TIỂU LUẬN GIÁO DỤC CÔNG DÂN: học sinh phổ thông trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường THPT

MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1.1.Trong xu thế phát triển của thế giới hiện nay, cả dân tộc ta đang nỗ lực thực hiện một nhiệm vụ hết sức quan trọng là “phấn đấu đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại” . Để thực hiện được nhiệm vụ lớn lao này, một trong những vấn đề vừa cấp bách vừa mang tính chiến lược hiện nay là cần phải xây dựng một nền giáo dục có chất lượng ngày càng cao, góp phần nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và hội nhập quốc tế. 1.2. Qua khảo sát thực tế cho thấy phong trào đổi mới phương pháp dạy học bước đầu đã thu được nhiều kết quả khả quan. Tuy nhiên, bên cạnh những giáo viên nghiêm túc, tâm huyết với nghề, năng động, mạnh dạn tìm tòi, áp dụng các phương pháp dạy học tích cực thì cũng còn một bộ phận không nhỏ giáo viên chưa chịu cải tiến phương pháp dạy học: phương pháp chủ đạo trong dạy học vẫn là diễn giảng, thuyết trình; vẫn còn hiện tượng “đọc chép” trong các giờ dạy; giáo viên vẫn ôm đồm kiến thức, làm việc quá nhiều mà chưa tạo điều kiện, chưa hướng dẫn và khích lệ học sinh làm việc, hay nói cách khác, học sinh vẫn hoàn toàn thụ động trong quá trình tiếp nhận kiến thức. 1.3.Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải nghiên cứu, vận dụng các phương pháp dạy học phù hợp đặc trưng bộ môn GDCD, phù hợp với nội dung từng phần, lựa chọn phương pháp phù hợp với từng bài dạy, từng tiết dạy nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, bồi dưỡng cho học sinh khả năng hợp tác trong tập thể, rèn luyện kỹ năng biết vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống, đem lại niềm vui và sự hứng thú trong từng tiết học. Trong hệ thống các phương pháp dạy học có thể vận dụng trong dạy học môn GDCD thì phương pháp tình huống là phương pháp dạy học tích cực, đáp ứng được yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, có tác dụng phát huy tư duy sáng tạo, nghiên cứu, tìm tòi giải quyết những vấn đề đặt ra trong học tập đồng thời rèn luyện kỹ năng biết vận dụng kiến thức áp dụng vào đời sống. Một trong những nội dung chủ yếu của môn GDCD ở THPT là trang bị hệ thống tri thức cơ bản, phổ thông, thiết thực về pháp luật cho học sinh, từ đó hình thành cho các em nhận thức, suy nghĩ, hành động và tuân thủ theo pháp luật. 1.4. Nghiên cứu mục tiêu, nội dung dạy học môn GDCD , chúng tôi thấy rằng, phương pháp tình huống là phương pháp quan trọng và hoàn toàn phù hợp trong dạy học môn GDCD. Thế nhưng so với các phương pháp dạy học khác thì phương pháp này ít được giáo viên quan tâm và chưa có nhận thức đúng đắn về vai trò vị trí của của các phương pháp đó. Trong thực tế, ít giáo viên biết tổ chức cho học sinh nghiên cứu tình huống thể hiện tình huống theo một qui trình hợp lý, phù hợp với mục đích, yêu cầu, nội dung bài học, dẫn đến giờ học nặng nề, buồn tẻ, kém hiệu quả. Việc nghiên cứu sử dụng phương pháp tình huống không những có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa trong thực tiễn, góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay theo hướng tổ chức cho học sinh học tập dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên. Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu của mình là: “Vận dụng phương pháp dạy học bằng tình huống nhằm Giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường THPT” làm tiểu luận khoa học. 2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU Tiểu luận làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng phương pháp tình huống. Trên cơ sở đó đề xuất quy trình và điều kiện vận dụng phương pháp tình huống nhằm giáo dục pháp luật cho học sinh THPT nâng cao chất lượng dạy học môn GDCD góp phần hình thành và phát triển năng lực thực tiễn, thái độ, hành vi đúng đắn cho học sinh. 3. ĐỐI TƯỢNG Phương pháp dạy học tình huống trong môn GDCD. Tiến hành ở trường THPT. 4. GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU Nếu áp dụng PPNCTH vào giảng dạy mảng kiến thức pháp luật ở môn Giáo dục công dân theo qui trình hợp lý, khoa học sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn GDCD. 5. NHIỆM VỤ VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu 5.1.1.Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học môn GDCD . 5.1.2. Đề xuất quy trình và điều kiện vận dụng phương pháp tình huống nhằm giáo dục pháp luật trong dạy học môn GDCD nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học của bộ môn. 5.2 Phạm vi nghiên cứu Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu về việc Vận dụng phương pháp dạy học bằng tình huống nhằm Giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường THPT. 6. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 6.1. Các phương pháp nghiên cứu lý luận: đọc sách, nghiên cứu tài liệu và tổng kết lý thuyết.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ - GIÁO DỤC CÔNG DÂN

TIỂU LUẬN

Đề tài: Vận dụng phương pháp dạy học bằng tình huống nhằm giáo dục pháp

luật cho học sinh phổ thông trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.1.Trong xu thế phát triển của thế giới hiện nay, cả dân tộc ta đang nỗ lực thực

hiện một nhiệm vụ hết sức quan trọng là “phấn đấu đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại” Để thực hiện được nhiệm vụ lớn lao

này, một trong những vấn đề vừa cấp bách vừa mang tính chiến lược hiện nay là cần phải xây dựng một nền giáo dục có chất lượng ngày càng cao, góp phần nâng cao dântrí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và hội nhập quốc tế

1.2 Qua khảo sát thực tế cho thấy phong trào đổi mới phương pháp dạy họcbước đầu đã thu được nhiều kết quả khả quan Tuy nhiên, bên cạnh những giáo viênnghiêm túc, tâm huyết với nghề, năng động, mạnh dạn tìm tòi, áp dụng các phươngpháp dạy học tích cực thì cũng còn một bộ phận không nhỏ giáo viên chưa chịu cảitiến phương pháp dạy học: phương pháp chủ đạo trong dạy học vẫn là diễn giảng,thuyết trình; vẫn còn hiện tượng “đọc - chép” trong các giờ dạy; giáo viên vẫn ômđồm kiến thức, làm việc quá nhiều mà chưa tạo điều kiện, chưa hướng dẫn và khích

lệ học sinh làm việc, hay nói cách khác, học sinh vẫn hoàn toàn thụ động trong quátrình tiếp nhận kiến thức

1.3.Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải nghiên cứu, vận dụng các phương pháp dạy họcphù hợp đặc trưng bộ môn GDCD, phù hợp với nội dung từng phần, lựa chọn phươngpháp phù hợp với từng bài dạy, từng tiết dạy nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủđộng, sáng tạo của học sinh, bồi dưỡng cho học sinh khả năng hợp tác trong tập thể,rèn luyện kỹ năng biết vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống, đem lạiniềm vui và sự hứng thú trong từng tiết học Trong hệ thống các phương pháp dạy học

có thể vận dụng trong dạy học môn GDCD thì phương pháp tình huống là phương

pháp dạy học tích cực, đáp ứng được yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học hiệnnay, có tác dụng phát huy tư duy sáng tạo, nghiên cứu, tìm tòi giải quyết những vấn đềđặt ra trong học tập đồng thời rèn luyện kỹ năng biết vận dụng kiến thức áp dụng vàođời sống Một trong những nội dung chủ yếu của môn GDCD ở THPT là trang bị hệthống tri thức cơ bản, phổ thông, thiết thực về pháp luật cho học sinh, từ đó hình thànhcho các em nhận thức, suy nghĩ, hành động và tuân thủ theo pháp luật

1.4 Nghiên cứu mục tiêu, nội dung dạy học môn GDCD , chúng tôi thấy rằng,phương pháp tình huống là phương pháp quan trọng và hoàn toàn phù hợp trong dạyhọc môn GDCD Thế nhưng so với các phương pháp dạy học khác thì phương phápnày ít được giáo viên quan tâm và chưa có nhận thức đúng đắn về vai trò vị trí của củacác phương pháp đó Trong thực tế, ít giáo viên biết tổ chức cho học sinh nghiên cứutình huống thể hiện tình huống theo một qui trình hợp lý, phù hợp với mục đích, yêu

cầu, nội dung bài học, dẫn đến giờ học nặng nề, buồn tẻ, kém hiệu quả Việc nghiêncứu sử dụng phương pháp tình huống không những có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn

có ý nghĩa trong thực tiễn, góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học hiện naytheo hướng tổ chức cho học sinh học tập dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên Vì

vậy, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu của mình là: “Vận dụng phương pháp dạy học bằng tình huống nhằm Giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường THPT” làm tiểu luận khoa học.

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Tiểu luận làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng phương pháptình huống Trên cơ sở đó đề xuất quy trình và điều kiện vận dụng phương pháp tìnhhuống nhằm giáo dục pháp luật cho học sinh THPT nâng cao chất lượng dạy học mônGDCD góp phần hình thành và phát triển năng lực thực tiễn, thái độ, hành vi đúngđắn cho học sinh

3 ĐỐI TƯỢNG

- Phương pháp dạy học tình huống trong môn GDCD

- Tiến hành ở trường THPT

4 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

Nếu áp dụng PPNCTH vào giảng dạy mảng kiến thức pháp luật ở môn Giáo dụccông dân theo qui trình hợp lý, khoa học sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy họcmôn GDCD

5 NHIỆM VỤ VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1.1.Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng phương pháp tìnhhuống trong dạy học môn GDCD

5.1.2 Đề xuất quy trình và điều kiện vận dụng phương pháp tình huống nhằmgiáo dục pháp luật trong dạy học môn GDCD nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạyhọc của bộ môn

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu về việc Vận dụng phương pháp dạy học bằngtình huống nhằm Giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông trong dạy học môn Giáodục công dân ở trường THPT

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

6.1 Các phương pháp nghiên cứu lý luận: đọc sách, nghiên cứu tài liệu và tổngkết lý thuyết

6.2 Các phương pháp nghiên cứu cụ thể: phương pháp thực nghiệm, khảo sátđiều tra, đo đạc xử lý kết quả bằng thống kê toán học và các phương pháp khác nhưphỏng vấn sâu, tổng kết kinh nghiệm, quan sát, lịch sử, logic.

7 NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI

- Đề xuất điều kiện sử dụng phương pháp tình huống nhằm góp phần nâng caochất lượng dạy học của bộ môn, phát huy tính năng động, sáng tạo, chủ động trongviệc chiếm lĩnh tri thức, tạo niềm vui và sự hứng thú trong học tập của học sinh

- Góp phần thực hiện việc đổi mới phương pháp dạy học môn GDCD ở trườngTHPT hiện nay

8 KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI

Ngoài phần Mở đầu, kết luận, phụ lục, Tiểu luận kết cấu thành 02 chương:

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

Chương 2: Đề xuất quy trình và điều kiện vận dụng phương pháp tình huống nhằm giáo dục pháp luật trong dạy học môn GDCD nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học của bộ môn

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNGPHÁP DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG NHẰM GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO HỌC

SINH TRONG DẠY HỌC MÔN GDCD Ở TRƯỜNG THPT

1.1 Cơ sở lý luận của việc vận dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn GDCD ở trường THPT

1.1.1 Quan niệm về phương pháp dạy học bằng tình huống

1.1.1.1 Quan niệm về phương pháp dạy học

Trong các tác phẩm về lý luận dạy học, ta có thể tìm thấy nhiều định nghĩa về phương pháp dạy học như:

Phương pháp dạy học là cách thức làm việc của thầy và trò trong sự phối hợp thống nhất và dưới sự chỉ đạo của thầy, nhằm làm cho trò tự giác, tích cực, tự lực đạt tới mục đích dạy học

Bất cứ phương pháp nào cũng là hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên, là hoạt động nhận thức và thực hành có tổ chức của học sinh nhằm đảm bảo cho trò lĩnh hội được nội dung trí dục

Phương pháp dạy học đòi hỏi có sự tương tác tất yếu của thầy và trò, trong quá trình đó thầy tổ chức sự tác động của trò đến đối tượng nghiên cứu, mà kết quả là trò lĩnh hội được nội dung trí dục

Những định nghĩa này đã nêu lên được một cách khái quát về phương pháp dạy học Qua quá trình nghiên cứu về phương pháp dạy học ta thấy rằng giữa dạy và học

có mối liên hệ mật thiết với nhau

Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và phương pháp học, chúng làhai hoạt động khác nhau về đối tượng, nhưng thống nhất với nhau về mục đích, tác động qua lại với nhau và là hai mặt của một quá trình dạy học Trong sự thống nhất này phương pháp dạy giữ vai trò chỉ đạo, còn phương pháp học có tính độc lập tương đối, chịu sự chi phối của phương pháp dạy, nhưng phương pháp học có ảnh hưởng trở lại đối với phương pháp dạy.

Phương pháp dạy có hai chức năng là truyền đạt và chỉ đạo Phương pháp học cũng có hai chức năng là tiếp thu và tự chỉ đạo

Thầy truyền đạt cho trò một nội dung nào đó, theo một lôgic hợp lý, và bằng lôgic của nội dung đó mà chỉ đạo, ( định hướng, tổ chức, hướng dẫn và kiểm tra, đánh giá) sự học tập của trò Trong bản thân phương pháp dạy, hai chức năng này gắn bó hữu cơ với nhau, chúng không thể thiếu nhau được Trong thực tiễn, nhiều giáo viên chỉ chăm lo việc truyền đạt mà coi nhẹ việc chỉ đạo Người giáo viên phải kết hợp hai chức năng trên đây bằng chính lôgic của bài giảng, với lôgic hợp lý của bài giảng, thầyvừa giảng vừa truyền đạt ), vừa đồng thời điều khiển việc tiếp thu ban đầu và cả việc

tự học của trò Vì vậy phương pháp dạy chính là mẫu, là mô hình cơ bản cho phương pháp học trong tất cả các giai đoạn của sự học tập

Còn về phía học sinh, khi học tập vừa phải tiếp thu bài thầy giảng, lại vừa phải

tự điều khiển quá trình học tập của bản thân Nói cách khác, học sinh phải tiếp thu nội dung do thầy truyền đạt, đồng thời dựa trên toàn bộ lôgic bài giảng của thầy mà tự lực chỉ đạo sự học tập của bản thân ( tự định hướng, tự tổ chức, tự thực hiện, tự kiểm tra - đánh giá ) Người học sinh giỏi thường là người biết nắm bắt được lôgic cơ bản của bài giảng của thầy, rồi tự sáng tạo lại nội dung đó theo lôgic của bản thân Vậy, trong phương pháp học, hai chức năng tiếp thu và tự chỉ đạo gắn bó chặt chẽ với nhau, thâm nhập vào nhau, bổ sung cho nhau, như hai mặt của cùng một hoạt động

Dạy tốt, học tốt, xét về mặt phương pháp phải là sự thống nhất của dạy với học,

và đồng thời cũng là sự thống nhất của hai chức năng riêng của mỗi hoạt động truyền đạt và chỉ đạo trong dạy; tiếp thu và tự chỉ đạo trong học Nói cách khác, dạy học tối

ưu phải là sự dạy học mà trong đó, về mặt phương pháp, bảo đảm được cùng một lúc

ba phép biện chứng:

Giữa dạy và học

Giữa truyền đạt và chỉ đạo trong dạy

Giữa tiếp thu và tự chỉ đạo trong học

Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và tổ hợp ba phương pháp họcứng với ba giai đoạn học tập

Giai đoạn 1: Tiếp thu ban đầu các thông tin

Trong giai đoạn này thầy giảng bài mới Trò nghe, nhìn, hiểu, ghi chép và sơ bộnhớ những điều thầy giảng.

Giai đoạn 2: Xử lý thông tin khi tự học

Nhiệm vụ chủ yếu của giai đoạn này là sự tự học để xử lý thông tin, biến nó thành học vấn riêng Ở đây trò phải sử dụng toàn bộ các thao tác tư duy

Giai đoạn 3: Vận dụng thông tin để giải bài tập

Đây là bước kết thúc của quá trình lĩnh hội một vấn đề Nhiệm vụ của nó là vậndụng kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo việc giải quyết các bài tập nhận thức

Trong quá trình dạy và quá trình học thì quá trình dạy có vai trò chỉ đạo trong

cả ba giai đoạn của quá trình học, quá trình dạy hợp lý thì quá trình học sẽ đạt kết quả cao

1.1.1.2 Quan niệm về tình huống và phương pháp dạy học bằng tình huống

* Quan niệm tình huống:

“Tình huống là một hoàn cảnh thực tế, trong đó chứa đựng những mâu thuẫn xung đột Người ta phải đưa ra một quyết định trên cơ sở cân nhắc các phương án giải quyết khác nhau Tình huống cũng có thể là một hoàn cảnh gắn với câu chuyện có cốt truyện, nhân vật, có chứa đựng xung đột, có tính phức hợp được viết ra để minh chứngmột vấn đề hay một số vấn đề của cuộc sống thực tế Tình huống dạy học là những tình huống thực hoặc mô phỏng theo tình huồng thực, được cấu trúc hóa nhằm mục đích dạy học”

Tình huống bao giờ cũng là tình huống có vấn đề

“Tình huống có vấn đề là tình huống mà khi đó mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thức được chấp nhận như một vấn đề học tập mà họ cần và có thể giải quyết được, kết quả là họ nắm được tri thức mới Trong đó, vấn đề học tập là những tình huống về lý thuyết hay thực tiễn có chứa đựng mâu thuẫn biện chứng giữa cái (kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo) đã biết với cái phải tìm và mâu thuẫn này đòi hỏi phải được giảiquyết”

“Tình huống có vấn đề, đó là trở ngại trí tuệ của con người, xuất hiện khi anh tachưa biết cách giải thích hiện tượng sự kiện, quá trình của thực tế, khi chưa thể đạt tới mục đích bằng cách thức hành động quen thuộc Tình huống này kích thích con người tìm tòi cách giải thích hay hành động mới Tình huống có vấn đề là quy luật của hoạt động nhận thức sáng tạo, có hiệu quả Nó quy định sự khởi đầu của tư duy, hành động

tư duy tích cực sẽ diễn ra trong quá trình nêu ra và giải quyết vấn đề”

Xét về khía cạnh tâm lý thì: “Tình huống là trạng thái tâm lý độc đáo của con người gặp chướng ngạy nhận thức, xuất hiện mâu thuẫn nội tâm, có nhu cầu giải quyếtmâu thuẫn đó, không phải bằng tái hiện hay bắt chước, mà bằng tìm tòi sáng tạo tích

cực đầy hứng thú, và khi tới đích thì lĩnh hội được kiến thức, phương pháp giành kiến thức và cả niềm vui sướng của người phát hiện kiến thức”.

Qua một số định nghĩa ta có thể hiểu tình huống có vấn đề trong dạy học là: tình huống học tập mà khi học sinh tham gia thì gặp một số khó khăn, học sinh ý thức được vấn đề, mong muốn giải quyết vấn đề đó và cảm thấy với khả năng của mình thì

hy vọng có thể giải quyết được, do đó bắt tay vào việc giải quyết vấn đề đó Nghĩa là tình huống đó kích thích hoạt động nhận thức tích cực của học sinh, đề xuất vấn đề và giải quyết vấn đề đã đề xuất

Tình huống có vấn đề luôn chứa đựng một nội dung cần xác định, một nhiệm

vụ cần giải quyết, một vướng mắt cần tháo gỡ Và do vậy, kết quả của việc nghiên cứu

và giải quyết tình huống sẽ là những tri thức mới , nhận thức mới hoặc phương thức hành động mới đối với chủ thể

Có ba yếu tố tạo thành tình huống có vấn đề:

Nhu cầu nhận thức hoặc hành động của người học

Sự tìm kiếm những tri thức và phương thức hành động chưa biết

Khả năng trí tuệ của chủ thể, thể hiện ở kinh nghiệm và năng lực

Đặc trưng cơ bản của tình huống có vấn đề trong dạy học là những lúng túng vềcách giả quyết vấn đề, tức là vào thời điểm đó, tình huống đó thì những tri thức và kỹ năng vốn có chưa đủ để tìm ra ngay lời giải Tất nhiên việc giải quyết vấn đề không đòi hỏi quá cao đối với trình độ hiện có của học sinh

* Quan niệm về phương pháp dạy học bằng tình huống

Phương pháp dạy học bằng tình huống là phương pháp dạy học mà trong đó giáo viên đặt học sinh vào một trạng thái tâm lý đặc biệt khi họ gặp mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thức giữa cái đã biết và cái phải tìm, tự họ chấp nhận và có nhucầu, có khả năng giải quyết mâu thuẫn đó là bằng tìm tòi, tích cực, sáng tạo, kết quả là

họ giành được kiến thức và cả phương pháp giành kiến thức

Với phương pháp này giáo viên đặt trước học sinh một vấn đề sau đó cho các

em thấy rõ lợi ích về mặt nhận thức hay mặt thực tế của việc giải quyết nó nhưng đồngthời cảm thấy có một số khó khăn về mặt trí tuệ do thiếu kiến thức cần thiết nhưng thiếu sót này có thể khắc phục nhờ một số nỗ lực của nhận thức

Dạy học bằng tình huống có những đặc điểm sau:

Giáo viên phải tạo ra được mâu thuẫn nhận thức, có điều học sinh chưa biết cầntìm hiểu, việc đi tìm lời giải đáp chính là đi tìm kiến thức, kỹ năng, phương pháp mới

Giáo viên gây được sự chú ý ban đầu, từ đó kích thích sự hứng thú tạo nên nhu cầu nhận thức, khởi động tiến trình nhận thức của học sinh Học sinh chấp nhận mâu thuẫn khách quan thành mâu thuẫn chủ quan

Tình huống và vấn đề nêu ra phải rõ ràng, phù hợp với khả năng của học sinh

Từ những điều quen thuộc, bình thường đã biết phải đi đến cái mới (mục đích cần đạt được) học sinh cảm thấy có khả năng giải quyết được vấn đề

Dạy học bằng tình huống là một trong những yêu cầu quan trọng của đổi mới nội dung, phương pháp dạy học, dạy học bằng tình huống là một trong những phương pháp dạy học hiện đại, hay phương pháp dạy học tích cực

Giảng dạy theo phương pháp này đòi hỏi giáo viên phải có kiến thức rộng cả về

lý luận và thực tiễn Nếu chỉ có kiến thức lý luận lý thuyết thì giáo viên không đưa ra được những tình huống, hoặc có đưa ra thì cũng không đúng với nội dung hoặc không sát thực tế Từ đó làm cho người học không định hướng được cách giải quyết tình huống, hoặc giải quyết sai

1.1.2 Ưu điểm và hạn chế của phương pháp dạy học bằng tình huống

1.1.2.1 Ưu điểm của phương pháp dạy học bằng tình huống

Với tư cách là một phương pháp giảng dạy tích cực, lấy người học làm trung tâm, dạy học bằng tình huống có những ưu điểm sau đây:

Thứ nhất: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp người học dễ hiểu và dễ

nhớ các vấn đề phức tạp’’ Thông qua các tình huống được phân tích, thảo luận, người học có thể tự rút ra những kiến thức lý luận bổ ích và ghi nhớ những kiến thức này mộtcách dễ dàng trong thời gian dài Nếu học lý thuyết, người học có thể rơi vào tình trạng “học vẹt”, học thuộc lý thuyết mà không hiểu nên rất mau quên thì phương pháp giảng dạy tình huống giúp người học hiểu được vấn đề một cách sâu sắc gắn liền với quá trình giải quyết tình huống đó

Thứ hai: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp người học nâng cao khả

năng tư duy độc lập, sáng tạo” Nếu trong phương pháp dạy học truyền thống, quá trình tiếp nhận thông tin diễn ra gần như một chiều giữa giáo viên và học sinh, trong

đó giáo viên là người truyền đạt tri thức và học sinh là người tiếp nhận tri thức đó thì phương pháp dạy học bằng tình huống tạo ra một môi trường học tích cực có sự tương tác giữa học sinh và giáo viên, giữa các học sinh với nhau Trong đó, học sinh được đặt vào trong một hoàn cảnh buộc họ phải ra quyết định để giải quyết tình huống và họphải dùng hết khả năng tư duy, kiến thức vốn có của mình để lập luận bảo vệ quan điểm đó Họ không bị phụ thuộc vào ý kiến và quyết định của giáo viên khi giải quyết một tình huống cụ thể mà có thể đưa ra các phương án giải quyết sáng tạo Bên cạnh

đó, dạy học bằng tình huống còn giúp người học có thể chia sẻ tri thức, kinh nghiệm cho nhau; học được những ý kiến, quan điểm, thông tin từ những bạn học khác làm phong phú hơn vốn tri thức của họ

Thứ ba: “Dạy và học bằng tình huống giúp người học có cơ hội để liên kết, vận

dụng các kiến thức đã học được” Để giải quyết một tình huống, học viên có thể phải

vận dụng đến nhiều kiến thức lý thuyết khác nhau trong cùng một môn học hoặc của nhiều môn học khác nhau

Thứ tư: “Dạy học bằng tình huống thông qua việc giải quyết tình huống giúp

người học có thể phát hiện ra những vấn đề cuộc sống đặt ra nhưng bản thân chưa đủ kiến thức giải quyết” Cuộc sống vốn đa dạng và phong phú nên không loại trừ khả năng phát sinh những tình huống mà người học và thậm chí cả người dạy chưa gặp baogiờ Trong tình huống này, người dạy phải định hướng và khơi gợi khả năng tư duy độc lập, sáng tạo của người học được vận dụng, phát huy tối đa và không loại trừ khả năng người học sẽ tìm ra được những các lý giải mới làm bổ sung thêm kiến thức cho

cả người học lẫn người dạy

Thứ năm: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp cho người học có thể

rèn luyện một số kỹ năng cơ bản như kỹ năng làm việc nhóm, tranh luận và thuyết trình” Đây là những kỹ năng quan trọng giúp cho người học có thể thành công trong tương lai Học bằng tình huống giúp người học dễ dàng nhận ra những ưu điểm và hạnchế của bản thân khi họ luôn có môi trường thuận lợi để so sánh với các học viên khác trong quá trình giải quyết tình huống Từ đó họ sẽ có cơ hội học hỏi kỹ năng làm việc nhóm, tranh luận và thuyết trình từ những học viên khác Phương pháp học bằng tình huống cũng giúp người học phát triển các kỹ năng phát biểu trước đám đông một cách khúc chiết, mạch lạc, dễ hiểu; phân tích vấn đề một cách lôgic; hiểu biết thực tế sâu rộng, biết vận dụng linh hoạt lý thuyết để giải quyết các tình huống thực tế; biết phản biện, bảo vệ quan điểm cá nhân, đồng thời có khả năng thương lượng và dễ dàng chấp nhận các ý kiến khác biệt, biết lắng nghe và tôn trọng ý kiến của người khác để làm phong phú hơn vốn kiến thức của mình

Nếu mục tiêu của giáo dục đào tạo trong giai đoạn hiện nay là dạy kiến thức, kỹnăng và thái độ thì phương pháp dạy học bằng tình huống nếu được áp dụng tốt có thể đạt được cả ba mục tiêu này

Thứ sáu: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp cho học sinh có khả năng

nghiên cứu và học tập suốt đời, tăng cường khả năng tự định hướng trong học tập của học sinh, phù hợp với nhu cầu và sở thích của cá nhân người học” Thông qua việc phân tích và thảo luận vấn đề, học sinh học được cách tiếp cận và giải quyết các vấn

đề khác nảy sinh trong tương lai, biết cách tìm kiếm thông tin và trở thành người có thể tự định hướng học tập và nghiên cứu sau khi đã tốt nghiệp

Thứ bảy: “Phương pháp dạy học bằng tình huống làm tăng sự hứng thú của

phần lớn học sinh đối với môn học” Trong phương pháp học bằng tình huống, học sinh là người chủ động tìm kiếm tri thức và quyết định kiến thức nào cần được nghiên cứu và học hỏi Việc thảo luận cũng làm tăng hứng thú của học sinh đối với việc học

vì nó kích thích người học tham gia tích cực vào việc tìm hiểu vấn đề cần nghiên cứu,

tìm ra giải pháp, tranh luận và lý giải vấn đề khoa học để bảo vệ quan điểm của mình Sau khi thảo luận, học sinh vẫn có nhu cầu tiếp tục tìm hiểu, nghiên cứu vấn đề để trả lời những câu hỏi được đặt ra trong buổi thảo luận.

Cuối cùng: Giáo viên với vai trò là “điều phối viên” trong một lớp học bằng

tình huống vừa có thể hướng dẫn, chia sẻ tri trức, kinh nghiệm cho học sinh, đồng thời

họ cũng có thể học hỏi được những kinh nghiệm, thông tin, giải pháp mới từ học viên

để làm giàu vốn tri thức và phong phú hơn bài giảng của mình, nhất là từ những học sinh có tư duy nhanh nhẹn sáng tạo Qua quá trình hướng dẫn học sinh nghiên cứu tìnhhuống, giáo viên cũng có thể phát hiện ra những điểm bất hợp lý hoặc sai sót của tình huống và có những điều chỉnh nội dung tình huống sao cho phù hợp

1.1.2.2 Hạn chế của phương pháp dạy học bằng tình huống

Bên cạnh những ưu điểm nêu trên, phương pháp dạy và học bằng tình huống còn có một số điểm hạn chế nhất định

Thứ nhất: “Đối với các môn học là ngành khoa học xã hội, khi giảng dạy bằng

tình huống, các vấn đề xã hội thường được giải thích theo nhiều quan điểm khác nhau tùy thuộc vào quan điểm, quan niệm sống, vào vốn kiến thức xã hội và kinh nghiệm của người học Vì vậy, đôi khi cuộc thảo luận về tình huống sẽ không hướng theo con đường và dẫn đến một kết cục như người soạn thảo tình huống mong muốn, nhất là trong những lớp học mà học viên đa dạng về trình độ và đến từ những vùng miền khácnhau, và giáo viên không có kinh nghiệp trong việc điều phối, dẫn dắt cuộc thảo luận”

Thứ hai: “Phương pháp dạy học bằng tình huống đòi hỏi tinh thần tự học, thái

độ làm việc nghiêm túc và khả năng tư duy độc lập, sáng tạo, năng động Tuy nhiên, hiện nay có khá nhiều học sinh không quen với phương pháp học bằng tình huống, họ không có kỹ năng làm việc nhóm, thụ động, ỷ lại, không hợp tác từ đó làm giảm hiệu quả của phương pháp dạy học bằng tình huống”

Thứ ba: “Phương pháp dạy học bằng tình huống tốn nhiều thời gian của người

học” Trong phương pháp học truyền thống, trong một khoảng thời gian nhất định, giáo viên có thể cung cấp một lượng kiến thức tương đối hoàn chỉnh, hệ thống, logic cho học sinh Cùng lượng kiến thức đó, trong phương pháp học bằng tình huống, học sinh phải tự mình tìm kiếm và đọc tài liệu, xử lý thông tin nên sẽ tốn thời gian hơn gấpnhiều lần so với phương pháp học truyền thống Phương pháp dạy học bằng tình huống đòi hỏi giảng viên phải là người tích cực, luôn đổi mới, cập nhật thông tin, kiến thức và kỹ năng mới Trong xã hội hiện đại, các điều kiện về kinh tế, chính trị, xã hội

và pháp luật thay đổi một cách nhanh chóng nên “tuổi thọ” của một tình huống rất ngắn Có khi giảng viên mới xây dựng xong một tình huống, giảng dạy được một lần

đã phải thay đổi cho phù hợp

Có ý kiến cho rằng dạy học bằng tình huống là cách để thầy “nghỉ ngơi” vì trong khi người học phải làm việc, người dạy không có việc gì để làm Đây là một ý kiến sai lầm vì phương pháp dạy học bằng tình huống đòi hỏi những kỹ năng phức tạp hơn trong giảng dạy, như cách tổ chức lớp học, bố trí thời lượng, đặt câu hỏi, tổ chức

và khuyến khích người học thảo luận, dẫn dắt mạch thảo luận, nhận xét, phản biện… Đây thật sự là những thách thức lớn đối với giáo viên trong quá trình ứng dụng

phương pháp này

1.1.3 Các loại tình huống và cách thức xây dựng một tình huống

1.1.3.1 Các loại tình huống dạy học

Áp dụng phương pháp dạy học bằng tình huống cho phép giáo viên sử dụng tình huống một cách rất linh hoạt Tình huống có thể được dùng trong quá trình thuyết giảng hay để phục vụ giờ thảo luận như là trọng tâm của bài học Tùy thuộc vào từng bối cảnh sử dụng, có thể chia tình huống theo mức độ phức tạp của nó thành những loại như sau:

Loại 1 – Tình huống đơn giản: “Loại này bao gồm các tình huống dưới dạng các ví dụ minh họa với tình tiết đơn giản Độ dài của các tình huống này thường chỉ khoảng 4 - 5 câu Các tình huống đơn giản có thể dùng ngay trong bài thuyết giảng củagiáo viên nhằm hai mục đích: (1) minh họa cho kiến thức mà giáo viên vừa giảng và (2) kích thích học sinh tư duy tại chỗ và dẫn dắt sang nội dung kiến thức tiếp theo”

Loại 2 – Tình huống phức tạp: “Loại này bao gồm các tình huống phức tạp hơn Loại 1 sử dụng với mục đích buộc học sinh chuẩn bị bài trước khi lên lớp giờ thuyết giảng Các tình huống phức tạp cần đủ dài vài bao gồm một hoặc một số vấn đề nhằm gợi mở kiến thức bắt đầu giờ thuyết giảng của một bài học mới Các tình huống này cần được giao trước cho học sinh cùng với tài liệu hướng dẫn để học sinh đọc Các tình huống không cần quá khó mà chỉ cần đủ để định hướng cho học sinh nghiên cứu

và ghi nhớ những khái niệm khởi đầu của bài học”

Loại 3 – Tình huống đầy đủ: “Loại này bao gồm các tình huống phức tạp nhất

và được chuẩn bị kỹ lưỡng nhất Mục đích của loại tình huống này là để học sinh áp dụng các kiến thức đã học qua giờ thuyết giảng vào giải quyết các vụ việc trong thực tiễn và qua đó học thêm kiến thức mới Loại tình huống này yêu cầu học sinh không những phải nghiên cứu tài liệu được giao mà còn phải thực hiện các bước chuẩn bị theo yêu cầu của giáo viên Phương pháp nêu vấn đề sẽ hỗ trợ để giải quyết tình

huống, trong đó học sinh là người làm việc chính và giáo viên là người hướng dẫn cho học sinh Về nội dung, tình huống này có độ phức tạp cao nhất Nó thường bao gồm ít nhất ba vấn đề xuyên suốt trong một hay nhiều bài học và do đó yêu cầu về sự chuẩn

bị của cả học sinh và giáo viên cũng ở mức độ cao nhất”

Ngoài ba loại tình huống này ta cũng có thể phân chia các tình huống theo độ

mở của vấn đề trong tình huống Theo cách phân loại này, giáo viên có thể xây dựng các tình huống mở và các tình huống đóng Tình huống mở là các vụ việc mà trong đó lời giải để ngỏ hoặc có nhiều cách giải khác nhau Loại tình huống này rất tốt trong việc kích thích khả năng tư duy và rèn luyện kỹ năng cho học sinh Khi học sinh xử lý các tình huống thuộc loại này, vấn đề mấu chốt không phải là bản thân kết luận mà là cách thức để đi đến kết luận đó Ngược lại, tình huống đóng là các tình huống dẫn tới một kết quả cố định Học sinh vẫn có thể chủ động xử lý tình huống xong giáo viên sẽ định hướng cho học sinh tới kiến thức chính thống Loại tình huống này rất tốt để giáo viên bổ sung thêm cho học sinh kiến thức nội dung

1.1.3.2 Cách thức xây dựng một tình huống dạy học

Đối với giáo viên tình huống được xây dựng nên là đề giải quyết một vấn đề nào đó và qua quá trình đó giúp học sinh tiếp thu kiến thức Vì vậy, quy trình xây dựng bài tập tình huống của giáo viên thường đi theo chiều ngược lại với quy trình giảiquyết bài tập tình huống của học sinh Quy trình này có thể được mô tả bằng các bước sau:

Bước 1 - Xác định kiến thức cần truyền đạt

Bước 2 - Hình thành vấn đề

Bước 3 – Hình thành tiểu vấn đề

Bước 4 – Xây dựng tình tiết sự kiện của tình huống

“Việc xây dựng tình huống luôn bắt đầu từ nội dung kiến thức cần truyền đạt tới học sinh Nội dung kiến thức này có thể là một khái niệm nào đó giáo viên muốn học sinh nắm bắt được và phân biệt được với những khái niệm khác hay cũng có thể làmột nguyên tắc ứng xử nào đó mà giáo viên muốn học sinh hiểu và áp dụng được vào thực tiễn Dựa trên những kiến thức này, giáo viên xây dựng nên những vấn đề mà thông thường chính là những câu hỏi xuất phát từ bản thân kiến thức cần học sinh tiếp thu Việc giải quyết vấn đề này có thể đòi hỏi trước tiên phải giải quyết một số vấn đề nhỏ khác và nếu vậy những vấn đề nhỏ cũng phải được xác định Trên cơ sở các vấn

đề và tiểu vấn đề, giáo viên sẽ xây dựng các tình tiết sự kiện để hình thành một tình huống hoàn chỉnh Ở bước cuối cùng này, giáo viên có thể có hai cách để xây dựng tình tiết sự kiện Thứ nhất, giáo viên có thể dựa trên những vụ việc đã xảy ra và đã được giải quyết một cách sáng tạo Nếu có những vụ việc liên quan tới những nội dungkiến thức mà giáo viên đang muốn học sinh tìm hiểu thì giáo viên có thể lấy tình tiết của vụ việc đó rồi điều chỉnh tình tiết sự kiện cho phù hợp với yêu cầu của mình Thứ hai, nếu không tìm được vụ việc thực tế thì giáo viên có thể tự xây dựng nên một tình huống giả định Trong trường hợp này các tiêu chuẩn của một tình huống tốt như phân tích trên đây phải được tuân thủ”

Việc xây dựng được tình huống tốt là một công đoạn quan trọng trong quá trìnhdạy học bằng tình huống

1 2 Cơ sở thực tiễn của việc vận dụng phương pháp dạy học bằng tình huống nhằm giáo dục pháp luật cho học sinh trong dạy học môn GDCD ở trường THPT

1.2.1 Thực trạng dạy và học môn GDCD ở trường THPT Hàm Nghi (huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh) hiện nay

1.2.2.1 Vài nét về trường THPT Hàm Nghi

Năm 1972, trường cấp 3 Vụ Quang (nay là trường THPT Hàm Nghi) được thànhlập Tính đến nay trường đã hơn 40 tuổi, trải qua bao nỗi thăng trầm: 3 lần chuyển dờiđịa điểm, 3 lần đổi tên, nay trường đã đi vào thế ổn định với quy mô phát triển, chấtlượng đào tạo ngày được nâng cao Hiện nay trường có 33 lớp, hơn 1.450 học sinh, 86cán bộ giáo viên, với một hệ thống cơ sở vật chất khang trang, thoáng mát

Từ mái trường này biết bao thế hệ thầy giáo, cô giáo, cán bộ, nhân viên và họcsinh khắc phục mọi khó khăn, thử thách, nỗ lực phấn đấu vươn lên đạt nhiều thành tíchtrong giảng dạy và học tập Bao thế hệ học sinh của trường đã trưởng thành, nhiềungười đã và đang giữ chức vụ lãnh đạo trong các cơ quan của Đảng và Nhà nước

1.2.2.2 Về tình hình đội ngũ giáo viên GDCD của nhà trường

Tổ GDCD của trường THPT Hàm Nghi gồm có 4 giáo viên trong đó có

1 thạc sỹ cùng chuyên ngành Đội ngũ giáo viên dạy GDCD ở trường THPT HàmNghi đều đã được chuẩn hóa, có tinh thần trách nhiệm, giàu lòng nhiệt huyết, có thànhtích cao trong công tác giảng dạy đặc biệt trong năm học 2011-2012 công tác bồidưỡng học sinh giỏi đạt kết quả cao đội tuyển đi thi có 2 em thì có 1 em đạt giải nhất

và một em đạt giải ba Hầu hết các giáo viên đều có ý thức trau dồi chuyên môn; trongcác tiết giảng đã vận dụng các phương pháp dạy học tương đối hợp lý Trong nhữngnăm gần đây, nhất là từ năm 2014 - 2015, thực hiện yêu cầu đổi mới phương pháp dạyhọc ở bậc THPT, đội ngũ giáo viên môn GDCD trong toàn tỉnh Hà Tĩnh đã tích cựctham gia và tạo nên nét chuyển biến mới trong công tác dạy học lấy HS làm trung tâm.Nhiều giáo viên môn GDCD đã tích cực học hỏi lẫn nhau, nghiên cứu tài liệu, học lênsau Đại học… để nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học Hình thức dạy học thuyếttrình, thụ động, một chiều đang dần được thay thế bằng các phương pháp dạy học tíchcực, lấy HS làm trung tâm

Bản thân tôi là một giáo viên bộ môn GDCD đã hơn 13 năm trực tiếp giảng dạytại trường THPT Hàm Nghi, tôi nhận thấy việc thực hiện chương trình thay SGK, đổimới phương pháp dạy học, phương pháp tình huống đã được vận dụng vào dạy họcmôn GDCD, nhưng hiệu quả chưa cao Giáo viên chưa thực sự đầu tư nghiên cứu cáctình huống pháp luật để đưa vào dạy học, chưa có sự chuẩn bị nghiêm túc và đầu tư để

hướng dẫn cho HS biết cách thể hiện các tình huống pháp luật diễn ra (và có thể diễnra) trong đời sống hàng ngày.

Nhiều giáo viên chưa thật sự quyết tâm thực hiện phương pháp dạy học tìnhhuống vì họ cho rằng HS chưa thích ứng với phương pháp dạy học mới Phương pháptình huống vẫn còn là phương pháp mới lạ đối với giáo viên Giáo viên vẫn bị chi phốibởi các phương pháp dạy học chỉ thiên về thuyết trình, giảng giải, đàm thoại là chủyếu Giáo viên chưa mạnh dạn, tự tin, vì vậy phương pháp tình huống chưa được sửdụng nhiều trong thực tế dạy học Họ cho rằng HS đã quen với phương pháp truyềnthống nên khi giáo viên đưa ra phương pháp mới thì phải mất nhiều công sức đểhướng dẫn, mà HS thì lúng túng không giải quyết được Các tiết học vẫn đơn thuầndiễn ra với các hoạt động như thuyết trình, đàm thoại, giảng giải và rút ra kiến thức,nội dung bài học Do đó, các tiết học GDCD vẫn chưa thực sự gây hứng thú học tậpcho HS, HS tiếp thu bài một cách thụ động, không tích cực trong các hoạt động để chủđộng tìm hiểu kiến thức khiến cho hiệu quả các tiết dạy GDCD chưa cao

Đối với HS, vốn lâu nay đã quen với lối học tập thụ động, ngại suy nghĩ, nhútnhát, hay xấu hổ thì rất khó triển khai phương pháp nghiên cứu tình huống

Như vậy, động lực đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên đặt ra chưa cao,chưa có sự tác động trở lại từ phía đối tượng người học nên chưa thôi thúc giáo viênmôn GDCD nghiên cứu thêm tài liệu nâng cao kiến thức, chưa khuyến khích được

giáo viên nghiên cứu, sử dụng phương pháp tình huống vào dạy học phần Công dân với pháp luật

1.2.2.3 Về tình hình học sinh của nhà trường

Theo kết quả điều tra của chúng tôi khi được hỏi về hiểu biết các vấn đề pháp luậtthì có rất ít học sinh nhận thức rõ vấn đề này (26%) , trong khi đó, có đến 20% họcsinh không biết gì và 54% học sinh biết rất ít về pháp luật Đây là một điều đáng buồn

và là một thực tế đáng lo ngại của ngành giáo dục nói chung, trong đó có trách nhiệmcủa những người làm công tác dạy học môn GDCD nói riêng

Môn GDCD vốn dĩ là môn quan trọng nhưng học sinh lại ít tập trung vào mônhọc này do tâm lý không thi tốt nghiêp, Đại học – Cao đẳng do đó một số giáo viênkhông thiết tha với việc đầu tư cho tiết giảng, bài giảng của mình.Trong khi đó việcvận dụng phương pháp dạy học tình huống trong quá trình dạy học đòi hỏi cần chuẩn

bị, đầu tư công phu, tốn nhiều công sức, thời gian nên một bộ phận giáo viên chỉ lênlớp theo phương pháp dạy học truyền thống, rập theo những khuôn mẫu sẵn có, truyềnthụ kiến thức một chiều, nguồn tư liệu thì chủ yếu là từ sách giáo khoa, sách giáo viên,học để đối phó với kiểm tra Sau khi thi xong thì những điều đã học thường bị bỏquên