và nhiệm vụ quan trọng trong việc đào tạo và giáo dục thế hệ trẻ Mục tiêu của bộ môn lịch sử ở trường phổ thông không những giúp cho học sinh có được những kiến thức cơ

bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, mà còn nhằm truyền thụ cho học sinh ý nghĩa của quá khứ và tiếp tục trong hiện tại, d n dắt học sinh hiểu vai trò con người trong cộng đồng và vai trò của con người trong thế giới nói chung Như vậy, trong thời đại cách mạng khoa học – kĩ thuật rất sôi động hiện nay, bộ môn lịch sử cần phải được giáo dục một cách đúng đắn, với phương pháp hiệu quả để góp phần giúp học sinh nắm chắc những kiến thức lịch sử làm

cơ sở cho việc hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc, hình thành các năng lực tư duy, hành động, phẩm chất học sinh qua đó các em có thái độ ứng ử đúng đắn trong đời sống ã hội

2 Cơ sở thực tiễn

Sơ đồ tư duy còn được gọi là bản đồ tư duy, hay lược đồ tư duy (Mind Map), là một hình thức “ghi chép” đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực, nhằm tìm tòi, đào sâu, mở rộng ý tưởng, tóm tắt những ý chính của một nội dung, hệ thống hóa kiến thức của một chủ đề, các cách giải một dạng bài tập Có nhiều cách để lập sơ đồ tư duy, như dùng bút chì, bút màu, giấy bìa, phấn màu, bảng đen… (cách truyền thống), hoặc ứng dụng công nghệ thông tin để thiết kế (Microsoft Powerpoint…)

Sơ đồ tư duy là một sơ đồ mở, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết khắt khe như bản đồ địa lí hay bản đồ lịch sử Người sử dụng có thể thêm hoặc bớt đi các nhánh, mỗi người v một kiểu khác nhau thông qua màu sắc, hình ảnh, cụm từ diễn đạt (tùy theo tư duy mỗi người) Cùng một chủ đề, nhưng mỗi người có thể

“thể hiện” sơ đồ tư duy theo cách riêng Do đó, sử dụng sơ đồ tư duy s phát huy được tối đa năng lực sáng tạo của người dạy và người học Cơ chế hoạt động của

sơ đồ tư duy chú trọng tới hình ảnh, màu sắc với các mạng lưới liên tưởng (các nhánh) được thiết kế dưới dạng công cụ đồ họa trực quan nối các hình ảnh có mối liên hệ với nhau Vì vậy giáo viên có thể vận dụng để hỗ trợ dạy học các dạng bài nghiên cứu kiến thức mới, bài ôn tập, củng cố, hệ thống hóa kiến thức cho người học sau mỗi chương, phần, chuyên đề, học kì… và giúp cho cán bộ quản lí lập kế hoạch công tác hiệu quả

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

Con người sử dụng sơ đồ tư duy đã có cách đây hàng thế kỷ, nhằm hỗ trợ trong việc học tập, tư duy, ghi nhớ, giải quyết vấn đề, báo cáo… nhưng Tony Buzan được cho là người đầu tiên đưa ra sơ đồ tư duy hiện đại vào năm

960 Ông cho rằng, những cách ghi chép cũ bắt buộc mọi người phải đọc từ trái sang phải rồi từ trên uống dưới, trong khi người đọc thường đọc cả trang không theo một trật tự tuyến tính nào cả, vì thế ông cải biến nó Theo phương pháp cải tiến của Tony Buzan, sơ đồ tư duy s có cấu tạo như một “cái cây” (nằm chính giữa), ung quanh có nhiều nhánh lớn khác nhau “Cái cây” ở giữa

sơ đồ là một ý tưởng chính hay hình ảnh trung tâm, nối với nó là các nhánh lớn thể hiện các vấn đề liên quan rất quan trọng với ý tưởng chính Các nhánh lớn này tiếp tục được phân thành nhiều nhánh nhỏ, rồi nhánh nhỏ hơn, nhánh nhỏ hơn nữa nhằm thể hiện chủ đề kiến thức ở mức độ sâu hơn Sự phân nhánh cứ thế tiếp tục và các kiến thức, hình ảnh luôn được nối kết với nhau Sự liên kết này tạo ra một “bức tranh tổng thể” mô tả ý tưởng trung tâm của người dạy (hay người học) một cách đầy đủ và rõ ràng nhất

Rõ ràng, trên thế giới việc sử dụng sơ đồ tư duy đã được nghiên cứu, hệ thống hóa và sử dụng một cách phổ biến Ở Việt Nam, kĩ thuật này mới được áp dụng từ năm 006, nhưng chưa được nghiên cứu và ứng dụng đại trà trong dạy học Sơ đồ tư duy mới chỉ được dùng tản mạn trong giới sinh viên, học sinh trước mùa thi bằng phương pháp thủ công, truyền thống thông qua cây bút, trang giấy, bảng…Để định hướng cho học sinh tư duy, học tập tích cực, hiệu quả thì giáo viên cần tích cực ứng dụng SĐTD vào quá trình dạy học

Như vậy, sử dụng sơ đồ tư duy (SĐTD) trong dạy s phát huy khả năng tư duy, tính sáng tạo của học sinh, giúp các em, yêu thích và hào hứng khi học sử Hơn nữa, sử dụng sơ đồ tư duy (SĐTD) giúp học sinh có được phương pháp học tập một cách tích cực, huy động tối đa sự tư duy và sáng tạo của mình, từ

đó nhớ bài lâu và hiểu bài sâu, đây cũng là một phương pháp ghi chép tối ưu so

với phương pháp ghi chép truyền thống

Tuy nhiên, việc sử dụng SĐTD trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử ở nhà trường cũng còn nhiều hạn chế bởi, giáo viên chưa hướng d n cụ

thể cho học sinh cách thiết kế và nắm bắt kiến thức ở SĐTD ra sao Bên cạnh đó,

một số giáo viên chưa thật sự chú trọng, quan tâm tới phương pháp dạy học này

Mặt khác, học sinh dù đã được làm quen với cách ghi bài theo sơ đồ tư duy ở các trường THCS nhưng v n còn nhiều học sinh chưa hiểu rõ cách thể hiện nội dung, kiến thức như thế nào trong việc thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy

Trong khuôn khổ bài nghiên cứu này, tôi chỉ in đề cập tới việc ứng dụng SĐTD trong phần lịch sử lớp - phần lịch sử dài và khó học nhất Thực

tế đã cho thấy, việc sử dụng SĐTD đã tạo ra không khí học sôi nổi và hứng thú ở học sinh Tôi hy vọng phương pháp dạy và học này s được áp dụng nhiều hơn nữa trong các nhà trường trong thời gian tới

III NHIỆM VỤ, PHƯƠNG PHÁP, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1.Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực tốt nội dung vấn đề nghiên cứu, tôi đã thực hiện các nhiệm vụ:

- Tham khảo các tài liệu về “ Phương pháp dạy học Lịch sử” “ Thiết kế bài giảng”, “tạp chí giáo dục”…

- Tham khảo các nguồn tài liệu trên mạng, một số tài liệu liên quan đến dạy học theo hướng phát triển năng lược của học sinh

- Tài liệu hướng d n dạy học theo phương pháp lập bản đồ tư duy của TS Trần Đình Châu và TS Đặng Thị Thu Thủy của Bộ GD &ĐT

- Hoạt động dạy học bằng phương pháp “Lập bản đồ tư duy” (Tài nguyên dạy học Bộ GD&ĐT)

- Vận dụng một số phương pháp, kĩ thuật dạy học hiện đại nhằm phát huy tính tích cực của học sinh - NXB Đại học sư phạm I

- Sách giáo khoa, Tài liệu chuẩn KT-KN lịch sử lớp

- Một số hình ảnh, bản đồ khai thác từ mạng Internet

- Một số vấn đề đổi mới PPDH ở trường THPT, lớp của bộ GD-ĐT

- Thao giảng dự giờ đồng nghiệp, rút kinh nghiệm qua từng tiết dạy

- Đặc biệt nghiên cứu tài liệu: “Dạy học theo chuẩn kiến thức, chuẩn kỹ năng”

- Sách giáo khoa, sách giáo viên Lịch sử lớp

- Thử nghiệm một số nội dung nghiên cứu vào thiết kế một bài dạy học lịch sử qua bài : CÁCH MẠNG KHOA HỌC CÔNG NGHỆ VÀ XU THẾ

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

TOÀN CẦU HÓA; BÀI 3: PHONG TRÀO DÂN TỘC DÂN CHỦ Ở VIỆT NAM

TỪ NĂM 9 5 ĐẾN 930)

- Kiểm tra đánh giá kết quả học sinh học và làm bài để từ đó có điều chỉnh

và bổ sung hợp lý

2 Phương pháp nghiên cứu

-Trao đổi với học sinh

-Điều tra bằng phiếu, sau khi học sinh học bài dạy bằng sơ đồ tư duy -So sánh đối chiếu

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

-Một số nội dung về ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học mà tôi tiến hành thực hiện trong sáng kiến kinh nghiệm của mình được giới hạn trong chương trình lịch sử lớp THPT

- Đối tượng nghiên cứu là học sinh lớp THPT

IV THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ

1 Thực trạng chung môn Lịch sử

Ở trường phổ thông hiện nay, hầu hết học sinh ít có hứng thú với bộ môn lịch sử Thực tế này có nhiều nguyên nhân khác nhau, nhưng trước hết và chủ yếu v n là do việc giảng dạy của giáo viên bộ môn Lịch sử Muốn nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, việc đổi mới nội dung phải tiến hành song song với đổi mới phương pháp Giáo viên cần khắc phục lối dạy truyền đạt một chiều, chuyển sang vai trò tổ chức hướng d n, kích thích óc tìm tòi, sáng tạo của học sinh

Sự chủ động của trò là cơ sở tâm lý sư phạm tạo nên hứng thú học tập của học sinh

Vì l đó, vấn đề bồi dưỡng hứng thú học tập là yêu cầu cấp thiết trong dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng

Thực tế cho thấy các em chỉ có khả năng nhớ được những gì đã quan sát được còn cái gì mà các em không thấy, không quan sát được thì rất khó nhớ

Cũng vì thế, khi xem phim lịch sử Trung Quốc thì nhớ rất rõ các nhân vật, sự kiện của lịch sử Trung Quốc Còn khi học sử Việt Nam ằng chữ nghĩ thì l n

lộn các nhân vật, các sự kiện lịch sử đến nỗi các thầy cô giáo “cười ra nước

mắt” Các em mang các kiến thức l n lộn ấy mà lớn lên và bước vào cuộc sống

mà không có niềm tự hào dân tộc anh hùng, không hứng thú học tập, các em học chỉ để trả nợ Học ong, kiến thức không còn đọng lại trong tiềm thức của các

em Như thế, công sức giáo dục của chúng ta thật uổng phí Người công dân

tương lai của đất nước ta đa số đều thực dụng, mong sao lớn lên làm được nhiều tiền, bất chấp đất nước quê hương có phát triển, có thể sánh vai cùng các cường quốc năm châu được hay không

Thực trạng học sinh lớp trường THPT Tiên Lữ Cụ thể :

* Về Hs: Hai lớp được chọn tương đương nhau về sĩ số, giới tính và khả năng học tập Cụ thể:

Bảng 1 Tình hình của hai lớp

Số liệu

Lớp

Số lượng giữa các lớp Kết quả học tập HK của từng lớp

Sĩ số Nam Nữ Giỏi Khá T.Bình Yếu Kém

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

lượng học sinh thích môn sử rất ít khoảng 10%- % vì môn sử khô khan, khó

nhớ, nhiều sự kiện, ít tổ hợp môn, khó lựa chọn trường thi Đại học

2 Thực trạng v việc gi ng ạ i 1 v i 13 t2 chương tr nh lịch sử

l p 12

Bài 0 và bài 3 (t ) trong chương trình lịch sử lớp là bài dài, nhiều mục và nhiều kiến thức Thông thường khi dạy bài này, giáo viên chọn phương pháp dạy truyền thống: thuyết trình, lập bảng thống kê, liệt kê các thành tựu cho học sinh tìm hiểu

Việc trình bày theo lối liệt kê này khiến cho bài giảng khô khan, trở nên nhàm chán, không gây hứng thú học nên không thu hút được học sinh tham gia

3 Hiện trạng h c i c h c sinh

Do bài dài, có nhiều sự kiện, nhiều thành tựu, bài giảng không gây hứng thú nên học sinh học bài rất khó khăn Thậm chí có nhiều em không muốn học bài Các em có học thì lại rất hay quên, chỉ nhớ được rất ít các sự kiện và hay nhầm l n Như vậy, việc dạy và học đều không hiệu quả, bài giảng không thành công Cần có một phương phương pháp mới để học sinh dễ tiếp thu và hứng thú hơn trong việc học bài này

Mặc dù kiến thức lịch sử lớp rất nặng nhưng lại có thể dễ dàng chia thành nhiều giai đoạn, nhiều phần nhỏ nên rất dễ cho việc áp dụng SĐTD trong từng bài giảng Do vậy tôi lựa chọn phần lịch sử lớp cho bài nghiên cứu của mình

Tôi lựa chọn hai lớp học D và D vì khả năng nhận thức của hai lớp

là tương đương Đây lại là hai lớp khối D vì thế khả năng tư duy rất tốt và rất nhanh

Về ý thức học tập, tất cả các em ở hai lớp này đều tích cực, chủ động

Về thành tích học tập của năm học trước, hai lớp tương đương nhau về điểm số của tất cả các môn học

II THIẾT KẾ

Chọn lớp nguyên v n: lớp D là nhóm thực nghiệm và lớp D là nhóm đối chứng Tôi dùng bài kiểm tra 45p đầu học kì I làm bài kiểm tra trước tác động Kết quả kiểm tra cho thấy điểm trung bình của hai nhóm không có sự khác nhau

Bảng 1: Kiểm chứng để xác định các nhóm tương đương:

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

P=0, >0,05, từ đó kết luận sự chênh lệch điểm số trung bình của hai nhóm thực nghiệm và đối chứng là không có ý nghĩa, hai nhóm được coi là tương đương

Bảng 2: Thiết kế nghiên cứu:

Nhóm Kiểm tr trư c

tác động

Tác động

Kiểm tr sau tác động

III QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU

.1 Chuẩn ị c giáo viên v h c sinh

Giáo viên hướng d n học sinh làm sơ đồ tư duy: Giúp học sinh biết được những thành phần cấu tạo nên một sơ đồ tư duy, mặc dù chúng có thể được chỉnh sửa tự do theo ý muốn cá nhân

 Bắt đầu ở trung tâm với một bức ảnh của chủ đề, sử dụng ít nhất 3 màu

 Sử dụng hình ảnh, ký hiệu, mật mã, mũi tên trong bản đồ tư duy của bạn

 Chọn những từ khoá và viết chúng ra bằng chữ viết hoa

 Mỗi từ/hình ảnh phải đứng một mình và trên một dòng riêng

 Những đường thẳng cần phải được kết nối, bắt đầu từ bức ảnh trung tâm Những đường nối từ trung tâm dày hơn, có hệ thống và bắt đầu ốm dần khi toả

ra xa

 Những đường thẳng dài bằng từ/hình ảnh

 Sử dụng màu sắc – mật mã riêng của bạn – trong khắp sơ đồ

 Phát huy phong cách cá nhân riêng của học sinh

 Sử dụng những điểm nhấn và chỉ ra những mối liên kết trong sơ đồ tư duy của mỗi học sinh

 Làm cho sơ đồ rõ ràng bằng cách phân cấp các nhánh, sử dụng số thứ tự hoặc dàn ý để bao quát các nhánh của sơ đồ tư duy

Dựa vào nguyên tắc dạy học và tác dụng của sơ đồ tư duy, chúng ta áp dụng dạy được ở nhiều dạng bài: Bài mới, ôn tập, hệ thống chương hoặc giai đoạn, làm bài tập lịch sử, đặc biệt là củng cố bài và các tiết tự chọn Giáo viên hướng

d n học sinh đi từ khái quát đến cụ thể, dựa trên cơ sở nguyên lý của sơ đồ tư duy hướng d n học sinh lập sơ đồ tư duy:

( Nội dung chìa khóa là cây cành nhánh) từ đó học sinh mở rộng, phát triển thêm theo sự sáng tạo của mình

2 Tiến h nh ạ thực nghiệm

Thời gian tiến hành dạy thực nghiệm là bắt đầu từ học kì I của năm học Thực hiện dạy học bằng cách lập SĐTD được tóm tắt qua 4 bước như sau:

- Bước 1: Trong mỗi bài học mới, học sinh lập SĐTD theo nhóm hay cá

nhân với gợi ý, hướng d n của giáo viên

- Bước 2: Học sinh hoặc đại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo,

thuyết minh về SĐTD mà nhóm mình đã thiết lập

- Bước 3: Học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện SĐTD

về kiến thức của bài học đó Giáo viên s là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh hoàn chỉnh SĐTD, từ đó d n dắt đến kiến thức của bài học

- Bước 4: Củng cố kiến thức bằng một SĐTD mà giáo viên đã chuẩn bị

sẵn hoặc một SĐTD mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh, cho học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức đó

Khi củng cố kiến thức giáo viên hướng d n HS hệ thống kiến thức bài học bằng sơ đồ tư duy Các sơ đồ tư duy không chỉ cho thấy các thông tin mà còn cho thấy cấu trúc tổng thể của một chủ đề, bài học Nó giúp học sinh liên kết các

ý tưởng và tạo các kết nối với các ý khác

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

Lập sơ đồ tư duy là một cách thức ghi chép cực kỳ hiệu quả (Lưu ý:

SĐTD là một sơ đồ mở, GV yêu cầu các nhóm HS nên v các kiểu SĐTD khác nhau, GV chỉ nên chỉnh sửa cho HS về mặt kiến thức, góp ý thêm về đường nét

v , màu sắc và hình thức, cấu trúc (nếu cần)

IV CÁCH TIẾN HÀNH ỨNG DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY

VÀ HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT

Vì thời gian kiểm tra bài cũ không nhiều, chỉ khoảng 5-7 phút nên yêu cầu của giáo viên thường không quá khó, không đòi hỏi nhiều sự phân tích, so sánh

để trả lời câu hỏi Giáo viên thường yêu cầu học sinh tái hiện lại một phần nội dung bài học bằng cách gọi học sinh lên bảng trả lời câu hỏi Giáo viên s chấm điểm tùy vào mức độ thuộc bài của học sinh Cách làm này vô tình để nhiều học sinh rơi vào tình trạng “học v t”, đọc thuộc lòng mà không hiểu bài Do đó, cần phải có sự thay đổi trong việc kiểm tra, đánh giá nhận thức của học sinh, yêu cầu đặt ra không chỉ “phần nhớ” mà cần chú trọng đến “phần hiểu” Cách làm này vừa tránh được việc học v t, vừa đánh giá chính ác học sinh, đồng thời nâng cao chất lượng học tập Sử dụng sơ đồ tư duy vừa giúp giáo viên kiểm tra được phần nhớ l n phần hiểu của học sinh đối với bài học cũ Các bản đồ thường được giáo viên sử dụng ở dạng thiếu thông tin, yêu cầu học sinh điền các thông

tin còn thiếu và rút ra nhận ét về mối quan hệ của các nhánh thông tin với từ khóa trung tâm

Ví ụ 1: Trước khi dạy học B i 5: Các nư c Châu Phi v Mỹ l tinh (Lịch sử ), giáo viên s kiểm tra kiến thức của học sinh ở i 4: Các nư c Đông N m Á v Ấn Độ, giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng điền các thông tin

còn thiếu để hoàn thiện SĐTD về sự ra đời và quá trình phát triển thành viên của

tổ chức ASEAN (Phần I, mục3)

3 Sự ra

đời và

phát

triển

của tổ

chức

ASESAN

b

Hoạt động

-Sau khi giành độc lập các nước gặp nhiều khó khăn….

-

-………

-Ngày 8/8/1967 tại………

a Hoàn cảnh -Việt Nam hòa nhập vào các hoạt động kinh tế của tg và kv -……….

-………

-……….

c Ý nghĩa Việt Nam ra nhập ASEAN -Mục đích: ……….

- Nguyên tắc hoạt động - Hoạt động - Quan hệ Việt Nam Và ASEAN -………

-………

-………

-………

-………

- Gđ 1: 1967-1975…

- Gđ 2: 1976-nay… - Trước những năm 80……….

- Sau những năm 80……….

2: Sử ụng SĐTD trong việc gi ng i m i

Sử dụng bản đồ tư duy là một gợi ý cho cách trình bày Giáo viên thay vì gạch chân đầu dòng các ý cần trình bày lên bảng thì sử dụng SĐTD để thể hiện một phần hoặc toàn bộ nội dung bài học một cách rất trực quan

Ví ụ 1: B i 16: Phong tr o gi i phóng ân tộc v Tổng khởi nghĩ tháng Tám năm 1939 -1945 Nư c Việt N m Dân ch Cộng hò r đời Lịch sử 12 , để ác định lệnh Tổng khởi nghĩa, việc giành chính quyền ở Hà

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

Nội, trong cả nước và ý nghĩa lịch sử, nguyên nhân thành công của cách mạng tháng Tám là phần kiến thức không khó nhưng không dễ nhớ đối với học sinh Nếu giáo viên sử dụng phương pháp trình bày truyền thống thì vấn đề v n được giải quyết nhưng không hiệu quả Vì nội dung dàn trải, hết nội dung này đến nội dung khác, học sinh s không thấy được mối quan hệ về việc chớp thời cơ để Tổng khởi nghĩa và việc giành chính quyền ở Hà Nội có ý nghĩa như thế nào đối với việc giành chính quyền trong cả nước và đặc biệt là ý nghĩa to lớn, nguyên nhân thành công của cách mạng tháng Tám

Do vậy, sau khi giới thiệu ong nội dung kiến thức cần nắm trong bài học, giáo viên có thể tổ chức cho học sinh làm việc cá nhân hoặc theo nhóm nhỏ, dựa vào nội dung trong sách giáo khoa, bản đồ trong sách giáo khoa, bản đồ treo tường để hoàn thành bài tập Cuối cùng giáo viên cùng học sinh hoàn thiện được một sơ đồ tư duy kiến thức theo ý muốn của mình, kết quả có thể như sau

Ví ụ 2: Hoặc khi dạy

Bài 23: Khôi phục v phát triển kinh tế - xã hội mi n ở Bắc, gi i phóng ho n to n mi n N m 1973-1975) – Lịch sử , Giáo viên hướng d n học sinh lập sơ đồ tư duy ở mục III, ý : Cuộc Tổng tiến công v nổi ậ Xuân

1975

Qua sơ đồ tư duy học sinh khắc sâu được ý nghĩa của cuộc Tổng tiến công

và nổi dậy Xuân 975

Hay khi học Bài 4:CÁC NƯỚC ĐÔNG NAM Á VÀ ẤN ĐỘ- lịch sử lớp , Giáo viên hướng d n học sinh lập sơ đồ tư duy ở mục I, ý 3: Sự r đời

v phát triển c tổ chức ASEAN

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

Sau khi học sinh đã hoàn thiện sơ đồ, học sinh cần rút ra nhận ét về hoàn cảnh ra đời, mục tiêu hoạt động, sự phát triển thành viên của tổ chức ASEAN

Ví ụ 2: Trước khi dạy Tiết 17 Mục II - Bài 12: Phong tr o ân tộc

ân ch ở Việt từ năm 1919-1925 Lịch sử 12 giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng điền các thông tin còn thiếu để hoàn thiện SĐTD ở tiết 16 Mục I: Những chu ển iến m i v kinh tế, chính trị, văn hó , xã hội ở Việt N m s u Chiến

tr nh thế gi i thứ nhât

Như vậy qua việc hoàn thiện SĐTD, học sinh nói rõ hơn về thái độ chính trị và khả năng cách mạng của từng gia cấp, tầng lớp ã hội Việt Nam sau chiến tranh thế giới thứ nhất, hay nói cách khác là nhận ét về mối quan hệ giữa các nhánh thông tin với từ chìa khóa trung tâm Đây chính là phần hiểu bài của học sinh mà giáo viên cần căn cứ vào đó để đánh giá, nhận ét

3: Sử ụng sơ đồ tư u trong việc c ng cố kiến thức i h c

Củng cố kiến thức cho học sinh sau bài học thì dạng bài tập thích hợp là cho học sinh tự thiết kế một sơ đồ theo ý muốn sáng tạo của mình với màu sắc tùy ý Giáo viên có thể giao cho học sinh v sơ đồ thiếu nội dung kiến thức cụ thể hoặc đầy đủ lượng kiến thức của bài học vừa được dạy, cho học sinh hoạt động cá nhân hoặc nhóm Tuy nhiên, các thông tin còn thiếu này s bao trùm nội dung toàn bài để một lần nữa khắc sâu kiến thức và lưu ý đến trọng tâm bài học

Ví ụ 1: Khi dạy B i 1: Trật tự thế gi i m i s u chiến tr nh thế gi i thứ h i lịch sử 12 , sau khi học sinh đã tự thiết kế cho mình một SĐTD ong

thì giáo viên có thể củng cố kiến thức bài học cho học sinh với SĐTD mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn như sau:

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

Ví ụ 2: Khi dạy B i 18 : Những năm đầu c cuộc kháng chiến to n quốc chống thực ân Pháp 1946-195 lịch sử 12 , sau khi dạy ong mục

IV: Hoàn cảnh lịch sử mới và chiến dịch Biên giới thu – đông 1950, giáo viên có

thể nhấn mạnh nội dung kiến thức bài học này một cách đầy đủ và trực quan bằng SĐTD mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn:

Qua việc củng cố nội dung bài học theo hình thức này học sinh s nhớ lâu, nhớ kỹ nội dung bài học và phát huy được tính sáng tạo, tư duy của mình, các

em s yêu thích môn Lịch sử hơn

4: SĐTD hỗ trợ cho tiết tổng kết, ôn tập kiến thức

Sau mỗi chương, mỗi phần, giáo viên cần phải tổng kết, ôn tập, hệ thống hóa kiến thức cho học sinh trước khi các em làm bài tập và làm bài kiểm tra chương, kiểm tra học kì, thi cuối năm

Với thế mạnh của SĐTD là kiến thức được hệ thống hóa dưới dạng sơ đồ, các đường nối, là sự diễn tả mạch logic kiến thức hoặc các mối quan hệ nhân quả hay quan hệ tương đương, cộng thêm màu sắc của các đường nối, màu sắc của

các đơn vị kiến thức, SĐTD s giúp học sinh nhìn thấy “Bức tranh tổng thể” cả phần kiến thức đã học Có nhiều cách ây dựng SĐTD trong tiết ôn tập, củng cố:

- Thông thường giáo viên cho một số câu hỏi và bài tập để học sinh chuẩn

bị ở nhà Trong tiết ôn tập, củng cố, giáo viên hướng d n học sinh tự lập SĐTD, sau đó cho học sinh trao đổi kết quả với nhau và sau cùng đối chiếu với SĐTD

do giáo viên lập ra Từng em có thể bổ sung hay sửa lại SĐTD của mình và coi

đó là tài liệu ôn tập của mình

- Cách khác: Giáo viên lập SĐTD mở Trong giờ ôn tập, củng cố, giáo viên chỉ v một số nhánh chính, thậm chí không đủ nhánh, hoặc thiếu, hoặc thừa thông tin trong tiết học đó, giáo viên yêu cầu học sinh tự bổ sung, thêm hoặc bớt thông tin, để cuối cùng toàn lớp lập được một SĐTD ôn tập, củng cố kiến thức chương đó tương đối hoàn chỉnh và hợp lý Cách làm này s lôi cuốn được sự tham gia của học sinh (suy nghĩ nhiều hơn, trao đổi nhiều hơn, tranh luận nhiều hơn) và giờ ôn tập, tổng kết chương s không tẻ nhạt và có chất lượng hơn

Bên cạnh đó còn có cách khác như chia nhóm và từng nhóm lập SĐTD Sau đó các nhóm lên trình bày SĐTD của nhóm, nhóm khác nhận ét về:

+ Nội dung cơ bản kiến thức trong chương đã đủ chưa? Còn sót kiến thức nào không?

+ Cách trình bày đã hợp lý chưa? Vị trí các thông tin như thế nào?

+ Cấu trúc của SĐTD đã hợp lý chưa? Đã làm nổi bật nội dung cơ bản chưa? + Nhìn tổng thể có hợp lý không, có hấp d n được người học không?

Với cách lập SĐTD như trên, chắc chắn giờ ôn tập, củng cố kiến thức s

mang lại hiệu quả cao

V MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Lịch Sử nhằm giúp các em dễ hiểu

dễ nhớ và có hứng thú khi học môn Lịch Sử Qua đó bồi dưỡng cho học sinh lòng yêu quê hương đất nước, niềm tự hào dân tộc và ý chí vươn nên trong học tập, trong cuộc sống

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

VI ĐIỂM MỚI TRONG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

VII GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM

CÁCH MẠNG KHOA HỌC CÔNG NGHỆ VÀ XU THẾ TOÀN CẦU HÓA

I Mục tiêu i h c:

1 Kiến thức:

-Học sinh nắm được nguồn gốc – đặc điểm và những thành tựu chủ yếu

của CMKH- CN và u thế toàn cầu hóa sau chiến tranh thế giới II

- Từ đó học sinh cần cố gắng trong học tập và rèn luyện để tiếp thu kiến thức, nắm bắt kịp sự tiến bộ về KHKT- CN tiên tiến của thế giới góp phần đẩy nhanh công CNH- HĐH, đất nước Việt Nam

4 Định hướng phát triển năng lực

* Năng lực chung

- Năng lực giao tiếp, năng lực sáng tạo

- Năng lực tự học, năng lực hợp tác

- Năng lực sử dụng công nghệ thông tin

- Năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sử dụng ngôn ngữ

* Năng lực chu ên iệt

- Năng lực v sơ đồ tư duy

- Tái hiện sự kiện, hiện tượng, thành tựu lịch sử…

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

- Vận dụng, liên hệ kiến thức lịch sử vào thực tiễn

- Sử dụng ngôn ngữ lịch sử thể hiện chính kiến của mình về các vấn đề lịch sử

- Hình thành úc cảm của GV- HS

II.Chuẩn ị c thầ v trò.

thành tựu của cách mạng khoa học công nghệ hiện đại…

mạng khoa học lần và những biểu hiện của u thế toàn cầu hóa

Gv: chia lớp thành 4 nhóm và giao nội dung

cho các nhóm thảo luận

Nhóm : Tìm hiểu nguồn gốc đặc điểm của

cuộc CMKH- CN

Nhóm 2: Nêu thành tự CMKH- CN

Nhóm 3: Ý nghĩa và tác động củaCMKH- CN

Nhóm 4: Xu thế toàn cầu hóa và tác động của nó

Hs: Làm việc theo nhóm và đưa ra nhận ét của

mình về nhiệm vụ được giao Nhóm khác có thể

nhận ét theo kĩ thuật 3- 2- hoặc kĩ thuật lắng

nghe phản hồi tích cực

Năng lực cần đạt: Năng lực hợp tác, năng lực

phân tích một vấn đề lịch sử, năng lực tự học,

năng lực sử dụng ngôn ngữ lịch sử để đưa ra

chính kiến riêng của mình, năng lực vẽ SĐTD

Cách mạng kho h c - công nghệ v xu thế to n cầu hó

Gv: V sơ SĐTD, v đến phần nhóm nào được

phân công thảo luận, gọi đại diên nhóm trưởng

và đặc điểm

Nguồn gốc

Chiến tranh thế giới thứ II

KH trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp.

Từ phát minh đến ứng dụng rút ngắn lại.

Gđ 2, CMKHCN.

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

Hs: Nêu khái niệm CMKH- CN

CMKH- CN là sự thay đổi cơ bản trong lĩnh vực

khoa học kĩ thuật, cũng như mối quan hệ căn bản

của nó Trong đó quan trọng nhất và nổi lên

hàng đầu là yếu tố con người, trong hệ thống sản

uất vào việc vận dụng khoa học kĩ thuật

Hs: Nêu nguồn gốc và đặc điểm của cách mạng

khoa học-công nghệ?

Nguồn gốc:

-Do nhu cầu cuộc sống, sản uất…

-Thực trạng của cuộc sống, ô nhiễm môi trường,

vơi cạn nguồn tài nguyên, bùng nổ dân số…

-Những thành tựu KH-KT lần là tiền đề và

thúc đẩy KH-CN

- Yêu cầu của cuộc chiến tranh thế giới thứ hai

Gv: Tại sao CTTGII là nguồn gốc trực tiếp đến

CMKH - CN, nước khởi đầu CMKH – CN là

nước nào? Vì sao?

Hs: Mĩ là nước khởi đầu vì Mĩ có đầy đủ các

điều kiện thu hút các nhà khoa học lỗi lạc đến

đây nghiên cứu (Đk kinh tế, hòa bình) và trong

CTTG II cả bên tham chiến cần phải chế tạo ra

Vd: 5500 năm cách ngày nay phát hiện ra đồng

đỏ, 4000 năm cách ngày nay phát hiện ra đồng

thau và 3000 năm phát hiện ra sắt Nhưng hiện

nay khoảng tuần Nhật Bản sáng chế ra một vi

năng lực sử dụng ngôn ngữ lịch sử để đưa ra

chính kiến riêng của mình, năng lực so sánh,

năng lực liên hệ với thực tế, năng lực vẽ sơ đồ tư

duy…

Hoạt động 3, nhóm 2

2 Những th nh tựu tiêu iểu

(v sơ đồ)

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

cơ bản

Khoahọc cơ bản: Toán, lý, hóa, sinh….

Chế tạo công cụ sản xuất mới, làm việc

thaycho con người

Tìmra nguồn năng lượng mới, thay thế chocác nguồn năng lượng đang cạn kiệt

Tìmra vật liệu mới thay thế cho các vật

liệu đang cạn kiệt

“CM xanh ” trong nông nghiệp, giải

quyết nạn đói…

GTVT và Thông tin liên lạc, rút ngắn khoảng cách, đi lại thuận lợi

Chinh phục vũ trụ, khám phá các hành tinh khác ngoài trái đất…

Hs: nêu những thành tựu trong lĩnh vực khoa

học cơ bản?

- Toán học: diễn ra quá trình toán học hóa khoa

học; tất cả các môn học đều sử dụng toán học,

kể cả môn Văn, như làm bài theo phương pháp

trắc nghiệm, hay chọn đáp án đúng…

- Hóa học: tìm ra hàng loạt các nguyên tố mới

như: Titan nh = / Fe, cứng hơn Fe, nguyên tố

sản uất máy bay và vũ trụ hiện nay(thời đại

Titan)

Pêtơnhông chất cách điện nóng chảy nhiệt độ

300c và làm lạnh -200c

Hs: quan sát hình 5 (sgk) và cho biết thế nào là

phương pháp sinh sản vô tính, điểm tích cực và

hạn chế của phương pháp này

Gv: giải thích: Sinh sản vô tính là phương pháp

nhằm tạo ra những con vật mới (kể cả người)

bằng những tế bào lấy ra từ m (nhưng không do

m mạng thai) mà nuôi trong ống nghiệm

+ Tích cực: Tạo ra nhanh chóng những con vật

mới với những tính năng ưu việt, mở ra kỉ

nguyên mới trong y học, sinh học, đẩy lùi bệnh

và tuổi già

+ Hạn chế (đối với người): Gây lo ngại về mặt

pháp lí, đạo lí và nguy cơ thương mại hoá công

nghệ gien

Hs: liên hệ thêm những thành tựu KH-KT được

ứng dụng vào đời sống và sản uất của con

người

Gv: ? Nêu thành tựu về các ngành khoa học mới

mà em biết và vai trò của nó?

Hs: Nêu: - Công cụ sản uất mới và vai trò của

SKKN: Ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử lớp 12

công cụ sản uất mới như: máy tính có thể tính

toán thay cho con người, một giây máy tính có

thể tính được hàng triệu phép tính, rô bốt có thể

lặn dưới đáy đại dương sâu 6000- 7000m hoặc

lau cửa kính của những ngôi nhà 50 tầng, hay

làm việc trong các nhà máy điện hạt nhân , nơi

mà con người không thể làm được

-Các nguồn năng lượng mới như: : Năng lượng

mặt trời, nguyên tử, năng lượng gió, nguồn ăng

sinh học thay thế cho nguồn năng lượng đang

cạn kiệt trong tự nhiên

Gv: mở rộng, liên hệ Việt Nam đã tìm ra nguồn

năng lượng ăng sinh học E50 , năm 0 4

thành phố Đà Nẵng là nơi đầu tiên dùng thử

nghiệm Ưu điểm của nguồn ăng sinh học là

tránh ô nhiễm môi trường, thay thế cho các

nguồn ăng, dầu trong tự nhiên, giá thành hạ…

Hs: kể vật liệu mới: Polime, nguyên liệu làm

tiền của Việt Nam, nguyên liệu này khó rách,

khó nhàu hoặc vật siêu nh , siêu d n, siêu

mỏng, siêu, cứng như Titan…

Gv phát vấn: Nêu khái niệm cách mạng anh?

Hs: trả lời CM anh trong nông nghiệp là cuộc

CM tạo ra các loại giống mới có năng suất cao,

ây dựng hệ thống tưới tiêu hiện đại, tìm ra được

các loại hóa chất đảm bảo cho cây trồng phát

triển và bảo vệ môi trường

Gv: Những nước nào trên thế giới đã tiến hành

cách mạng anh và ý nghĩa của cách mạng anh

? Những nước đã tiến hành cách mạng anh như:

Mĩ, Ấn Độ Cách mạng anh đã giải quyết được

nạn đói, đáp ứng nhu cầu lương thực, nâng cao

chất lượng cuộc sống…