LUẬN VĂN THẠC SĨ : Rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay

MụC LụCTrangMỞ ĐẦU11.Lí do chọn đề tài12. Lịch sử nghiên cứu33. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn74. Những luận điểm cơ bản và đóng góp mới của luận văn75. Phương pháp nghiên cứu86. Kết cấu của luận văn8Chương 1: ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH VÀ VAI TRÒCỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC RÈN LUYỆN ĐẠO ĐỨCCHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY91.1. Đạo đức và đạo đức Hồ Chí Minh91.1.1. Đạo đức91.1.2. Đạo đức Hồ Chí Minh121.2. Nội dung tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh301.2.1. Trung với nước, hiếu với dân301.2.2. Tư tưởng yêu thương con người331.2.3. Tư tưởng cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư351.3. Sự cần thiết của việc rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay41Tiểu kết chương 144Chương 2: RÈN LUYỆN ĐẠO ĐỨC CÁCH MẠNG CHO HỌC SINH THPT Ở HÀ NỘI HIỆN NAY THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP462.1. Đặc điểm học sinh trung học phổ thông Hà Nội hiện nay462.1.1. Điểm giống nhau giữa học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội với học sinh trung học phổ thông ở nơi khác462.1.2. Điển khác nhau giữa học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội với học sinh trung học phổ thông ở nơi khác482.2. Thực trạng rèn luyện đạo đức cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay552.2.1. Những kết quả đạt được552.2.2. Những hạn chế và nguyên nhân của nó662.3. Giải pháp cơ bản nhằm nâng cao chất lượng rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay752.3.1. Phát huy vai trò của gia đình trong việc rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay752.3.2. Nâng cao trách nhiệm của nhà trường đối với việc rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay782.3.3. Phát huy vai trò của các tổ chức chính trị xã hội về việc việc rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay812.3.4. Phối hợp và thực hiện tốt ba môi trường giáo dục giữa nhà trường gia đình xã hội852.3.5. Nâng cao nhận thức học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội về tầm quan trọng của việc rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh trong hoàn thiện, phát triển nhân cách87Tiểu kết chương 289KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ90DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO92PHỤ LỤC PHIẾU TRƯNG CẦU Ý KIẾN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của bản thântôi dưới sự hướng dẫn của thầy giáo - TS Hoàng Thúc Lân, trong đó có sự kếthừa kết quả nghiên cứu của các học giả đi trước, với những trích dẫn và sửdụng các tài liệu trong giới hạn cho phép

Luận văn này chưa được công bố trên các phương tiện thông tin đạichúng cũng như không trùng với bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào

đã công bố trước đây

Hà Nội, tháng 06 năm 2015

Tác giả

Chu Thị Hiên

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến tập thể các thầy

cô giáo Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và Khoa Triết học đã đem lại cho tác giả những kiến thức bổ trợ vô cùng có ích trong năm học vừa qua.

Đặc biệt xin cùng bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới thầy giáo - TS Hoàng Thúc Lân, người đã hướng dẫn, giúp đỡ nhiệt tình để tác giả hoàn thành luận văn này.

Cũng xin gửi lời cám ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, Phòng Văn thư, Giáo vụ và đồng nghiệp tại các trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam,THPT Trí Đức, THPT Đào Duy Từ, THPT Afred Nobel đã giúp

đỡ tác giả trong quá trình nghiên cứu, thu thập số liệu thực hiện điều tra, phỏng vấn.

Cuối cùng tác giả xin gửi lời cám ơn đến gia đình, bạn bè, người thân

đã luôn động viên và khuyến khích tác giả trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu của mình.

Hà Nội, tháng 06 năm 2015

Tác giả

Chu Thị Hiên

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Đánh giá của cán bộ quản lý học sinh và giáo viên về sự quan tâmcủa Sở giáo dục và Đào tạo Hà Nội và nhà trường đối với công tác bồi dưỡngchuyên môn, nghiệp vụ 57Bảng 2.2 Kết quả xếp loại hạnh kiểm của học sinh một số trường THPT ở HàNội năm học 2014 - 2015 58Bảng 2.3 Các biện pháp quản lý, đánh giá kết quả rèn luyện đạo đức học sinh 60Bảng 2.4 Các hình thức rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho HS ở Hà Nội 61Bảng 2.5 Nhận thức của học sinh THPT ở Hà Nội hiện nay về lý tưởng cáchmạng và tình yêu quê hương đất nước 64Bảng 2.6 Nhận thức của học sinh THPT ở Hà Nội hiện nay về một số phẩmchất đạo đức Hồ Chí Minh 65Bảng 2.7 Đánh giá của giáo viên về chương trình rèn luyện đạo đức Hồ ChíMinh hàng năm của nhà trường 67Bảng 2.8 Thái độ học tập của học sinh THPT ở Hà Nội hiện nay 69

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 3

3 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn 7

4 Những luận điểm cơ bản và đóng góp mới của luận văn 7

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Kết cấu của luận văn 8

Chương 1: ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC RÈN LUYỆN ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY 9

1.1 Đạo đức và đạo đức Hồ Chí Minh 9

1.1.1 Đạo đức 9

1.1.2 Đạo đức Hồ Chí Minh 12

1.2 Nội dung tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh 30

1.2.1 Trung với nước, hiếu với dân 30

1.2.2 Tư tưởng yêu thương con người 33

1.2.3 Tư tưởng cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư 35

1.3 Sự cần thiết của việc rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay 41

Tiểu kết chương 1 44

Chương 2: RÈN LUYỆN ĐẠO ĐỨC CÁCH MẠNG CHO HỌC SINH THPT Ở HÀ NỘI HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP 46

2.1 Đặc điểm học sinh trung học phổ thông Hà Nội hiện nay 46

2.1.1 Điểm giống nhau giữa học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội với học

sinh trung học phổ thông ở nơi khác 46

2.1.2 Điển khác nhau giữa học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội với học sinh trung học phổ thông ở nơi khác 48

2.2 Thực trạng rèn luyện đạo đức cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay 55

2.2.1 Những kết quả đạt được 55

2.2.2 Những hạn chế và nguyên nhân của nó 66

2.3 Giải pháp cơ bản nhằm nâng cao chất lượng rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay 75

2.3.1 Phát huy vai trò của gia đình trong việc rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay 75

2.3.2 Nâng cao trách nhiệm của nhà trường đối với việc rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay 78

2.3.3 Phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội về việc việc rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay 81

2.3.4 Phối hợp và thực hiện tốt ba môi trường giáo dục giữa nhà trường -gia đình - xã hội 85

2.3.5 Nâng cao nhận thức học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội về tầm quan trọng của việc rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh trong hoàn thiện, phát triển nhân cách 87

Tiểu kết chương 2 89

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 90

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 92 PHỤ LỤC PHIẾU TRƯNG CẦU Ý KIẾN

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong thư gửi học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt

Nam dân chủ cộng hòa năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em” Và đúng như vậy,

học sinh Việt Nam luôn là lực lượng hùng hậu, có tiềm năng và đóng gópquan trọng trong quá trình xây dựng, phát triển đất nước Chính vì thế trước

lúc “đi xa” Người không quên căn dặn Đảng ta: “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và cần thiết” [42; tr 510].

Trong nội dung bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau, Hồ Chí Minhđặt lên hàng đầu vấn đề bồi dưỡng lý tưởng và ý chí cách mạng Tuy nhiên, lýtưởng và ý chí cách mạng chỉ có thể duy trì và phát triển trên nền tảng đạođức đúng đắn Thiếu đi nền tảng này học sinh chưa trải qua dạn dày đấu tranh

sẽ không đủ sức vượt qua những thăng trầm, khó khăn của hoàn cảnh để kiêntrì phấn đấu đến cùng cho lý tưởng

Hơn thế nữa, hiện nay tình hình thế giới và trong nước có nhiều diễnbiến rất phức tạp Nhiều nhân tố tiêu cực từng ngày, từng giờ ảnh hưởng đếnthanh niên nói chung và học sinh nói riêng Sau gần 30 năm đổi mới chuyểnsang phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Việt Nam

đã đạt được nhiều thành tựu đáng tự hào Tuy nhiên, nền kinh tế thị trườngbên cạch những giá trị còn có những mặt trái Chính những mặt trái của nềnkinh tế thị trường là mảnh đất màu mỡ để những yếu tố tiêu cực nảy sinh Mặttrái của nền kinh tế thị trường đã can thiệp, phá vỡ nhiều nét đẹp văn hóatruyền thống, chà đạp lên những khuôn mẫu đạo đức Chủ nghĩa cá nhân - kẻthù nguy hiểm nhất của đạo đức, đạo đức cách mạng theo cách gọi của Chủ

tịch Hồ Chí Minh, giờ đây có cơ hội trỗi dậy và phát triển, cộng thêm sựchống phá của các thế lực thù địch trong và ngoài nước Ngoài tư tưởng,chúng còn đẩy mạnh tiến công trên các lĩnh vực văn hóa, đạo đức, lối sống

mà đối tượng chủ yếu là học sinh, sinh viên đội ngũ trí thức trong tương lai.Tất cả những điều đó đã tác động xấu đến việc hình thành và phát triển nhâncách của học sinh

Nghị quyết Trung ương Khóa VIII của Đảng (1997) đã gióng lên hồichuông báo động toàn xã hội khi một bộ phận lớn học sinh, sinh viên cónhững biểu hiện suy thoái đạo đức, mờ nhạt lý tưởng, chạy theo lối sống thựcdụng, thiếu hoài bão lập thân, lập nghiệp vì tương lai của bản thân và đấtnước và đây là điều đặc biệt đáng lo ngại Trong xu thế chung của học sinh cảnước, một bộ phận không nhỏ học sinh các trường trung học phổ thông ở HàNội có những biểu hiện lệch lạc trong nhận thức và hành vi đạo đức như: xácđịnh động cơ học tập không đúng, mục đích của việc học không phải để nângcao kiến thức mà nhằm kiếm điểm cao, để so bì với bạn bè, học vì sự hối thúccủa bố mẹ… Hiện tượng học sinh bỏ học không lý do, đi muộn, trốn tiết, quaycóp trong giờ kiểm tra, thi cử… đã trở nên quá phổ biến; rồi học sinh thờ ơvới các vấn đề chính trị, các hoạt động xã hội, còn mơ hồ về lý tưởng cáchmạng, ham chơi, đua đòi chạy theo lối sống thực dụng, buông thả, xa rời đạođức truyền thống, tiếp thu lối sống phương Tây không chọn lọc, quá coithường giá trị vật chất, xem thường giá trị tinh thần, có hành vi vi phạm phápluật, sa vào các tệ nạn xã hội… trong khi đó, yêu cầu và đòi hỏi của sự nghiệpđổi mới toàn diện, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theođịnh hướng xã hội chủ nghĩa, các thế hệ học sinh đã, đang và sẽ gánh vácnhững trọng trách to lớn nhưng vô cùng khó khăn, phức tạp Chính vì thế, tại

Đại hội IX Đảng ta lại nhấn mạnh: “Đối với thế hệ trẻ, chăm lo giáo dục, bồi dưỡng đào tạo phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống,

văn hóa, sức khỏe, nghề nghiệp, giải quyết việc làm, phát triển tài năng và sức sáng tạo, phát huy vai trò xung kích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ

tổ quốc” [19; tr 126].

Như vậy, trước yêu cầu khách quan và cấp bách của công cuộc đổi mới,việc rèn luyện đạo đức cho học sinh là một nội dung quan trọng hàng đầutrong việc rèn luyện nhân cách tuổi trẻ, là sự chuẩn bị cực kỳ hệ trọng giúpcho học sinh bước vào sự nghiệp lập thân, lập nghiệp

Với những lý do trên tôi mạnh dạn chọn đề tài: “Rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay” làm luận văn

* Một là, nghiên cứu về đạo đức Hồ Chí Minh

Trong thông báo Khoa học số 2, (1985) với để tài “Chủ tịch Hồ Chí Minh với việc giáo dục đạo đức cách mạng cho thế hệ trẻ” Tác giả Nguyễn

Cảnh Minh đã nêu lên vai trò của đạo đức cách mạng của Hồ Chí Minh vàviệc vận dụng những tư tưởng đó vào việc giáo dục thế hệ trẻ Đây là một bài

có giá trị to lớn trong công tác giáo dục nói chung và giáo dục đạo đức nóiriêng cho thế hệ trẻ hiện nay

Trong Nghiên cứu khoa học số 2, tr 1 - 2, (1980) với đề tài “Ra sức vận dụng những lời dạy của Hồ Chí Minh trong công tác giáo dục đạo đức cách mạng cho thế hệ trẻ” Nội dung của nghiên cứu khoa học chủ yếu tập

trung vào những lời dạy của Hồ Chí Minh - đó là những lời khuyên, lời nhắnnhủ tuy ngắn gọn, đơn giản nhưng vô cùng sâu sắc và ý nghĩa Đó là những

thông điệp mà Hồ Chí Minh mong muốn có được ở thế hệ trẻ Từ đó mongmuốn thế hệ trẻ ra sức học tập và làm việc chăm chỉ, có đạo đức.

Tác giả Trung Miên với đề tài “Lời của Bác là lời của đất nước”, Nxb

Văn hóa Dân tộc, (2009) Trong cuốn sách này tác giả đã sưu tầm những câuchuyện, những lời nói của Bác Hồ về đạo đức, đạo đức cách mạng, về lốisống, lề lối làm việc… qua đó tác giả đã khái quát thành những điều màchúng ta cần phải ghi nhớ về đạo đức, đạo đức cách mạng, lý tưởng sống…

Trần Đăng Sinh, Nguyễn Thị Thọ (đồng chủ biên), (2008) với đề tài

“Giáo trình Đạo đức học”, Nxb Đại học sư phạm Hà Nội Trong cuốn sách

này nhóm tác giả đã trình bày toàn bộ nội dung một cách có hệ thống về phạmtrù đạo đức: quá trình ra đời, hình thành, các giai đoạn phát triển; đạo đứcmác xít và đạo đức của Hồ Chí Minh… trong đó có một phần nói về đạo đức

Hồ Chí Minh, về ý nghĩa và vai trò của đạo đức Hồ Chí Minh đối với đờisống xã hội

Trong Luận án Tiến sĩ với đề tài “Vai trò của đạo đức đối với sự hình thành nhân cách cách mạng Việt Nam trong điều kiện đởi mới hiện nay”, Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, (2001) Tác giả Lê Thị Thủy đã nhận

định rõ vai trò của đạo đức chung và đạo đức cách mạng nói riêng đối với quátrình giáo dục nhân cách cho những nhóm đối tượng cụ thể ứng với điều kiệnthực tế của nền kinh tế thị trường hiện nay

Tác giả Trần Quy Nhơn với đề tài “Tư tưởng Hồ Chí Minh và việc bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau”, (2004) Trong quá trình nghiên cứu tác

giả đã đưa ra những nội dung về tư tưởng đạo đức của Hồ Chí Minh từ đókhái nên tầm quan trọng của những nội dung đó đối với việc bồi dưỡng đạođức cho thế hệ sau - tức là thế hệ trẻ

* Hai là, nghiên cứu về thế hệ trẻ, sinh viên, học sinh

Trong Luận án Tiến sĩ với đề tài “Giáo dục đạo đức với việc hình thành và phát triển nhân cách sinh viên trong giai đoạn hiện nay”, Học viện

Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, (1999) Tác giả Trần Sĩ Phán đã nêu lên vai

trò của việc giáo dục đạo đức đối với sinh viên nói riêng và thế hệ trẻ nóichung, từ đó nêu ra những giải pháp quan trọng, thiết thực cho công tác giáodục đạo đức của sinh viên trong giai đoạn hiện nay

Trong Luận án Tiến sĩ Tâm lí học với đề tài “Ảnh hưởng của truyền thống gia đình đến định hướng giá trị của lứa tuổi thanh niên”, Đại học Sư phạm Hà Nội, (1997), tác giả Cần Hữu Hải đã đề cập đến khía cạnh những

truyền thống lâu đời của gia đình và sự ảnh hưởng đến thế hệ trẻ Tác giả đãphân tích cả hai khía cạnh tích cực và hạn chế của truyền thống gia đình đếnviệc định hướng giá trị sống cho thế hệ trẻ

Trong Luận án tiến sĩ giáo dục học với đề tài “Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh trung học phổ thông thông qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp”, (2010), tác giả Phan Thanh Vân đã trình bày việc lồng ghép giáo dục kĩ

năng sống cho học sinh trung học phổ thông qua các hoạt động ngoài giờ lênlớp theo những chủ đề khác nhau Ở đây tác giả đã nêu ra những nội dung,biện pháp giáo dục kĩ năng sống cho học sinh trung học phổ thông qua việclồng ghép với những nội dung của môn học thông qua đó giúp học sinh rènluyện được những kĩ năng sống trong sáng, lành mạnh

Trong Luận án Phó Tiến sĩ Khoa học giáo dục mầm non với đề tài

“Văn hóa gia đình và sự hình thành phát triển nhân cách trẻ em, Nxb Đại học

Sư phạm Hà Nội, (1997), tác giả Võ Thị Kim Cúc đề cập đến sự ảnh hưởngcủa văn hóa gia đình nói chung đến việc hình thành và phát triển nhân cáchcủa trẻ, đề tài này mang tính phổ quát rộng, bao gồm tất cả những văn hóathuộc gia đình

Nhóm sinh viên Nguyễn Thị Thúy Hằng, Chu Thị Hiên, Vũ Thị

Đượng, Nguyễn Thị Linh với đề tài “Vai trò của gia đình trong việc giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ ở Việt Nam hiện nay”, (2009), đã tập trung làm rõ vai

trò của gia đình trong việc giáo dục thế hệ trẻ, từ đó đề ra những giải phápnhằm nâng cao hơn nữa vai trò của gia đình trong việc giáo dục đạo đức chothế hệ trẻ.

Tác giả Dương Tự Đam với đề tài “Gia đình trẻ và việc thi hành nhân cách thanh niên”, Nxb Thanh Niên, Hà Nội, (2007), đã đề cập đến thế nào là

gia đình trẻ, và trong đó việc giáo dục đạo đức cho thanh niên nói riêng vàviệc thi hành vấn đề nhân cách của thanh niên là như thế nào, từ đó có nhữnggiải pháp cụ thể để giáo dục, hoàn thiện nhân cách của thanh niên trong giađình trẻ đó

Tác giả Dương Tự Đam với đề tài “Tuổi trẻ Việt Nam với chủ nghĩa yêu nước trong lịch sử dân tộc”, Nxb Thanh Niên, (2008), đã trình bày một

cách khái quát về phạm trù chủ nghĩa yêu nước Việt Nam Đặc biệt, tác giảnhấn mạnh chủ nghĩa yêu nước của thanh niên trong lịch sử dân tộc Đó là sựtiếp nối và phát triển của chủ nghĩa yêu nước, là sự biểu hiện trong tình cảm

và thể hiện bằng hành động xung phong ra chiến trường của thanh niên Tácgiả đã dẫn ra những nhân vật thanh niên yêu nước điển hình trong lịch sử đấutranh giành lại độc lập dân tộc

Ngoài ra còn nhiều đề tài khác nữa nghiên cứu về vấn đề đạo đức cũngnhư việc giáo dục đạo đức cho thanh niên học sinh Với những kết quả đã đạtđược về lí luận cũng như thực tiễn, hầu hết các tác giả đều thừa nhận việc làm

đó mới chỉ là kết quả ban đầu, mới chỉ là phát hiện những vấn đề Còn trênnhững khía cạnh cụ thể cần có sự đầu tư hơn nữa để nghiên cứu một cáchtổng thể, khoa học

Xuất phát từ những mục đích nghiên cứu khác nhau, mỗi cá nhân, tậpthể nghiên cứu khoa học đã tìm hiểu, nghiên cứu những khía cạnh khác nhau

về vấn đề thế hệ trẻ và việc giáo dục thế hệ trẻ trong đó có giáo dục đạo đức.Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài, song việc nghiên

cứu hệ thống vấn đề rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho HS THPT ở Hà Nộihiện nay là cần thiết Tác giả mong muốn làm rõ thêm cơ sở khoa học củavấn đề rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho HS THPT ở Hà Nội hiện nay,đồng thời góp phần khẳng định tính ứng dụng của đề tài trong thực tế rènluyện đạo đức cho học sinh.

3 Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

3.2 Đối tượng nghiên cứu:

Đạo đức Hồ Chí Minh và việc rèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho họcsinh THPT ở hà Nội hiện nay

3.3.Phạm vi nghiên cứu:

Đề tài tập trung nghiên cứu việc rèn luyện đạo đức cách mạng cho họcsinh trung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay Quá trình thực nghiệm được thựchiện ở một số trường ở Hà Nội (THPT chuyên Hà Nội - Amstredam, THPT TríĐức, THPT Afred Nobel, THPT Đào Duy Từ) từ năm 1986 đến nay

4 Những luận điểm cơ bản và đóng góp mới của luận văn

* Những luận điểm cơ bản:

- Đạo đức Hồ Chí Minh luôn giữ vai trò quan trọng trong công tác giáo

dục và rèn luyện đạo đức cho học sinh nói chung và học sinh trung học phổthông ở Hà Nội nói riêng

- Rèn luyện đạo đức cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nội là một

sự cần thiết trong điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay

- Việc rèn luyện đạo đức cho học sinh trung học phổ thông ở Hà Nộiluôn được đề cao và thực hiện nghiêm túc, hiệu quả thì sẽ góp phần vào sựnghiệp xây dựng và phát triển đất nước.

* Đóng góp mới của luận văn:

Về mặt lý luận: kết quả của đề tài nhằm khẳng định hơn ý nghĩa, vai trònội dung đạo đức nói chung, đạo đức Hồ Chí Minh nói riêng và việc vận dụngnhững quan điểm đó vào sự nghiệp giáo dục, rèn luyện đạo đức cho học sinhtrung học phổ thông ở Hà Nội hiện nay

Về mặt thực tiễn: đề tài có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo trongnghiên cứu và giảng dạy môn: Giáo dục công dân, Đạo đức học, Giáo dụcngoài giờ lên lớp, tham mưu cho Bộ, Sở, Phòng giáo dục về sự cần thiết phảirèn luyện đạo đức Hồ Chí Minh cho HS THPT ở Hà Nội hiện nay…

5 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài dựa trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủnghĩa duy vật lịch sử; phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp logic

và lịch sử, phương pháp so sánh và hệ thống; phương pháp thực nghiệm sưphạm, phương pháp điều tra khảo sát, phỏng vấn

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục,luận văn được bố cục gồm 2 chương, 7 tiết

Chương 1

ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH VÀ VAI TRÒ

CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC RÈN LUYỆN ĐẠO ĐỨC

CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY

1.1 Đạo đức và đạo đức Hồ Chí Minh

1.1.1 Đạo đức

Quan hệ xã hội là quan hệ đặc trưng của con người Hệ thống các quan

hệ rất đa dạng và phức tạp, bao gồm quan hệ giữa cá nhân với cá nhân, giữa

cá nhân với xã hội Trong cuộc sống, các cá nhân cần phải điều chỉnh hành vicủa mình cho phù hợp với lợi ích chung của cộng đồng thông qua các chuẩnmực xã hội Một cá nhân biết tự điều chỉnh hành vi của mình cho phù hợp vớilợi ích chung của xã hội, của người khác được coi là người có đạo đức.Ngược lại, một cá nhân chỉ biết đến lợi ích của mình, bất chấp lợi ích củangười khác, của xã hội sẽ bị coi là người thiếu đạo đức

Như vậy, đạo đức là một hiện tượng xã hội - là một hình thái ý thức đặcbiệt phản ánh các mối quan hệ hiện thực bắt nguồn từ thực tế cuộc sống conngười, của xã hội loài người hướng tới chân, thiện, mỹ Trong đời sống củamỗi người, quy luật xã hội tất yếu đòi hỏi họ phải tự ý thức được ý nghĩa,mục đích, hành vi, hoạt động của mình trong quá khứ, hiện tại và tương lai.Những hành vi, hoạt động đó bao giờ cũng bị chi phối bởi các mối quan hệgiữa cá nhân với cá nhân, cá nhân với cộng đồng, với xã hội, cho phép tới mộtgiới hạn nhất định của cộng đồng, của dân tộc… nhằm đảm bảo quyền lợi chotất cả các thành viên vươn lên một cách tích cực, tự giác, tạo thành động lựcphát triển của xã hội Đó chính là những quy tắc, chuẩn mực trong hành vi,hoạt động đòi hỏi mỗi cá nhân phải tự giác thực hiện Dựa vào đó ta có thểđánh giá được hành vi của con người có đạo đức hay phi đạo đức

Tuy nhiên, từ trước đến nay đã có rất nhiều quan điểm khác nhau vềkhái niệm đạo đức Ở phương Đông, các học thuyết về đạo đức của ngườiTrung Quốc cổ đại xuất hiện sớm, trong đó những quan niệm của họ về đạo

và đức được thể hiện khá rõ nét Đạo đức là một trong những phạm trù quantrọng nhất của triết học Trung Quốc cổ đại Đạo có nghĩa là con đường, làđường đi, về sau khái niệm này được vận dụng trong triết học để chỉ conđường của tự nhiên Đạo còn có nghĩa là đường sống của con người trong xãhội Có thể nói khái niệm đạo đức lần đầu tiên xuất hiện trong Kim văn đờinhà Chu và từ đó trở đi được người Trung Quốc cổ đại sử dụng nhiều Đứcdùng để nói đến nhân đức, đức tính và nhìn chung đức tính là biểu hiện củađạo, là đạo nghĩa, là nguyên tắc, luân lí Như vậy, đạo dức theo quan niệmcủa người Trung Quốc cổ đại chính là những yêu cầu, những nguyên tắc docuộc sống đặt ra mà mỗi người phải tuân theo

Ở phương Tây, vấn đề đạo đức từ lâu đã thu hút sự quan tâm của nhiềunhà tư tưởng Cho đến nay, người ta vẫn coi Xôcrát (469-399 TCN) là ngườiđầu tiên đặt nền móng cho khoa học đạo đức học Còn Arixtốt (384 – 322TCN) đã viết bộ sách Đạo đức học với 10 cuốn, trong đó ông đặc biệt quantâm đến phẩm hạnh con người Nội dung của phẩm hạnh chính là chỗ biếtđịnh hướng đúng, biết làm việc thiện Ông nói: chúng ta bàn về đạo đứckhông phải để biết đức hạnh là gì mà là để trở thành con người có đức hạnh

Đạo đức là hệ thống các quy tắc, chuẩn mực xã hội mà nhờ đó con người tự giác điều chỉnh hành của mình cho phù hợp với lợi ích của cộng đồng, của xã hội.

Từ khái niệm trên ta có thể thấy rằng đạo đức được hình thành mộtcách tự nhiên trong xã hội, trong sự giao tiếp mối quan hệ giữa người vớingười Và sự điều chỉnh hành vi con người của phạm trù đạo đức rất khác sovới các phạm trù khác như pháp luật, phong tục, tập quán Sự điều chỉnh hành

vi của pháp luật là sự điều chỉnh hành vi mang tính bắt buộc, cưỡng chế Đó

là sự điều chỉnh thông qua những yêu cầu tối thiểu, được quy định bằng cácvăn bản quy phạm pháp luật của nhà nước, buộc các cá nhân và tổ chức phảituân theo để đảm bảo lợi ích chung cho xã hội Trong khi đó, sự điều chỉnhhành vi của đạo đức lại mang tính tự nguyện và thường là những yêu cầu caocủa xã hội đối với con người Trong thực tế, có những trường hợp hành vi của

cá nhân tuy không vi phạm pháp luật nhưng có thể vẫn bị phê phán về mặt

đạo đức Vậy nên mới có câu nói: “pháp luật là đạo đức tối thiểu, đạo đức là pháp luật tối đa của con người”.

Thực tế cuộc sống chứng minh rằng, cùng với sự vận động và phát triểncủa lịch sử xã hội, các quy tắc, chuẩn mực của đạo đức cũng biến đổi theo.Lịch sử nhân loại đã từng tồn tại nhiều nền đạo đức xã hội khác nhau và cácnền đạo đức này luôn bị chi phối bởi quan điểm và lợi ích của giai cấp thốngtrị Chẳng hạn, trong chế độ phong kiến, “trung” là trung thành một cách vôđiều kiện với vua, vua bảo thần chết là thần phải chết, thần không chết thầnbất trung Ngày nay, “trung” có nghĩa là trung thành với lợi ích của đất nước,của nhân dân

Vai trò của đạo đức được thể hiện:

Thứ nhất, đối với cá nhân: đạo đức giúp hoàn thiện nhân cách con

người Đạo đức giúp cá nhân có ý thức và năng lực sống thiện, sống có ích,thêm tình yêu đối với gia đình, đồng bào, Tổ quốc và rộng hơn là toàn nhânloại Một cá nhân mà thiếu đạo đức thì mọi phẩm chất, năng lực khác sẽkhông còn ý nghĩa

Thứ hai, đối với gia đình: đạo đức là nền tảng hạnh phúc gia đình, tạo

ra sự ổn định và phát triển vững chắc của gia đình Đạo đức là nhân tố khôngthể thiếu của một gia đình hạnh phúc Sự tan vỡ của một số gia đình hiện naythường có nguyên nhân từ việc vi phạm nghiêm trọng các quy tắc, chuẩn mực

đức như con cái không nghe lời ông bà, cha mẹ; các thành viên trong gia đìnhkhông tôn trọng lẫn nhau; vợ chồng không chung thủy…

Thứ 3, đối với xã hội: nếu ví xã hội là một cơ thể sống, thì đạo đức có thể

coi là sức khỏe của cơ thể sống ấy Một xã hội trong đó các quy tắc, chuẩn mựcđạo đức được tôn trọng và luôn luôn được củng cố, phát triển thì xã hội đó có thểphát triển bền vững Ngược lại, trong một môi trường xã hội mà các chuẩn mựcđạo đức bị xem nhẹ, không được tôn trọng thì nơi ấy dễ xảy ra sự mất ổn định,thậm chí còn có thể dẫn đến sự đổ vỡ nhiều mặt trong đời sống xã hội

Như vậy, đạo đức là một phạm trù thuộc hình thái ý thức xã hội phảnánh tồn tại xã hội, phản ánh những quan hệ xã hội giữa con người với conngười trên cơ sở kinh tế Sự phát triển của đạo đức xã hội từ thấp đến cao nhưnhững nấc thang giá trị về sự văn minh của con người trên cơ sở phát triểncủa sức sản xuất vật chất và thông qua sự đấu tranh, gạn lọc, kế thừa mà nộidung đạo đức ngày càng tiến bộ, phong phú và hoàn thiện hơn

1.1.2 Đạo đức Hồ Chí Minh

1.1.2.1.Điều kiện, tiền đề cho sự ra đời tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh

* Đạo đức Hồ Chí Minh bị quy định bởi điều kiện kinh tế - xã hội Việt Nam

Vào những năm cuối của thể kỉ XIX đầu thế kỉ XX, Việt Nam là nướcthuộc địa nửa phong kiến, đời sống nhân dân lầm than, cực khổ dưới sự ápbức bóc lột, đô hộ của bọn chúa đất và thực dân xâm lược

Về chính trị: tình hình chính trị rối ren, khắc nghiệt, sự chèn ép khắt

khe của bọn địa chủ phong kiến, sự áp bức, bóc lột tàn khốc của thực dânkhiến cho đời sống của nhân dân thời điểm đó trở nên ngột ngạt Khát khao tự

do, khát khao sống của con người bị đè bẹp, bị vùi dập dường như không lốithoát Trong xã hội chia ra nhiều giai tầng khác nhau, từ đó nảy sinh nhiềumâu thuẫn, tiêu biểu nhất là: mâu thuẫn giữa địa chủ phong kiến và nông dân,

giữa đế quốc và nông dân, thực dân và công nhân, giữa địa chủ phong kiến vàthực dân… đặc điểm của các giai cấp trong xã hội Việt Nam có sự chuyểnbiến mạnh mẽ, đồng thời xuất hiện giai cấp mới Cụ thể sau:

Giai cấp địa chủ phong kiến: Ngay từ khi thực dân Pháp nổ súng xâm

chiếm nước ta một số bộ phận thuộc giai cấp địa chủ đã đầu hàng, làm tay saicho thực dân Pháp, số lượng ngày càng đông, địa vị kinh tế và chính trị đượctăng cường - dựa vào đế quốc ra sức tước đoạt ruộng đất của nông dân vàngày càng giàu có Do chính sách cai trị của thực dân, giai cấp địa chủ phongkiến thành chỗ dựa cho Pháp, được Pháp trọng dụng, nâng đỡ và nắm cácchức dịch làng xã

Giai cấp nông dân: Số lượng đông đảo nhất ở vùng nông thôn, cuộc

sống của họ vốn cơ cực trăm bề, nay dưới tác động của cuộc khai thác củabọn thực dân lại càng điêu đứng hơn, họ bị tước đoạt ruộng đất, phải chịuhàng trăm thứ thuế và các khoản phụ thu của các chức dịch trong làng, xã Dovậy, giai cấp nông dân thời kì này có nhiều xáo trộn, nhiều nông dân bị phásản đã ở lại nông thôn làm tá điền cho địa chủ, đi làm phu cho các đồn điềnPháp, ra thành thị kiếm ăn - cắt tóc, kéo xe, đi ở , một số ít làm công ở nhàmáy, hầm mỏ của tư bản Pháp ở Việt Nam Do vậy, họ căm ghét chế độ thựcdân, phong kiến cộng với ý thức dân tộc sâu sắc, nông dân sẵn sàng hưởngứng, tham gia cuộc đấu tranh do bất kì cá nhân, tổ chức, tầng lớp nào đềxướng để có thể giúp họ giành được độc lập, tự do và ấm no

Tầng lớp tư sản: Là các nhà thầu khoán, chủ xí nghiệp, xưởng thủ

công, chủ hãng buôn bán bị chính quyền thực dân kìm hãm, tư bản Phápchèn ép Do bị lệ thuộc, yếu ớt về kinh tế nên chỉ muốn có thay đổi nhỏ đểtiếp tục kinh doanh Họ chưa dám tỏ thái độ hưởng ứng, tham gia các cuộcvận động giải phóng dân tộc Cuộc sống tuy khổ cực nhưng dễ chịu hơn nôngdân, công nhân Cũng như nông dân, giai cấp tư sản có ý thức dân tộc nên hàohứng tham gia các cuộc vận động cứu nước

Giai cấp công nhân: ra đời trong cuộc khai thác thuộc địa của thực dân

Pháp, họ phần lớn xuất thân từ nông dân Công nhân chủ yếu làm việc ở đồn điền,hầm mỏ, nhà máy, xí nghiệp, lương thấp nên đời sống khổ cực Do bị thực dânphong kiến bóc lột tàn bạo nên giai cấp công nhân có tinh thần đấu tranh mạnh

mẽ, quyết liệt chống bọn chủ để cải thiện điều kiện làm việc và đời sống

Về kinh tế: Việt Nam vốn là nước có nền kinh tế nông nghiệp trồng lúa

nước lạc hậu, sa sút, mất mùa triền miên Công nghiệp đình đốn, lạc hậu,không có khả năng cạnh tranh với sự đàn áp của thực dân Pháp Còn thươngnghiệp hầu như không phát triển, thực dân Pháp độc chiếm thị trường nguyênliệu và thu thuế (hàng hoá Pháp nhập vào Việt Nam chỉ đánh thuế rất nhẹ,trong khi hàng hóa của các nước khác nhập vào thì rất cao, có khi đến 120%);

ở Việt Nam chúng đặc biệt đánh thuế rất nặng các loại mặt hàng như: thuếmuối, thuế rượu, thuế thuốc phiện… Đối với giao thông vận tải, thực dânPháp mở mang đường sá, cầu cống, bến cảng để phục vụ cho công cuộckhai thác tài nguyên của nước ta và để dễ bề hành quân đàn áp các cuộc nổidậy của nhân dân Việt Nam

Chính những chính sách khắt khe ngặt nghèo đó của thực dân khiếncho người dân Việt Nam cơ cực, lầm than, thiếu ăn, thiếu mặc kéo dài Quyềnlợi của nhân dân ngày càng bị thu hẹp, dân tộc Việt Nam bị mất quyền tự do,mất tính chủ quyền dân tộc và trở thành một nước thuộc địa nửa phong kiến

Về văn hóa- xã hội: trong thời gian này văn hóa cũng có nhiều biến đổi.

Nền văn hóa truyền thống, bản địa có sự du nhập, tiếp biến những nền vănhóa mới Trong đó ảnh hưởng lớn nhất phải kể đến đó là Phật giáo từ Ấn Độ,Đạo giáo và Nho giáo từ Trung Quốc Chính điều đó phần nào làm cho lễgiáo phong kiến đã khắt khe nay lại càng trở nên khắt khe hơn trong xã hội.Tính gia trưởng, đặc quyền của người đàn ông trong gia đình khiến cho người

phụ nữ phải chấp nhận cuộc sống “an phận thủ thường”.

Trước sự áp bức bóc lột đó nhân dân Việt Nam đã liên tiếp nổi dậychống lại ách thống trị của bọn thực dân, chúa đất dưới ngọn cờ của nhiều nhàyêu nước nối tiếp nhau như: phong trào đấu tranh do Nguyễn Trung Trực lãnhđạo (1861 - 1868) ở Nam Bộ đến khởi nghĩa Hương Khê (do Phan ĐìnhPhùng ở Bắc trung bộ), khởi nghĩa Bãi Sậy ở đồng bằng sông Hồng, khởinghĩa nông dân Yên Thế (1883 - 1919) ở vùng núi phía Bắc, các sĩ phu yêunước dưới ngọn cờ Cần Vương (1885 - 1896), phong trào Đông Du (1904 -1908), Đông Kinh Nghĩa Thục đầu thế kỉ XX do các sĩ phu yêu nước có tưtưởng cải cách theo hướng dân chủ tư sản của Phan Bội Châu, Phan ChâuTrinh… Tuy nhiên, do không có đường lối, chính sách đúng đắn nên hầu hếtcác cuộc đấu tranh đó cuối cùng đều thất bại Nhưng qua đó phần nào đã đemlại niềm tin cho nhân dân, đã khơi gợi lên tinh thần yêu nước cho dân tộc ViệtNam, đồng thời các cuộc khởi nghĩa đó đã thể hiện ý chí quật cường của dântộc ta, thể hiện tinh thần yêu nước, yêu dân của dân tộc Việt Nam.

Đứng trước tình cảnh nước mất nhà tan, đời sống nhân dân cơ cực HồChí Minh, lúc đó tên là Nguyễn Văn Ba đã quyết tâm ra đi tìm đường cứunước Dù biết bao phong ba bão táp, biết bao nguy hiểm gian truân nhưngNgười luôn quyết tâm vì sự nghiệp cao cả, vì dân tộc Việt Nam Người nói

“Tôi tuyệt nhiên không ham muốn công danh, phú quý chút nào… Tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn tuột bậc là làm sao cho nước nhà được độc lập, dân tộc ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành” [53; tr 7].

* Đạo đức Hồ Chí Minh bị quy định bởi truyền thống dân tộc Việt Nam

Văn hóa Hồ Chí Minh nói chung, đạo đức Hồ Chí Minh nói riêng, đãđược kết tinh từ những gì tinh túy nhất của văn hóa Việt Nam Truyền thốngđạo đức dân tộc là mạch chủ đạo, chi phối suy nghĩ hành động, đạo lý làmngười của người Việt Nam Nó trở thành chuẩn mực để xác định, nhận biết

điều tốt, điều xấu, điều thiện, điều ác, điều phải, điều trái… của con người Vìthế, truyền thống đó trở thành một triết lý xã hội, một hình thức giáo dục đạođức sâu sắc Dân tộc Việt Nam trong mấy nghìn năm dựng và giữ nước đãxây dựng, tạo lập cho mình một nền văn hóa riêng, sâu sắc, phong phú, bềnvững với những giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp, quý báu.

Trong đó nổi bật nhất là chủ nghĩa yêu nước và lòng nhân ái Hồ Chí

Minh đã viết những dòng đầy tâm huyết: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay mỗi khi Tổ quốc

bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi, kết thành một làn sóng vô cùng mạnh

mẽ, to lớn Nó lướt qua mọi nguy hiểm khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước” [58; tr 171] Yêu nước gắn liền với thương dân là đạo

lý truyền thống của dân tộc Đạo lý này đã được Hồ Chí Minh kế thừa và pháthuy Trước cảnh nước mất, người dân lầm than nô lệ, Hồ Chí Minh đã quyết tâm

đi tìm đường cứu nước và trở thành nhà ái quốc vĩ đại với “một sự ham muốn tột bậc là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự

do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành” Khi nước

nhà giành được độc lập, đứng trên Lễ đài đọc Tuyên ngôn Độc lập, Người đã ân

cần, thân thiết hỏi quốc dân đồng bào: “Tôi nói đồng bào nghe rõ không?” Yêu

nước, thương dân đã thành điều tâm niệm thiêng liêng nằm sâu trong tâm thức

và tâm của nhà cách mạng - nhà văn hóa lớn Hồ Chí Minh

Tiếp đó là tình đoàn kết, nhân nghĩa, tương thân tương ái Dù già haytrẻ, dù trai hay gái, giàu hay nghèo, miền xuôi hay miền ngược… bất kể là ai,

cứ là Việt Nam thì đều biết và hiểu đạo lý cao quý đó Đạo lý “lá lành đùm lá rách” đã ăn sâu vào trong tâm thức của mỗi người dân Việt Nam Truyền

thống đó cũng là sức mạnh của toàn dân tộc để đánh bại mọi kẻ thù, mọi ápbức bóc lột, gông xiềng, và mỗi ai, nhất là những nhà lãnh đạo cách mạng đềucoi trọng tinh thần đoàn kết của nhân dân, của dân tộc Nếu không có sức

mạnh đó thì sao người lãnh đạo hoàn thành nhiệm vụ, thì sao dân tộc ta có thểđánh bại kẻ thù, xây dựng đất nước trong mọi thời kỳ và tốt đẹp như ngàyhôm nay Chẳng vậy mà ông cha ta luôn nhắc câu:

Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại nên hòn núi cao.

(ca dao tục ngữ Việt Nam)

Hay Chủ tịch Hồ Chí Minh có câu:

Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết

Thành công, thành công, đại thành công.

Dân tộc Việt Nam có truyền thống lạc quan, yêu đời, tin tưởng ở tươnglai Vì đó, trong muôn vàn khó khăn, gian khổ người dân Việt Nam vẫn luônđộng viên nhau, giúp đỡ nhau để vượt qua Hơn thế nữa, điều đó cũng đượcngười dân đưa vào ca dao tục ngữ, thành những câu châm ngôn để khích lệ,

động viên nhau Chẳng hạn: “Thuận vợ thuận chồng, tát biển đông cũng cạn”, “có công mài sắt có này nên kim”, “có sức người sỏi đá cũng thành cơm”, “chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo” Cũng chính nhờ có truyền

thống này mà dân tộc ta có một niềm tin vững chắc của sức mạnh nội sinh, tinvào sự chiến thắng của chân lí, của chính nghĩa

Dân tộc Việt Nam có truyền thống cần cù, dũng cảm, thông minh, sángtạo Truyền thống này được thể hiện trong quá trình lao động sản xuất vàchiến đấu chống giặc ngoại xâm, trong mọi công việc họ luôn có những sángtạo mới, luôn có tinh thần học hỏi, tiếp thu những điều mới lạ từ người thân,

từ bạn bè, đồng chí và cả tinh hoa văn hóa nhân loại

* Đạo đức Hồ Chí Minh bị quy định bởi chủ nghĩa Mác - Lênin và tinh hoa văn hóa nhân loại

Sự kế thừa, tiếp thu có chọn lọc chủ nghĩa Mác - Lênin

Trong Báo cáo Chính trị của Ban Chấp hành Trung ương tại Đại hội IXcủa Đ ảng đã nêu rõ: "Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàndiện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, là kết quảcủa sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin vào điều kiện cụthể của nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dântộc, tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại Đó là tư tưởng về giải phóng dân tộc,giải phóng giai cấp, giải phóng con người; về độc lập dân tộc gắn liền với chủnghĩa xã hội, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; về sức mạnhcủa nhân dân, của khối đại đoàn kết dân tộc; về quyền làm chủ của nhân dân,xây dựng Nhà nước thật sự của dân, do dân, vì dân; về quốc phòng toàn dân,xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân; về phát triển kinh tế và văn hoá,không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân; về đạođức cách mạng, cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư; về chăm lo bồi dưỡngthế hệ cách mạng cho đời sau; về xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, cán

bộ, đảng viên vừa là người lãnh đạo, vừa là người đầy tớ thật trung thành củanhân dân… Tư tưởng Hồ Chí Minh soi đường cho cuộc đấu tranh của nhândân ta giành thắng lợi, là tài sản tinh thần to lớn của Đảng và dân tộc ta"

Có thể nói chủ nghĩa Mác - Lênin là nhân tố ảnh hưởng và tác độngquyết định đến quá trình hình thành và phát triển của tư tưởng Hồ Chí Minh

Đó là cơ sở hình thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học của HồChí Minh, nhờ đó mà Nguyễn ái Quốc - Hồ Chí Minh đã có bước phát triển

về chất từ một người yêu nước trở thành một chiến sĩ cộng sản lỗi lạc, tìm racon đường cứu nước đúng đắn Chính trên cơ sở của lý luận Mác - Lênin đãgiúp Người tiếp thu và chuyển hoá những nhân tố tích cực, những giá trị vàtinh hoa văn hoá của dân tộc và của nhân loại để tạo nên tư tưởng của mìnhphù hợp với xu thế vận động của lịch sử Vì vậy, trong quá trình hình thành tưtưởng Hồ Chí Minh thì chủ nghĩa Mác-Lênin có vai trò to lớn, là cơ sở, nguồngốc chủ yếu nhất

Chính bản thân Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng khẳng định trong cuốn

sách Đường Kách Mệnh được viết năm 1927 cuốn sách vỡ lòng cho chiến sĩ cách mạng đầu tiên của Việt Nam: “Bây giờ học thuyết nhiều, chủ nghĩa nhiều, nhưng chủ nghĩa chân chính nhất, chắc chắn nhất, cách mạng nhất là chủ nghĩa Mác - Lênin” [54; tr 268].

Điều quan trọng là Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng chủ nghĩa Mác Lênin như thế nào? Đây là một vấn đề quan trọng và cũng đã có rất nhiều giảiđáp khác nhau Có quan điểm cho rằng Hồ Chí Minh ‘bê” nguyên chủ nghĩaMác – Lênin vào Việt Nam mà không có sự sáng tạo gì cả; có quan điểm lạicho rằng đó là sự bắt trước, dập khuôn, máy móc… đó toàn là những quanđiểm sai lầm Thực sự vấn đề Chủ tịch Hồ Chí Minh vận dụng ra sao chủnghĩa Mác - Lênin đã được thực tế cuộc sống chứng minh, nếu như ai đọcnhững cuốn sách mà Người viết, nghe những lời mà Người nói, nhìn nhữngviệc Người làm thì sẽ có cách nhìn nhận, đánh giá khác ngay thôi

-Hồ Chí Minh tiếp thu chủ nghĩa Mác - Lênin với một tinh thần vừa sâusắc, vừa sáng tạo Sâu sắc vì đã nắm được tinh thần của Mác, Ăngghen, Lênin

về bản chất và tính tất yếu của những cái gọi là chính nghĩa, hợp khách quan

và thực tiễn Người đã tiếp thu một cách đầy chon lọc và sáng tạo Chủ nghĩaMác – Lênin về tất cả các lĩnh vực, từ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội đếngiáo dục, đạo đức, tôn giáo, thẩm mỹ… nhưng trong đó phải nhấn mạnh và

kể đến sự vận dụng của người về đạo đức Mácxít - đó là một hệ thống đạođức mới, đạo đức hướng tới sự chân - thiện - mỹ của con người

Đến với Chủ nghĩa Mác - Lênin, Hồ Chí Minh đã khám phá ra kho tàngđạo đức Macxit, đó là thứ đạo đức đích thực, cốt lõi là giải phóng dân tộc;giải phóng giai cấp; giải phóng con người, xã hội mang lại sự tự do, ấm no,bình đẳng, hạnh phúc thật sự cho con người, vì sự tiến bộ, phát triển xã hội,đưa nhân loại từ chỗ bị tha hóa đến vương quốc tự do, vương quốc đích thực

và chủ nghĩa nhân đạo đích thực

Hồ Chí Minh còn thấy được ở C Mác, Ph Ăngghen, V.I Lênin lànhững tấm gương đạo đức sáng ngời, họ không chỉ là những lãnh tụ thiên tài

về chính trị mà còn là những lãnh tụ giản dị, khiêm tốn, coi khinh xa hoa, yêulao động… là hiện thân của tình an hem bốn bể

Hồ Chí Minh chỉ rõ đạo đức cũ và đạo đức macxit đối lập nhau Đạo đứcmacxit là đạo đức mới, đạo đức vĩ đại, nó không phải vì danh vọng cá nhân mà

vì lợi ích chung của Đảng, của dân tộc, nhân loại; nó đòi hỏi phải phá tan xiềngxích nôlệ, xây dựng một xã hội bình đẳng, tốt đẹp cho con người

Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh thuộc hệ tư tưởng vô sản, mang bảnchất cách mạng và khoa học, đậm đà bản sắc dân tộc, kết hợp giữa tinh hoanhân loại và dân tộc; là một hệ thống mở phát triển cùng với thực tiễn ViệtNam, góp phần tạo dựng bộ mặt văn hóa Việt Nam, là vũ khí tinh thần trongcông cuộc xây dựng đất nước theo con đường chủ nghĩa xã hội

Đạo đức Hồ Chí Minh là sự tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại

Đạo đức Hồ Chí Minh được hình thành trong cái nôi văn hóa dân tộc,nhất là trong quá trình Người tìm đường cứu nước và lãnh đạo cách mạngViệt Nam Quá trình này nằm trong bối cảnh văn hóa Việt Nam có sự giao

lưu và tiếp biến mạnh mẽ với tinh hoa văn hóa nhân loại, “Có thể nói văn hóa

Hồ Chí Minh đã được hình thành từ quá trình Hồ Chí Minh, với tư cách là chủ thể văn hóa, tiếp nhận tinh hoa văn hóa dân tộc Việt Nam và tinh hoa văn hóa nhân loại” Văn hóa, đạo đức Hồ Chí Minh là sự thống nhất hữu cơ,

không thể tách rời giữa tư tưởng đạo đức và thực tiễn đời sống đạo đức củaNgười, là hiện thân sinh động, chân thực, cảm động về trí tuệ - tình cảm - tâmhồn - lối sống và nhân cách Hồ Chí Minh - con người Việt Nam đẹp nhất, làbản sắc độc đáo của văn hóa đạo đức dân tộc gắn liền với tầm cao tư tưởngđạo đức của thời đại cách mạng và tiếp biến được những tinh hoa văn hóa đạođức của nhân loại

Trong giá trị đạo đức phương Đông, mà nhất là đạo đức Nho giáo, Phậtgiáo, Đạo giáo… mỗi trường phái, mỗi tư tưởng đều có những mặt tích cực vàhạn chế Tuy nhiên, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn chắt lọc những gì là tinh túy,

là tinh hoa nhất để kết hợp với truyền thống đạo đức của dân tộc Chẳng hạn,trong Phật giáo, Hồ Chí Minh lại quan tâm đến: tư tưởng vị tha, từ bi, bác ái,cứu khổ, cứu nạn, thương người như thể thương thân, một tình yêu dành cho

cả cây cỏ, chim muông Đó là nếp sống có đạo đức, giản dị, chăm lo làm điềuthiện, là tinh thần bình đẳng, dân chủ, chất phác chống lại sự phân biệt đẳngcấp, là tinh thần đề cao lao động, chống lười biếng Trong Nho giáo Hồ Chí

Minh luôn đề cao triết lí hành động, tư tưởng, nhập thế, hành đạo, giúp đời;

là lí tưởng về một xã hội bình trị; tức là ở đây, theo tư tưởng của Nho giáo là ước vọng về một xã hội an ninh, hòa mục, một “thế giới đại đồng”, là triết lí

nhân sinh, tu thân dưỡng tính… Tiêu biểu trong Nho giáo là Mạnh Tử vàTuân Tử với hai dòng tư tưởng có những nét khác nhau về vấn đề đạo đức

con người Mạnh Tử cho rằng : “nhân tri sơ tính bản thiện” (bản tính con

người là thiện), thiện là tổng hợp những đức tính vốn có của con người từ khisinh ra như: Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí mà ông gọi là tứ đoan, đồng thời nó còn baochứa cả trung với bề trên, đức hiếu với cha mẹ, người thân, tín với bạn bè.Còn ác là do hoàn cảnh, do vật dục mê hoặc, vì vậy, ông ra sức tuyên truyền,

đề cao đức tính thiện với mong muốn giáo hóa con người để họ trở lại với bản

chất thiện của mình Còn Tuân Tử lại cho rằng “nhân tri sơ, tính bản ác” (bản tính con người là ác) Theo Tuân Tử, con người làm gì cũng có sự tính toán

lợi hại cá nhân, vì vậy phải dùng đến luật pháp thì mới thay đổi được ác

Trong giá trị đạo đức, văn hóa phương Tây Tư tưởng thể hiện trongđạo đức truyền thống Cơ Đốc Giáo, trong Tân ước, Cựu ước; qua lời răn dạycủa Chúa Giêsu với lòng nhân ái, thương người Trong chủ nghĩa nhân văn,nhân đạo tư sản thời kỳ khai sáng thông qua khẩu hiệu: tự do, bình đẳng, bác

ái Trong tư tưởng dân chủ, nhân quyền, dân quyền của Pháp năm 1789.Trong Tuyên ngôn độc lập của nước Mĩ năm 1776: quyền được sống, quyền

tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc… chẳng hạn:

Platôn cho rằng: con người phải biết sống thiện Chính Thượng đế đãđem lại cho con người điều thiện Do đó, con người phải biết vâng lệnhThượng đế để sống thiện và làm việc thiện

Arixtốt thì quan niệm lòng tốt của con người là ở thiện tâm, thiện ý.Bên cạnh đó, Hốpxơ lại cho rằng bản chất con người là ích kỉ, Ông hoàn toàn

đồng ý với quan điểm của Ploute cho rằng: “người với người là chó sói” Vì

vậy cuộc đấu tranh của con người là tất yếu, không tránh khỏi

Cantơ thì qui cái thiện vào cái thiện của ý chí, trong thế giới này không

ở đâu lại có thể hình dung được một cái gì khác hơn là cái thiện vô hạn và cáithiện vô hạn là cái thiện của ý chí Heghen phản bác việc quy cái thiện vàochúa trời, nhưng ông lại cho rằng cái thiện, cái ác đều là kết quả tha hóa của

“tinh thần tuyệt đối” Phoiơbắc lại cho rằng, cái thiện không phải là bản chất

của Thượng đế, Chúa trời mà nó mang bản chất như đặc tính của con người.Ông tin tưởng rằng con người luôn tránh cái ác và hướng tới cái thiện Ông

nói : “hãy yêu nhau đi, hãy hôn nhau đi, không phân biệt gái trai, già, trẻ, giai cấp”, và như vậy ông thừa nhận cái thiện mang tính phổ quát.

Dựa trên những tư tưởng, những quan điểm, những tinh hoa văn hóanhân loại đó, Hồ Chí Minh đã kế thừa những giá trị tốt đẹp, gạt bỏ những hạnchế để rồi kết hợp với truyền thống dân tộc tạo nên một giá trị đạo đức mới,không những không đi ngược với những giá trị truyền thống, không làm mất

đi những nét truyền thống của dân tộc mà làm cho những giá trị đó phong phúhơn, ý ghĩa hơn bao giờ hết

* Đạo đức Hồ Chí Minh bị quy định bởi truyền thống quê hương và gia đình Hồ Chí Minh

Về phía gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh, tên khai sinh là Nguyễn Sinh Cung, sinh ra trong một giađình nhà Nho có truyền thống yêu nước tại làng Kim Liên, Nam Đàn, Nghệ

An Cha Người là Nguyễn Sinh Sắc (1862 - 1929), còn gọi là Nguyễn SinhHuy, nhân dân thường gọi tắt là cụ Phó bảng Năm 1894 ông đỗ cử nhân, năm

1901 ông đỗ phó bảng và đến năm 1906 ông được triều đình bổ nhiệm chứcThừa biện bộ lễ Năm 1909, ông nhận chức Tri huyện Bình Khê tỉnh BìnhĐịnh Làm quan được ít lâu thì bị triều đình thải hồi vì một tên cường hào bịông bắt giam rồi chết sau khi thả ra hai tháng Sau đó ông đi vào miền Nam

và sống một cuộc đời thanh bạch tại Đồng Tháp Mười cho đến cuối đời CụNguyễn Sinh Huy là một người nghiêm khắc, tài giỏi, chính ông là người dạycho Hồ Chí Minh những triết lý trong cuộc sống, chỉ rõ sự lầm than, cơ cựccủa nhân dân là do đâu và vì sao Và từ đó, hình thành cho Hồ Chí Minhnhững suy nghĩ thấu đáo, những nhận thức vững chắc trong xã hội đầy mâuthuẫn và bất công

Thân mẫu của Hồ Chí Minh là bà Hoàng Thị Loan (1868 - 1901), bà làcon gái của cụ Hoàng Xuân Đường, được cha mình gả chồng vào năm 15tuổi Bà là một hình mẫu cho hình ảnh người phụ nữ Việt Nam hiền hậu vàhết lòng vì chồng con: sau khi chồng bà là ông Nguyễn Sinh Sắc đi thi ở Huế,

vì túng thiếu tiền bạc nên ngỏ ý mời bà lên kinh giúp ông học tập, bà đã gởicon gái đầu lòng của mình lại Nghệ An và cùng chồng vào Huế Ở đây bà đãlao động dệt vải vất vả một tay nuôi sống cả gia đình Năm 1900 sau khi sinhngười con thứ tư là Nguyễn Sinh Nhuận, cộng với sự vất vả khó nhọc trước

đó bà Hoàng Thị Loan sinh bệnh rồi qua đời vào ngày 10 tháng 2 năm 1901

Ngoài ra Hồ Chí Minh có một người chị là Nguyễn Thị Thanh, mộtngười anh là Nguyễn Sinh Khiêm (tự Tất Đạt, còn gọi là Cả Khiêm) và mộtngười em trai mất sớm là Nguyễn Sinh Nhuận (1900 - 1901), tên khi mới lọtlòng là Xin)

Gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh có truyền thống hiếu học, yêu nước,thương dân Tuy trong gia đình có người làm quan, có học thức cao nhưng họluôn làm việc có lợi, giúp dân, giúp nước Chính truyền thống gia đình nhưvậy đã góp phần rất lớn đến việc hình thành nhân cách con người của Hồ ChíMinh Nhất là Mẹ của Người, qua những lời ru, điệu hát, câu hò của Mẹ,Người đã lớn lên và hiểu được tình hình khó khăn của nhân dân, của làng xã

và của đất nước, dân tộc mình Cũng từ đó, lòng yêu, tình thương dân vàmong muốn cứu nước cứu dân hình thành và lớn dần lên

Đạo đức Hồ Chí Minh thể hiện tư duy kiệt xuất của bản thân Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh sinh ngày 19 tháng 5 năm 1890, mất ngày 2 tháng 9 năm

1969 Người được sinh ra và lớn lên trong một gia đình sĩ phu yêu nước, ởquê hương giàu truyền thống cách mạng, trong một đất nước sớm định hìnhmột quốc gia dân tộc có chủ quyền lâu đời, trong đó tinh thần yêu nước làdòng chảy chủ yếu xuyên suốt chiều dài lịch sử Người là một nhà cách mạng,một trong những người đặt nền móng và lãnh đạo công cuộc đấu tranh giànhđộc lập, toàn vẹn lãnh thổ cho Việt Nam

Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, đất nước Việt Nam bị rơi vào cảnh nô

lệ lầm than dưới ách thuộc địa của thực dân Pháp Nhân dân ta đã liên tiếp nổidậy chống lại ách thống trị của thực dân Pháp dưới ngọn cờ của một số nhàyêu nước, song đều lần lượt thất bại Đám mây đen của chủ nghĩa thực dânvẫn bao phủ bầu trời Việt Nam Dân tộc Việt Nam rơi vào khủng hoảng

đường lối cách mạng, nhân dân Việt Nam đang “ngột ngạt” trong bầu không

khí tàn khốc của sự áp bức, bóc lột; sự nghèo khổ, đói rét

Trước sự bế tắc của phong trào yêu nước cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ

XX, trước sự đau khổ trong ách thống trị của nhân dân, Hồ Chí Minh lúc đómang tên là Nguyễn Văn Ba đã ra đi tìm đường cứu nước ngày 05/06/1911.Người đã ra nước ngoài để học hỏi, tìm một giải pháp mới để cứu nước, giải

phóng dân tộc, nếu như các vị tiền bối ở giai đoạn trước đi tìm con đường cứunước ở phương Đông thì Người đã tìm cho mình một hướng đi khác, Người

đã đến các phương Tây; Người muốn đến tận nơi mà khẩu hiệu tự do, bìnhđẳng, bác ái được đưa ra; Người mong muốn được nhìn thấy người dân ởnhững nước đó có cuộc sống như thế nào

Lúc này, chủ nghĩa đế quốc đã xác lập được sự thống trị của chúng trênmột phạm vi rộng lớn của thế giới Ách áp bức và thôn tính càng nặng nề, sựphản kháng của nhân dân ở các dân tộc ngày càng tăng Phương Đông đã thứctỉnh, chiến tranh thế giới lần thứ nhất bùng nổ Cách mạng tháng mười Nga năm

1917 thành công, nước Nga Xô Viết đã ra đời Quốc tế cộng sản được thành lập,các Đảng cộng sản đã lần lượt ra đời tại một số nước ở châu Âu, châu Á…

Hồ Chí Minh - lúc đó với nhiều tên gọi khác nhau Người đã hoạt độngtrong phong trào công nhân và lao động ở một số nước trên thế giới:

Giai đoạn đầu từ năm 1911 đến năm1920: Hồ Chí Minh đến Pháp dầu

tiên, nơi đã sản sinh ra tư tưởng tự do, bình đẳng, bác ái; tiếp đó Người đếnnhiều nước ở châu Âu, châu Phi, châu Mỹ, sống và hoạt động với nhữngngười dân bị áp bức ở phương Đông và những người làm thuê ở phương Tây.Người đã khảo sát, tìm hiểu cuộc cách mạng Pháp, cách mạng Mỹ, tham giaĐảng Xã hội Pháp, tìm hiểu cách mạng Tháng mười Nga, học tập và đã tìmđến với chủ nghĩa Mác - Lênnin Tại Pháp, năm 1920 Người tham dự đại hộiTua với tên Nguyễn Ái Quốc, Người đã đưa bản yêu sách với tám điều vềquyền bình đẳng dân tộc, Người đứng về phía Quốc tế cộng sản, tham giasáng lập Đảng Cộng sản Pháp Đây là thời kỳ Hồ Chí Minh có sự chuyển biếnvượt bậc về tư tưởng; từ giác ngộ chủ nghĩa dân tộc tiến lên giác ngộ chủnghĩa Mác - Lênin, từ một chiến sĩ chống thực dân phát triển thành một chiến

sĩ cộng sản Việt Nam

Sau khi đến một số nước và chứng kiến cuộc sống của họ, Hồ ChíMinh kết luận rằng ở đâu giai cấp công nhân và nhân dân lao động cũng bị ápbức, bóc lột một cách nặng nề; ở nước nào họ cũng mất quyền tự do và bị lệthuộc vào giai cấp tư sản và các giai cấp thống trị khác.

Giai đoạn từ năm 1921 đến năm 1930: Hồ Chí Minh có quá trình hoạt

động thực tiễn và lý luận sôi nổi tại Pháp (1921 1923), ở Liên Xô (1923 1924), ở Trung quốc (1924 - 1927), ở Thái Lan (1928 - 1929)… Trong thờigiai đoạn này, tư tưởng về con đường cách mạng giải phóng dân tộc ViệtNam đã hình thành cơ bản Người đã kết hợp nghiên cứu xây dựng lý luận,kết hợp với tuyên truyền tư tưởng giải phóng dân tộc và vận động tổ chứcquần chúng đấu tranh, xây dựng tổ chức cách mạng, chuẩn bị cho việc thànhlập Đảng Cộng sản Việt Nam

-Trong giai đoạn này Hồ Chí Minh viết nhiều tác phẩm như: Bản án chế

độ thực dân Pháp (1925), Đường Kách mệnh (1927) và những bài viết đó đãthể hiện những quan điểm lớn và độc đáo, sáng tạo về con đường cách mạngViệt Nam Có thể tóm tắt những nội dung chính của những quan điểm đó là:

Thứ nhất, cách mạng giải phóng dân tộc trong thời đại mới phải đi theo

con đường cách mạng vô sản Giải phóng dân tộc phải gắn liền với gải phóngnhân dân lao động, giải phóng gia cấp công nhân phải kết hợp độc lập dân tộcvới chủ nghĩa xã hội

Thứ hai, cách mạng thuộc địa và cách mạng vô sản ở chính quốc có

quan hệ mật thiết với nhau Cách mạng thuộc địa không lệ thuộc vào cáchmạng ở chính quốc mà có tính chủ động, độc lập Cách mạng thuộc địa có khảnăng giành thắng lợi trước cách mạng ở chính quốc trong nhiệm vụ giảiphóng hoàn toàn

Thứ ba, cách mạng thuộc địa trước hết là một cuộc “dân tộc cách mệnh”, đánh đuổi đế quốc xâm lược, giành lại độc lập, tự do.

Thứ tư, cách mạng giải phóng dân tộc là việc chung của cả dân chúng phải

tập hợp lực lượng dân tộc thành một sức mạnh lớn để chống đế quốc và tay sai

Thứ năm, phải đoàn và liên minh với các lực lượng cách mạng đế quốc,

song phải nêu cao tinh thần tư lực tự cường, không được ỷ lại chờ đợi sự giúp

đỡ của đế quốc

Thứ sáu, cách mạng là sự nghiệp của quần chúng, của cả dân tộc đại

đoàn kết Phải tổ chức quần chúng, lãnh đạo và tổ chức đấu tranh bằng cáchình thức và khẩu hiệu thích hợp Phương pháp đấu tranh để giành chínhquyền, giành lại độc lập tự do bằng bạo lực của quần chúng và có thể bằngphương thức khởi nghĩa dân tộc

Thứ bảy, cách mạng muốn thành công trước hết phải có đảng cách

mạng lãnh đạo, vận động và tổ chức quần chúng đáu tranh Đảng có vữngcách mạng mới thành công, cũng như người cầm lái có vững thuyền mới chạyđúng hướng, tới đích

Cùng với chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng cách mạng của Hồ Chí Minhtrong những năm 20 của thế kỷ XX được truyền bá vào Việt Nam Làm chophong trào dân tộc và giai cấp ở nước ta trở thành một phong trào tự giác, dẫnđến sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 03/02/1930, thông quaCương lĩnh đầu tiên của Đảng

Giai đoạn từ năm 1930 đến năm 1945: Trên cơ sở tư tưởng về con

đường cách mạng Việt Nam đã hình thành về cơ bản, trong mấy năm đầu củanhững năm 1930, Hồ Chí Minh đã kiên trì giữ vững quan điểm cách mạngcủa mình, vượt qua khuynh hướng “tả” đang chi phối Quốc tế Cộng sản, chiphối Ban Chấp hành Trung ương Đảng phát triển thành chiến lược cách mạnggiải phóng dân tộc, xác lập tư tưởng độc lập, tự do, dẫn đến thắng lợi củacuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã

ra đời “Tuyên ngôn độc lập” do Hồ Chí Minh trịnh trọng công bố trước quốc

dân đồng bào và toàn thế giới về sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng

hòa - Nhà nước của dân, do dân, vì dân đã khẳng định về mặt pháp lý quyền

tự do, độc lập của dân tộc Việt Nam Đây là mốc lịch sử không chỉ đánh dấu

kỷ nguyên tự do, độc lập mà còn là bước phát triển mở rộng tư tưởng dânquyền và nhân quyền của cách mạng tư sản thành quyền tự do, độc lập củacác dân tộc trên toàn thế giới Nhân dân Việt Nam nêu cao ý chí để bảo vệ

quyền tự do, độc lập của mình Trong “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” Hồ Chí Minh có viết “Tất cả mọi người đều sinh ra có quyền bình đẳng Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy,

có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”…

Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1969: Đây là giai đoạn Hồ Chí Minh

cùng Trung ương Đảng lãnh đạo nhân dân ta vừa tiến hành cuộc kháng chiếnchống thực dân Pháp, vừa xây dựng chế độ dân chủ nhân dân (1945 - 1954)

mà đỉnh cao là chiến thắng Điện Biên Phủ; tiến hành cuộc kháng chiến chống

Mỹ cứu nước và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc Thời kỳ này, nhữngquan điểm, tư tưởng của Hồ Chí Minh có bước phát triển mới Cụ thể:

Thứ nhất, tư tưởng kết hợp kháng chiến với kiến quốc, tiến hành kháng

chiến kết hợp với xây dựng chế độ dân chủ nhân dân, tiến hành đồng thời haichiến lược cách mạng khác nhau, đó là cách mạng giải phóng dân tộc ở miềnNam và cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc nhằm một mục tiêu chungtrước mắt là giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc

Thứ hai, tư tưởng chiến tranh nhân dân, toàn dân, toàn diện, lâu dài,

dựa vào sức mình là chính

Thứ ba, xây dựng quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng Nhà nước của

dân, do dân, vì dân

Thứ tư, xây dựng Đảng Cộng sản với tư cách là một Đảng cầm quyền…

Có thể nói những quan điểm, tư tưởng của Hồ Chí Minh trải qua hơn nửathế kỷ hình thành và phát triển, là sản phẩm tất yếu của cách mạng Việt Namtrong thời đại mới, là ngọn cờ thắng lợi của dân tộc Việt Nam trong công cuộcđấu tranh vì độc lập, tự do, vì giải phóng dân tộc và chủ nghĩa xã hội

Hơn thế nữa Chủ tịch Hồ Chí Minh, một tấm gương mẫu mực về đạođức và thực hành đạo đức cách mạng để từ đó toàn Đảng, toàn dân noi theo.Suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, lãnh tụ Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâmtới giáo dục, rèn luyện đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảng viên, thanh thiếuniên và nhân dân Có thể nói, đạo đức là một trong những vấn đề quan tâmhàng đầu của Hồ Chí Minh trong sự nghiệp cách mạng Thống kê trong di sảnvăn hóa Hồ Chí Minh để lại có tới gần 50 bài và tác phẩm bàn về vấn đề đạođức Người là nhà lãnh đạo được nhiều người trong và ngoài nước ngưỡng

mộ và tôn sùng Trong một Hội thảo “Di sản Hồ Chí Minh trong thời đại ngày nay” - một hội thảo mang tầm cỡ quốc tế, Ahn Kyong Hwan là Giáo sư

- tiến sĩ của Trường Đại học Chosun (Đại Hàn Dân quốc) nói: “Hồ Chí Minh

có thể khác về mặt tư tưởng hay tôn giáo so với các vĩ nhân khác trên thế giới nhưng nhân cách của Người thì đáng để mọi người trên thế giới tôn kính Những nhà lãnh đạo chính trị trên thế giới phải noi gương tinh thần yêu nước, yêu dân tộc, yêu đồng bào vĩ đại của Người” Lãnh tụ Cu-ba, Phi-đen- Cat-xtơ-rô đánh giá rằng: “đồng chí Hồ Chí Minh thuộc lớp người đặc biệt

mà cái chết là mầm mống của sự sống và là nguồn cổ vũ đời đời bất diệt ”

Với chiến thắng quyết định ở trận Điện Biên Phủ, Người được người dân ởnhững nước thuộc địa trước đây của Pháp, chủ yếu ở Bắc Phi và Tây Phi, kínhtrọng, và được coi như tấm gương cho cuộc giải phóng tại đất nước họ TênNgười đã được đặt cho các đại lộ tại Luanda (Angola), tại Ouagadougou(Burkina Faso) và tại Maputo (Mozambique) Tại Berkeley, California, nơi cónhiều cuộc biểu tình chống chiến tranh Việt Nam, nhiều nhà hoạt động cộngđồng đã từng gọi Công viên Frances Willard là Công viên Hồ Chí Minh mộtcách không chính thức Nhiều nước trên thế giới đã phát hành tem bưu chính

kỷ niệm Người: Liên bang Xô viết, Ấn Độ, Lào, Madagascar, Algérie, Cuba,Đông Đức, Triều Tiên, Quần đảo Marshall, Dominica, Tượng đài Ngườiđược đặt tại nhiều thành phố trên thế giới, trong đó có La Havana (Cuba),Moskva (Nga), Zalaegerszeg (Hungary), Montreuil (Pháp), Calcutta (Ấn Độ)

và Antananarivo (Madagascar)

Người đồng thời cũng là một nhà văn, nhà thơ và nhà báo với nhiều tácphẩm viết bằng cả tiếng Việt, tiếng Hán, tiếng Pháp, tiếng Nga và tiếng Anh.

Là một nhà lãnh đạo nổi tiếng ở Đông Nam Á, Người đã kết hợp chủ nghĩaMác với chủ nghĩa dân tộc Việt Nam Người được xem là một danh nhân vănhóa không chỉ của dân tộc Việt Nam mà còn của thế giới UNESCO đã tôn

vinh Người là "Anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa" và khuyến

nghị các nước thành viên tổ chức kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Người do

"các đóng góp quan trọng và nhiều mặt của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cáclĩnh vực văn hóa, giáo dục và nghệ thuật", và Người đã dành cả cuộc đờimình cho sự giải phóng nhân dân Việt Nam, đóng góp cho cuộc đấu tranhchung vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội của các dân tộctrên thế giới Tuần báo Time của Hoa Kỳ bình chọn Hồ Chí Minh là mộttrong 100 nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất trong thế kỷ 20 Tờ Time 2000 đãnhận định Hồ Chí Minh là người đã góp phần "làm thay đổi diện mạo hànhtinh chúng ta trong thế kỷ XX" Ngày 15 tháng 10 năm 2010, báo Time cũng

đã bầu chọn Hồ Chí Minh là một trong 10 tù nhân chính trị nổi bật chiến đấucho tự do

1.2 Nội dung tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh

1.2.1 Trung với nước, hiếu với dân

Có thể khẳng trung và hiếu là hai phạm trù đạo đức có ý nghĩa vô cùngquan trọng trong tư tưởng đạo đức của Người, luôn luôn được Người đề cao

Trung, hiếu vốn là phạm trù đạo đức cũ, đặc biệt là đạo đức Nho giáo.Phạm trù này nói lên tình cảm sâu sắc, tinh thần toàn tâm, toàn ý hiến dâng cảcuộc đời mình cho một cá nhân, chủ thể nào đó Trong xã hội cũ, trung vốn làhết lòng phục vụ nhà vua và hiếu là hết lòng thờ kính cha mẹ Trung hiếu làtiêu chuẩn đánh giá đạo đức con người Không có gì xấu sa hơn những kẻ bấttrung, bất hiếu Khái niệm trung hiếu trong xã hội cũ có một sức mạnh rất lớnnhưng lại chứa đựng một nội dung bảo thủ, tiêu cực và nhiều lúc đối lập cănbản với lợi ích của quần chúng nhân dân, với lý tưởng độc lập và tự do củacon người

Hồ Chí Minh hoàn toàn tước bỏ nội dung tiêu cực của trung hiếu trongNho giáo, phong kiến, luôn sử dụng khái niệm trung hiếu, nhưng trung hiếukhông phải là tình cảm mù quáng đối với vua, cha và trật tự phong kiến Chủ

tịch Hồ Chí Minh khẳng định nội dung của trung, hiếu và: “trung với nước, hiếu với dân”.

Trung với nước, trước hết là được thể hiện ở tinh thần yêu nước nồngnàn, tuy nhiên điều này không phải chỉ đề cập đến những vấn đề lớn lao mà

nó còn được thể hiện ngay trong suy nghĩ, hành động nhỏ, diễn ra hàng ngàycủa mỗi người Trung với nước là làm sao cho dân giàu, nước mạnh

Trung với nước còn là trung với Đảng, rèn luyện cho bản thân mìnhnhững đức tính như trung thực, ngay thẳng, trung thành với lí tưởng củaĐảng ngoài lợi ích của Đảng không có lợi ích riêng Suốt đời đấu tranh chocách mạng Giữ vững kỉ luật, thực hiện tốt đường lối, chính sách của Đảng,

“quyết tâm suốt đời đấu tranh cho Đảng, cho cách mạng” “Tuyệt đối trungthành với Đảng, với nhân dân” Ngược lại, Đảng Cộng sản Việt Nam phảiluôn xứng đáng là người lãnh đạo tiên phong, là đầy tớ trung thành với nhândan, quan tâm toàn diện đến đời sống vật chất cũng như tinh thần của ngườidân Nếu dân đói, Đảng và Chính phủ có lỗi; nếu dân rét Đảng và Chính phủ

có lỗi; nếu dân dốt Đảng và Chính phủ có lỗi… Vì vậy Đảng phải gần gũinhân dân, lấy dân làm gốc

Với lực lượng vũ trang Người dạy: “Trung với nước, hiếu với dân, suốtđời hi sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội, nhiệm vụ nàocũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng”[63, tr 350]

Với thanh niên, Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu thanh niên phải khiêmtốn, thật thà, dũng cảm… trọn đời trung thành với sự nghiệp cách mạng, với

Tổ quốc, không sợ gian khổ, khó khăn “đâu cần thanh niên có, đâu khó cóthanh niên” Gian khổ đi trước, hưởng thụ theo sau

Hiếu với dân: Trước kia, nói đến chữ hiếu là nói tới lòng thương yêu vô

hạn đối với cha mẹ Ngày nay, lòng thương yêu vô hạn ấy không chỉ dành chocha mẹ mình mà còn mở rộng ra đến cha mẹ người khác, nghĩa là đối với toànthể nhân dân, những người đang làm nên lịch sử, những người đem lại phồnvinh và hạnh phúc cho cả dân tộc, những đồng bào ruột thịt và thân thiết củamỗi chúng ta

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu lên một quan điểm khác về chất so với

quan niệm đạo đức truyền thống về nội dung đạo đức hiếu với dân Khác

hoàn toàn với tư tưởng: Dân là đối tượng cần phải dạy bảo, ban ơn, ở đây dân

là đối tượng được cán bộ, đảng viên phục vụ tận tâm Người dân từ chỗ là kẻnghèo hèn, kẻ dưới, kẻ luôn bị sai khiến nay trở thành lực lượng cơ bản làmnên lịch sử Người dân từ vị trí của kẻ phụ thuộc đã bước lên địa vị người làmchủ vận mệnh dân tộc

Người không dùng lại ở lí luận hiếu với dân một cách chung nhất mà

còn cụ thể hóa những hành động cần phải làm Hiếu với dân là phải gần gũi,gắn bó với dân, kính trọng và học tập nhân dân, luôn dựa vào dân, lấy dânlàm gốc Học tập, rèn luyện, làm việc, chiến đấu… vì nhân dân Luôn tích cựcvượt qua mọi khó khăn, gian khổ của cuộc sống để phát triển sản xuất, đờisống xã hội; dũng cảm đấu tranh chống lại mọi biểu hiện sách nhiễu nhândân

Người làm cách mạng phải nắm vững dân tình, hiểu rõ tâm của dân,phải thường xuyên quan tâm cải thiện dân sinh, nâng cao dân trí cho nhân dân

để giúp dân hiểu được quyền và trách nhiệm làm chủ đất nước của mình

Rèn luyện, phấn đấu có được những đức tính cao quý đó thì sẽ luôn đượcnhân dân tin yêu, quý trọng; điều này sẽ tạo ra một sức mạnh to lớn cho thànhcông của sự nghiệp giáo dục cũng như cả tiến trình cách mạng của nước nhà

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kế thừa phạm trù trung hiếu một cách sángtạo Người đã chuyển hóa đạo đức cũ thành tư tưởng đạo đức mới – đạo đứccách mạng và Người chính là một tấm gương tiêu biểu cho tư tưởng đạo đứctrung với nước, hiếu với dân Phạm trù trung hiếu không còn cứng nhắc, trongphạm vi hẹp thậm chí có lúc khắc nghiệt mà trở nên mềm dẻo, phổ biến trong

tư tưởng yêu nước, thương dân

1.2.2 Tư tưởng yêu thương con người

Xưa nay, các tôn giáo đều nêu lên vấn đề thương người, nhưng tôn giáocoi con người là “con cừu nhỏ bé”, là thập loại chúng sinh đau khổ, là những

kẻ chìm đắm trong bể khổ trầm luân cần được cứu vớt

Giai cấp tư sản đi lên dưới lá cờ của chủ nghĩa nhân đạo, cũng đã nêulên khẩu hiện thương người, tôn trọng con người, đề cao trí tuệ và tài năng,đòi hỏi quyền tự do phát triển cho mỗi cá nhân Những con người mà nómuốn giải phóng, chính là con người tư sản Tự do mà họ nêu lên trước hết là

tự do của thị trường, tự do đi áp bức và bóc lột Thương người, tôn trọng conngười đã trở thành đề cao cá nhân đi đôi với sự khinh rẻ quần chúng

Ở Hồ Chí Minh thì khác, con người đáng được yêu quý và đáng tôn trọngnhất là quần chúng nhân dân Không có gì vẻ vang và sung sướng bằng đem cảcuộc đời mình phục vụ cho tự do và hạnh phúc của những con người ấy

Lòng yêu thương con người được hình thành rất sớm ở Hồ chí Minh,ngày càng được nâng cao và củng cố ở Người Khi còn ít tuổi, Hồ Chí Minh

đã đau xót trước cảnh đồng bào dưới ách áp bức, bóc lột của thực dân, phongkiến Chính vì thấy nước mất, nhà tan, nhân dân lầm than, đói rét mà Ngườiquyết tâm ra đi học tập kinh nghiệm cách mạng để về giúp đòng bào Người

tự cho mình là người lính vâng lệnh quốc dân ra mặt trận, là người đầy tớtrung thành của nhân dân

Bởi lòng thương người của Hồ Chí Minh chính là chủ nghĩa nhân đạo

nhất, là tình cảm sâu sắc đối với nhân dân lao động nên “trái tim, khối óc của Người dành cho dân tộc Việt Nam ta, cũng hướng về giai cấp vô sản và các

dân tộc bị áp bức trên toàn thế giới” [62; tr 518] Tình cảm ấy ngày một

mãnh liệt và sâu sắc trên mỗi bước đường mà Người đã đi qua, từ nước Phápqua nước Anh, từ châu Phi đến châu Mỹ, ở khắp mọi nơi Người đều chứngkiến những cảnh thương tâm của quần chúng bị áp bức bóc lột Người đã gặpnhững công nhân làm kiệt sức trong các nhà máy và sống đói rét trong nhữngcăn nhà chật chội, tối tăm, ẩm thấp Người đã nhìn thấu những cảnh đau đớncủa những người da đen quằn quại, rên la dưới sự đánh đập và giết hại củanhững người da trắng Người đã vào những túp lều siêu vẹo của người dânthuộc địa, gần gũi những con người gầy gò, rách rưới, những ông bà già ốmđau không có thuốc thang, những em bé kêu khóc ở bên vú người mẹ khôngcòn sữa Những cảnh ấy đã in sâu vào trong tâm trí của Người, thường xuyênday dứt tâm can Người Người coi những nỗi đau khổ ấy là nỗi đau khổ của

chính mình Người nói: “Gộp cả những nỗi đau khổ riêng của mỗi người,

mỗi gia đình lại thì thành nỗi đau khổ của tôi” [62; tr 561] Vì thế, trái tim

mênh mông của Người đã ôm cả non sông vạn kiếp người, đã bốn phương vôsản đều là anh em, đã mang ý chí sắt đá là suốt đời chiến đấu nhằm xóa bỏcảnh lầm than, tủi nhục và đau thương trên toàn thế giới Tình cảm sâu sắc ấy

ở Hồ Chí Minh đã khiến cho chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa nhân đạo ởNgười gắn liền với chủ nghĩa quốc tế cộng sản

Lòng yêu thương con người của Chủ tịch Hồ Chí Minh còn biểu hiện ở

chỗ Người luôn luôn xác định “là người đầy tớ trung thành của nhân dân” Ở một cương vị cao nhất của xã hội Người vẫn nói: “tôi tuyệt nhiên không ham muốn công danh phú quý chút nào Bây giờ phải gánh chức chủ tịch là vì