1. Lý do chọn đề tài Môn GDCD là một bộ môn thuộc khoa học xã hội. Nó phản ánh nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Các tri thức khoa học trong môn GDCD là tri trức về triết học, CNXH khoa học, Kinh tế chính trị học, Đạo đức học, Pháp luật học, đường lối chính sách của Đảng cộng sản Việt Nam. Các kiến thức đó được sắp xếp, bố trí hợp lí, cấu kết chặt chẽ, lô gíc phù hợp với học sinh THPT. Môn GDCD vừa có vị trí thông thường của một môn học vừa có vị trí đặc biệt của nó. Nó có nhiệm vụ như những môn học khác: trang bị tri thức, giáo dục tư tưởng tình cảm, rèn luyện kỹ năng , kỹ xảo, phát triển trí tuệ học sinh. Học sinh cấp THCS cũng như cấp THPT đã được làm quen với với nhiều kiến thức của bộ môn GDCD. Mỗi nội dung của bộ môn GDCD đều góp một phần không nhỏ trong việc hoàn thiện nhân cách của học sinh. Trong các kiến thức được trang bị cho học sinh có nội dung về pháp luật. Đây là những kiến thức cơ bản nhằm giúp học sinh có những hiểu biết nhất định trong việc định hướng cho học sinh về mặt nhận thức cũng như hành động, biết sống tuân thủ pháp luật, biết phát huy quyền công dân, biết phê phán và đấu tranh với lối sống xem thường pháp luật nhằm góp phần vào sự nghiệp xây dựng đất nước. Học sinh từ cấp THCS lên cấp THPT bắt đầu được tiếp cận và đi sâu hơn về các kiến thức pháp luật. Các em không chỉ nắm được nội dung cơ bản một số luật mà còn cao hơn nữa là các em biết phát huy các quyền của mình cũng như ý thức trách nhiệm trước pháp luật. Trước yêu cầu đổi mới về chất lượng của giáo dục đào tạo nói chung, chất lượng giáo dục đối với học sinh THPT nói riêng trong giai đoạn hiện nay thì môn GDCD càng có vị trí rất quan trọng trong đó bao gồm cả giáo dục ý thức pháp luật cho các em học sinh nhằm đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp CNH,HĐH đất nước.. Xuất phát từ thực trạng dạy và học bộ môn Giáo dục công dân trong nhà trường phổ thông hiện nay còn nhiều hạn chế về tất cả các mặt từ nội dung, đến phương pháp cũng như hình thức tổ chức. Giảng dạy môn Giáo dục công dân trong nhà trường phổ thông những năm gần đây gặt hái được nhiều thành công. Tuy nhiên, phương pháp dạy học ở nhiều nơi vẫn chủ yếu vẫn được diễn ra theo lối truyền thống, dạy chay học chay, truyền thụ thụ động, một chiều, thầy giảng trò ghi chép. Phương pháp nghiên cứu tình huống (PPNCTH) là một phương pháp dạy học tích cực với có nhiều ưu điểm nổi trội, nó giúp việc dạy học mang lại hiệu quả cao, làm tăng tính thực tiễn của môn học, giúp học sinh dần hình thành năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn, làm tăng hứng thú học tập của học sinh,… Giáo dục công dân là môn học có ý nghĩa cao trong việc hình thành và hoàn thiện nhân cách học sinh. Việc áp dụng phương pháp dạy học tình huống vào giảng dạy môn GDCD là cấp thiết. Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi chọn: “Sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống nhằm Giáo dục pháp luật cho học sinh phổ trong dạy học môn Giáo dục công dân” làm tiểu luận khoa học. 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu thực trạng của việc dạy và học pháp luật trong nhà trường đối với học sinh cấp THPT từ đó đề xuất việc ứng dụng phương pháp dạy học tích cực ( phương pháp dạy học tình huống). 3. Đối tượng nghiên cứu Vận dụng phương pháp dạy học tình huống vào giảng dạy pháp luật ở trường THPT. 4. Giả thuyết khoa học Việc dạy kiến thức pháp luật ở trường THPT hiện nay còn gặp nhiều khó khăn, nếu giáo viên biết vận dụng một cách linh hoạt và sáng tạo các phương pháp thích hợp và đặc biệt là biết vận dụng phương pháp tình huống khi dạy về nội dung pháp luật thì hiệu quả chắc chắn sẽ được nâng cao. 5. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 5.1. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu cơ sở lý luận của phương pháp dạy học tình huống trong giảng dạy bộ môn GDCD, đặc biệt là kiến thức về Pháp luật ở nhà trường THPT. Đánh giá thực trạng giảng dạy kiến thức pháp luật ở trường THPT hiện nay. Đề xuất phương pháp dạy học bằng tình huống đối với các kiến thức pháp luật ở chương trình GDCD lớp 12 5.2. Phạm vi nghiên cứu Một số bài dạy về pháp luật ở chươg trình lớp 12 bộ môn GDCD. 6. Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ của việc nghiên cứu tôi đã sử dụng các phương pháp sau: Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn. 7. Đóng góp của đề tài Giúp cho giáo viên biết xây dựng các tình huống vào giảng dạy kiến thức pháp luật ở trường THPT. 8. Cấu trúc của đề tài Đề tài gồm: Phần mở đầu, phần nội dung, phần kết luận Phần nội dung gồm 2 chương Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn giảng dạy pháp luật ở trường THPT. Chương II: Vận dụng các tình huống phục vụ giáo dục pháp luật cho học sinh.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ - GIÁO DỤC CÔNG DÂN
TIỂU LUẬN
Đề tài: Sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống nhằm Giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường THPT.
Người hướng dẫn: TS Phạm Việt Thắng Học viên: Trần Thị Thúy Hạnh
Lớp: Bồi dưỡng kiến thức pháp luật K2A
Hà Tĩnh, năm 2015
Trang 2lô gíc phù hợp với học sinh THPT Môn GDCD vừa có vị trí thông thường của một mônhọc vừa có vị trí đặc biệt của nó Nó có nhiệm vụ như những môn học khác: trang bị trithức, giáo dục tư tưởng tình cảm, rèn luyện kỹ năng , kỹ xảo, phát triển trí tuệ học sinh Học sinh cấp THCS cũng như cấp THPT đã được làm quen với với nhiều kiến thức của
bộ môn GDCD Mỗi nội dung của bộ môn GDCD đều góp một phần không nhỏ trong việchoàn thiện nhân cách của học sinh Trong các kiến thức được trang bị cho học sinh có nộidung về pháp luật Đây là những kiến thức cơ bản nhằm giúp học sinh có những hiểu biếtnhất định trong việc định hướng cho học sinh về mặt nhận thức cũng như hành động, biếtsống tuân thủ pháp luật, biết phát huy quyền công dân, biết phê phán và đấu tranh với lốisống xem thường pháp luật nhằm góp phần vào sự nghiệp xây dựng đất nước Học sinh từcấp THCS lên cấp THPT bắt đầu được tiếp cận và đi sâu hơn về các kiến thức pháp luật.Các em không chỉ nắm được nội dung cơ bản một số luật mà còn cao hơn nữa là các embiết phát huy các quyền của mình cũng như ý thức trách nhiệm trước pháp luật
Trước yêu cầu đổi mới về chất lượng của giáo dục đào tạo nói chung, chất lượnggiáo dục đối với học sinh THPT nói riêng trong giai đoạn hiện nay thì môn GDCDcàng có vị trí rất quan trọng trong đó bao gồm cả giáo dục ý thức pháp luật cho các emhọc sinh nhằm đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp CNH,HĐH đất nước
Xuất phát từ thực trạng dạy và học bộ môn Giáo dục công dân trong nhà trườngphổ thông hiện nay còn nhiều hạn chế về tất cả các mặt từ nội dung, đến phương phápcũng như hình thức tổ chức Giảng dạy môn Giáo dục công dân trong nhà trường phổthông những năm gần đây gặt hái được nhiều thành công Tuy nhiên, phương pháp dạyhọc ở nhiều nơi vẫn chủ yếu vẫn được diễn ra theo lối truyền thống, dạy chay họcchay, truyền thụ thụ động, một chiều, thầy giảng trò ghi chép
Phương pháp nghiên cứu tình huống (PPNCTH) là một phương pháp dạy học tíchcực với có nhiều ưu điểm nổi trội, nó giúp việc dạy học mang lại hiệu quả cao, làmtăng tính thực tiễn của môn học, giúp học sinh dần hình thành năng lực giải quyết cácvấn đề thực tiễn, làm tăng hứng thú học tập của học sinh,… Giáo dục công dân là mônhọc có ý nghĩa cao trong việc hình thành và hoàn thiện nhân cách học sinh Việc áp
Trang 3dụng phương pháp dạy học tình huống vào giảng dạy môn GDCD là cấp thiết Xuất
phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi chọn: “Sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống nhằm Giáo dục pháp luật cho học sinh phổ trong dạy học môn Giáo dục công dân” làm tiểu luận khoa học.
2 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu thực trạng của việc dạy và học pháp luật trong nhà trường đối với học sinhcấp THPT từ đó đề xuất việc ứng dụng phương pháp dạy học tích cực ( phương phápdạy học tình huống)
3 Đối tượng nghiên cứu
Vận dụng phương pháp dạy học tình huống vào giảng dạy pháp luật ở trường THPT
4 Giả thuyết khoa học
Việc dạy kiến thức pháp luật ở trường THPT hiện nay còn gặp nhiều khó khăn, nếugiáo viên biết vận dụng một cách linh hoạt và sáng tạo các phương pháp thích hợp vàđặc biệt là biết vận dụng phương pháp tình huống khi dạy về nội dung pháp luật thìhiệu quả chắc chắn sẽ được nâng cao
5 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận của phương pháp dạy học tình huống trong giảng dạy bộmôn GDCD, đặc biệt là kiến thức về Pháp luật ở nhà trường THPT
- Đánh giá thực trạng giảng dạy kiến thức pháp luật ở trường THPT hiện nay
- Đề xuất phương pháp dạy học bằng tình huống đối với các kiến thức pháp luật ởchương trình GDCD lớp 12
5.2 Phạm vi nghiên cứu
Một số bài dạy về pháp luật ở chươg trình lớp 12 bộ môn GDCD
6 Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ của việc nghiên cứu tôi đã sử dụng các
phương pháp sau:
Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết
Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
7 Đóng góp của đề tài
Giúp cho giáo viên biết xây dựng các tình huống vào giảng dạy kiến thức pháp luật ởtrường THPT
8 Cấu trúc của đề tài
Đề tài gồm: Phần mở đầu, phần nội dung, phần kết luận
Phần nội dung gồm 2 chương
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn giảng dạy pháp luật ở trường THPT
Chương II: Vận dụng các tình huống phục vụ giáo dục pháp luật cho học sinh
Trang 4B NỘI DUNG CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG NHẰM GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO HỌC
SINH TRONG DẠY HỌC MÔN GDCD 1.1 Cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn GDCD ở trường Trung học
1.1.1 Quan niệm về phương pháp dạy học bằng tình huống
1.1.1.1 Quan niệm về phương pháp dạy học
Trong các tác phẩm về lý luận dạy học, ta có thể tìm thấy nhiều định nghĩa vềphương pháp dạy học như:
Phương pháp dạy học là cách thức làm việc của thầy và trò trong sự phối hợpthống nhất và dưới sự chỉ đạo của thầy, nhằm làm cho trò tự giác, tích cực, tự lực đạttới mục đích dạy học
Bất cứ phương pháp nào cũng là hệ thống những hành động có mục đích củagiáo viên, là hoạt động nhận thức và thực hành có tổ chức của học sinh nhằm đảm bảocho trò lĩnh hội được nội dung tri dục
Phương pháp dạy học đòi hỏi có sự tương tác tất yếu của thầy và trò, trong quá trình đó thầy tổ chức sự tác động của trò đến đối tượng nghiên cứu, mà kết quả là trò lĩnh hội được nội dung trí dục
Những định nghĩa này đã nêu lên được một cách khái quát về phương pháp dạyhọc Qua quá trình nghiên cứu về phương pháp dạy học ta thấy rằng giữa dạy và học
có mối liên hệ mật thiết với nhau
Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và phương pháp học, chúng làhai hoạt động khác nhau về đối tượng, nhưng thống nhất với nhau về
mục đích, tác động qua lại với nhau và là hai mặt của một quá trình dạy học Trong sựthống nhất này phương pháp dạy giữ vai trò chỉ đạo, còn phương pháp học có tính độclập tương đối, chịu sự chi phối của phương pháp dạy, nhưng phương pháp học có ảnhhưởng trở lại đối với phương pháp dạy
Phương pháp dạy có hai chức năng là truyền đạt và chỉ đạo Phương pháp họccũng có hai chức năng là tiếp thu và tự chỉ đạo
Thầy truyền đạt cho trò một nội dung nào đó, theo một lôgic hợp lý, và bằnglôgic của nội dung đó mà chỉ đạo, ( định hướng, tổ chức, hướng dẫn và kiểm tra, đánhgiá) sự học tập của trò Trong bản thân phương pháp dạy, hai chức năng này gắn bó
Trang 5hữu cơ với nhau, chúng không thể thiếu nhau được Trong thực tiễn, nhiều giáo viênchỉ chăm lo việc truyền đạt mà coi nhẹ việc chỉ đạo Người giáo viên phải kết hợp haichức năng trên đây bằng chính lôgic của bài giảng, với lôgic hợp lý của bài giảng, thầyvừa giảng vừa truyền đạt ), vừa đồng thời điều khiển việc tiếp thu ban đầu và cả việc
tự học của trò Vì vậy phương pháp dạy chính là mẫu, là mô hình cơ bản cho phươngpháp học trong tất cả các giai đoạn của sự học tập
Còn về phía học sinh, khi học tập vừa phải tiếp thu bài thầy giảng, lại vừa phải
tự điều khiển quá trình học tập của bản thân Nói cách khác, học sinh phải tiếp thu nộidung do thầy truyền đạt, đồng thời dựa trên toàn bộ lôgic bài giảng của thầy mà tự lựcchỉ đạo sự học tập của bản thân ( tự định hướng, tự tổ chức, tự thực hiện, tự kiểm tra -đánh giá ) Người học sinh giỏi thường là người biết nắm bắt được lôgic cơ bản của bàigiảng của thầy, rồi tự sáng tạo lại nội dung đó theo lôgic của bản thân Vậy, trongphương pháp học, hai chức năng tiếp thu và tự chỉ đạo gắn bó chặt chẽ với nhau, thâmnhập vào nhau, bổ sung cho nhau, như hai mặt của cùng một hoạt động
Dạy tốt, học tốt, xét về mặt phương pháp phải là sự thống nhất của dạy với học,
và đồng thời cũng là sự thống nhất của hai chức năng riêng của mỗi hoạt động truyềnđạt và chỉ đạo trong dạy; tiếp thu và tự chỉ đạo trong học Nói cách khác, dạy học tối
ưu phải là sự dạy học mà trong đó, về mặt phương pháp, bảo đảm được cùng một lúc
ba phép biện chứng:
Giữa dạy và học
Giữa truyền đạt và chỉ đạo trong dạy
Giữa tiếp thu và tự chỉ đạo trong học
Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và tổ hợp ba phương pháp họcứng với ba giai đoạn học tập
Giai đoạn 1: Tiếp thu ban đầu các thông tin
Trong giai đoạn này thầy giảng bài mới Trò nghe, nhìn, hiểu, ghi chép và sơ bộnhớ những điều thầy giảng
Giai đoạn 2: Xử lý thông tin khi tự học
Nhiệm vụ chủ yếu của giai đoạn này là sự tự học để xử lý thông tin, biến nóthành học vấn riêng Ở đây trò phải sử dụng toàn bộ các thao tác tư duy
Giai đoạn 3: Vận dụng thông tin để giải bài tập
Đây là bước kết thúc của quá trình lĩnh hội một vấn đề Nhiệm vụ của nó là vậndụng kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo việc giải quyết các bài tập nhận thức
Trong quá trình dạy và quá trình học thì quá trình dạy có vai trò chỉ đạo trong
cả ba giai đoạn của quá trình học, quá trình dạy hợp lý thì quá trình học sẽ đạt kết quả
Trang 61.1.1.2 Quan niệm về tình huống và phương pháp dạy học bằng tình huống
* Quan niệm tình huống:
“Tình huống là một hoàn cảnh thực tế, trong đó chứa đựng những mâu thuẫnxung đột Người ta phải đưa ra một quyết định trên cơ sở cân nhắc các phương án giảiquyết khác nhau Tình huống cũng có thể là một hoàn cảnh gắn với câu chuyện có cốttruyện, nhân vật, có chứa đựng xung đột, có tính phức hợp được viết ra để minh chứngmột vấn đề hay một số vấn đề của cuộc sống thực tế Tình huống dạy học là nhữngtình huống thực hoặc mô phỏng theo tình huồng thực, được cấu trúc hóa nhằm mụcđích dạy học”
Tình huống bao giờ cũng là tình huống có vấn đề
“Tình huống có vấn đề là tình huống mà khi đó mâu thuẫn khách quan của bàitoán nhận thức được chấp nhận như một vấn đề học tập mà họ cần và có thể giải quyếtđược, kết quả là họ nắm được tri thức mới Trong đó, vấn đề học tập là những tìnhhuống về lý thuyết hay thực tiễn có chứa đựng mâu thuẫn biện chứng giữa cái (kiếnthức, kỹ năng, kỹ xảo) đã biết với cái phải tìm và mâu thuẫn này đòi hỏi phải được giảiquyết”
“Tình huống có vấn đề, đó là trở ngại trí tuệ của con người, xuất hiện khi anh tachưa biết cách giải thích hiện tượng sự kiện, quá trình của thực tế, khi chưa thể đạt tớimục đích bằng cách thức hành động quen thuộc Tình huống này kích thích con ngườitìm tòi cách giải thích hay hành động mới Tình huống có vấn đề là quy luật của hoạtđộng nhận thức sáng tạo, có hiệu quả Nó quy định sự khởi đầu của tư duy, hành động
tư duy tích cực sẽ diễn ra trong quá trình nêu ra và giải quyết vấn đề”
Xét về khía cạnh tâm lý thì: “Tình huống là trạng thái tâm lý độc đáo của conngười gặp chướng ngạy nhận thức, xuất hiện mâu thuẫn nội tâm, có nhu cầu
giải quyết mâu thuẫn đó, không phải bằng tái hiện hay bắt chước, mà bằng tìm tòi sángtạo tích cực đầy hứng thú, và khi tới đích thì lĩnh hội được kiến thức, phương phápgiành kiến thức và cả niềm vui sướng của người phát hiện kiến thức”
Qua một số định nghĩa ta có thể hiểu tình huống có vấn đề trong dạy học là:tình huống học tập mà khi học sinh tham gia thì gặp một số khó khăn, học sinh ý thứcđược vấn đề, mong muốn giải quyết vấn đề đó và cảm thấy với khả năng của mình thì
hy vọng có thể giải quyết được, do đó bắt tay vào việc giải quyết vấn đề đó Nghĩa làtình huống đó kích thích hoạt động nhận thức tích cực của học sinh, đề xuất vấn đề vàgiải quyết vấn đề đã đề xuất
Tình huống có vấn đề luôn chứa đựng một nội dung cần xác định, một nhiệm
Trang 7vụ cần giải quyết, một vướng mắt cần tháo gỡ Và do vậy, kết quả của việc nghiên cứu
và giải quyết tình huống sẽ là những tri thức mới , nhận thức mới hoặc phương thứchành động mới đối với chủ thể
Có ba yếu tố tạo thành tình huống có vấn đề:
Nhu cầu nhận thức hoặc hành động của người học
Sự tìm kiếm những tri thức và phương thức hành động chưa biết
Khả năng trí tuệ của chủ thể, thể hiện ở kinh nghiệm và năng lực
Đặc trưng cơ bản của tình huống có vấn đề trong dạy học là những lúng túng vềcách giả quyết vấn đề, tức là vào thời điểm đó, tình huống đó thì những tri thức và kỹnăng vốn có chưa đủ để tìm ra ngay lời giải Tất nhiên việc giải quyết vấn đề khôngđòi hỏi quá cao đối với trình độ hiện có của học sinh
* Quan niệm về phương pháp dạy học bằng tình huống
Phương pháp dạy học bằng tình huống là phương pháp dạy học mà trong
đó giáo viên đặt học sinh vào một trạng thái tâm lý đặc biệt khi họ gặp mâu thuẫnkhách quan của bài toán nhận thức giữa cái đã biết và cái phải tìm, tự họ chấp nhận và
có nhu cầu, có khả năng giải quyết mâu thuẫn đó là bằng tìm tòi, tích cực, sáng tạo, kếtquả là họ giành được kiến thức và cả phương pháp giành kiến thức
Với phương pháp này giáo viên đặt trước học sinh một vấn đề sau đó cho các
em thấy rõ lợi ích về mặt nhận thức hay mặt thực tế của việc giải quyết nó nhưng đồngthời cảm thấy có một số khó khăn về mặt trí tuệ do thiếu kiến thức cần thiết nhưngthiếu sót này có thể khắc phục nhờ một số nỗ lực của nhận thức
Dạy học bằng tình huống có những đặc điểm sau:
Giáo viên phải tạo ra được mâu thuẫn nhận thức, có điều học sinh chưa biết cầntìm hiểu, việc đi tìm lời giải đáp chính là đi tìm kiến thức, kỹ năng, phương pháp mới
Giáo viên gây được sự chú ý ban đầu, từ đó kích thích sự hứng thú tạo nên nhucầu nhận thức, khởi động tiến trình nhận thức của học sinh Học sinh chấp nhận mâuthuẫn khách quan thành mâu thuẫn chủ quan
Tình huống và vấn đề nêu ra phải rõ ràng, phù hợp với khả năng của học sinh
Từ những điều quen thuộc, bình thường đã biết phải đi đến cái mới (mục đích cần đạtđược) học sinh cảm thấy có khả năng giải quyết được vấn đề
Dạy học bằng tình huống là một trong những yêu cầu quan trọng của đổi mớinội dung, phương pháp dạy học, dạy học bằng tình huống là một trong những phươngpháp dạy học hiện đại, hay phương pháp dạy học tích cực
Giảng dạy theo phương pháp này đòi hỏi giáo viên phải có kiến thức rộng cả về
lý luận và thực tiễn Nếu chỉ có kiến thức lý luận lý thuyết thì giáo viên không đưa ra
Trang 8được những tình huống, hoặc có đưa ra thì cũng không đúng với nội dung hoặc khôngsát thực tế Từ đó làm cho người học không định hướng được cách giải quyết tìnhhuống, hoặc giải quyết sai.
1.1.2 Ưu điểm và hạn chế của phương pháp dạy học bằng tình huống
1.1.2.1 Ưu điểm của phương pháp dạy học bằng tình huống
Với tư cách là một phương pháp giảng dạy tích cực, lấy người học làm trungtâm, dạy học bằng tình huống có những ưu điểm sau đây:
Thứ nhất: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp người học dễ hiểu và dễ
nhớ các vấn đề phức tạp’’ Thông qua các tình huống được phân tích, thảo luận, ngườihọc có thể tự rút ra những kiến thức lý luận bổ ích và ghi nhớ những kiến thức này mộtcách dễ dàng trong thời gian dài Nếu học lý thuyết, người học có thể rơi vào tìnhtrạng “học vẹt”, học thuộc lý thuyết mà không hiểu nên rất mau quên thì phương phápgiảng dạy tình huống giúp người học hiểu được vấn đề một cách sâu sắc gắn liền vớiquá trình giải quyết tình huống đó
Thứ hai: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp người học nâng cao khả
năng tư duy độc lập, sáng tạo” Nếu trong phương pháp dạy học truyền thống, quátrình tiếp nhận thông tin diễn ra gần như một chiều giữa giáo viên và học sinh, trong
đó giáo viên là người truyền đạt tri thức và học sinh là người tiếp nhận tri thức đó thìphương pháp dạy học bằng tình huống tạo ra một môi trường học tích cực có sự tươngtác giữa học sinh và giáo viên, giữa các học sinh với nhau Trong đó, học sinh đượcđặt vào trong một hoàn cảnh buộc họ phải ra quyết định để giải quyết tình huống và họphải dùng hết khả năng tư duy, kiến thức vốn có của mình để lập luận bảo vệ quanđiểm đó Họ không bị phụ thuộc vào ý kiến và quyết định của giáo viên khi giải quyếtmột tình huống cụ thể mà có thể đưa ra các phương án giải quyết sáng tạo Bên cạnh
đó, dạy học bằng tình huống còn giúp người học có thể chia sẻ tri thức, kinh nghiệmcho nhau; học được những ý kiến, quan điểm, thông tin từ những bạn học khác làmphong phú hơn vốn tri thức của họ
Thứ ba: “Dạy và học bằng tình huống giúp người học có cơ hội để liên kết, vận
dụng các kiến thức đã học được” Để giải quyết một tình huống, học viên có thể phảivận dụng đến nhiều kiến thức lý thuyết khác nhau trong cùng một môn học hoặc củanhiều môn học khác nhau
Thứ tư: “Dạy học bằng tình huống thông qua việc giải quyết tình huống giúp
người học có thể phát hiện ra những vấn đề cuộc sống đặt ra nhưng bản thân chưa đủkiến thức giải quyết” Cuộc sống vốn đa dạng và phong phú nên không loại trừ khảnăng phát sinh những tình huống mà người học và thậm chí cả người dạy chưa gặp bao
Trang 9giờ Trong tình huống này, người dạy phải định hướng và khơi gợi khả năng tư duyđộc lập, sáng tạo của người học được vận dụng, phát huy tối đa và không loại trừ khảnăng người học sẽ tìm ra được những các lý giải mới làm bổ sung thêm kiến thức cho
cả người học lẫn người dạy
Thứ năm: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp cho người học có thể
rèn luyện một số kỹ năng cơ bản như kỹ năng làm việc nhóm, tranh luận và thuyếttrình” Đây là những kỹ năng quan trọng giúp cho người học có thể thành công trongtương lai Học bằng tình huống giúp người học dễ dàng nhận ra những ưu điểm và hạnchế của bản thân khi họ luôn có môi trường thuận lợi để so sánh với các học viên kháctrong quá trình giải quyết tình huống Từ đó họ sẽ có cơ hội học hỏi kỹ năng làm việcnhóm, tranh luận và thuyết trình từ những học viên khác Phương pháp học bằng tìnhhuống cũng giúp người học phát triển các kỹ năng phát biểu trước đám đông một cáchkhúc chiết, mạch lạc, dễ hiểu; phân tích vấn đề một cách lôgic; hiểu biết thực tế sâurộng, biết vận dụng linh hoạt lý thuyết để giải quyết các tình huống thực tế; biết phảnbiện, bảo vệ quan điểm cá nhân, đồng thời có khả năng thương lượng và dễ dàng chấpnhận các ý kiến khác biệt, biết lắng nghe và tôn trọng ý kiến của người khác để làmphong phú hơn vốn kiến thức của mình
Nếu mục tiêu của giáo dục đào tạo trong giai đoạn hiện nay là dạy kiến thức, kỹnăng và thái độ thì phương pháp dạy học bằng tình huống nếu được áp dụng tốt có thểđạt được cả ba mục tiêu này
Thứ sáu: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp cho học sinh có khả năng
nghiên cứu và học tập suốt đời, tăng cường khả năng tự định hướng trong học tập củahọc sinh, phù hợp với nhu cầu và sở thích của cá nhân người học” Thông qua việcphân tích và thảo luận vấn đề, học sinh học được cách tiếp cận và giải quyết các vấn đềkhác nảy sinh trong tương lai, biết cách tìm kiếm thông tin và trở thành người có thể tựđịnh hướng học tập và nghiên cứu sau khi đã tốt nghiệp
Thứ bảy: “Phương pháp dạy học bằng tình huống làm tăng sự hứng thú của
phần lớn học sinh đối với môn học” Trong phương pháp học bằng tình huống, họcsinh là người chủ động tìm kiếm tri thức và quyết định kiến thức nào cần được nghiêncứu và học hỏi Việc thảo luận cũng làm tăng hứng thú của học sinh đối với việc học
vì nó kích thích người học tham gia tích cực vào việc tìm hiểu vấn đề cần nghiên cứu,tìm ra giải pháp, tranh luận và lý giải vấn đề khoa học để bảo vệ quan điểm của mình.Sau khi thảo luận, học sinh vẫn có nhu cầu tiếp tục tìm hiểu, nghiên cứu vấn đề để trảlời những câu hỏi được đặt ra trong buổi thảo luận
Cuối cùng: Giáo viên với vai trò là “điều phối viên” trong một lớp học bằng
Trang 10tình huống vừa có thể hướng dẫn, chia sẻ tri trức, kinh nghiệm cho học sinh, đồng thời
họ cũng có thể học hỏi được những kinh nghiệm, thông tin, giải pháp mới từ học viên
để làm giàu vốn tri thức và phong phú hơn bài giảng của mình, nhất là từ những họcsinh có tư duy nhanh nhẹn sáng tạo Qua quá trình hướng dẫn học sinh nghiên cứu tìnhhuống, giáo viên cũng có thể phát hiện ra những điểm bất hợp lý hoặc sai sót của tìnhhuống và có những điều chỉnh nội dung tình huống sao cho phù hợp
1.1.2.2 Hạn chế của phương pháp dạy học bằng tình huống
Bên cạnh những ưu điểm nêu trên, phương pháp dạy và học bằng tình huốngcòn có một số điểm hạn chế nhất định
Thứ nhất: “Đối với các môn học là ngành khoa học xã hội, khi giảng dạy bằng
tình huống, các vấn đề xã hội thường được giải thích theo nhiều quan điểm khác nhautùy thuộc vào quan điểm, quan niệm sống, vào vốn kiến thức xã hội và kinh nghiệmcủa người học Vì vậy, đôi khi cuộc thảo luận về tình huống sẽ không hướng theo conđường và dẫn đến một kết cục như người soạn thảo tình huống mong muốn, nhất làtrong những lớp học mà học viên đa dạng về trình độ và đến từ những vùng miền khácnhau, và giáo viên không có kinh nghiệp trong việc điều phối, dẫn dắt cuộc thảo luận”
Thứ hai: “Phương pháp dạy học bằng tình huống đòi hỏi tinh thần tự học, thái
độ làm việc nghiêm túc và khả năng tư duy độc lập, sáng tạo, năng động Tuy nhiên,hiện nay có khá nhiều học sinh không quen với phương pháp học bằng tình huống, họkhông có kỹ năng làm việc nhóm, thụ động, ỷ lại, không hợp tác từ đó làm giảm hiệuquả của phương pháp dạy học bằng tình huống”
Thứ ba: “Phương pháp dạy học bằng tình huống tốn nhiều thời gian của người
học” Trong phương pháp học truyền thống, trong một khoảng thời gian nhất định,giáo viên có thể cung cấp một lượng kiến thức tương đối hoàn chỉnh, hệ thống, logiccho học sinh Cùng lượng kiến thức đó, trong phương pháp học bằng tình huống, họcsinh phải tự mình tìm kiếm và đọc tài liệu, xử lý thông tin nên sẽ tốn thời gian hơn gấpnhiều lần so với phương pháp học truyền thống Phương pháp dạy học bằng tình huốngđòi hỏi giảng viên phải là người tích cực, luôn đổi mới, cập nhật thông tin, kiến thức
và kỹ năng mới Trong xã hội hiện đại, các điều kiện về kinh tế, chính trị, xã hội vàpháp luật thay đổi một cách nhanh chóng nên “tuổi thọ” của một tình huống rất ngắn
Có khi giảng viên mới xây dựng xong một tình huống, giảng dạy được một lần đã phảithay đổi cho phù hợp
Có ý kiến cho rằng dạy học bằng tình huống là cách để thầy “nghỉ ngơi” vìtrong khi người học phải làm việc, người dạy không có việc gì để làm Đây là một ýkiến sai lầm vì phương pháp dạy học bằng tình huống đòi hỏi những kỹ năng phức tạp
Trang 11hơn trong giảng dạy, như cách tổ chức lớp học, bố trí thời lượng, đặt câu hỏi, tổ chức
và khuyến khích người học thảo luận, dẫn dắt mạch thảo luận, nhận xét, phản biện…Đây thật sự là những thách thức lớn đối với giáo viên trong quá trình ứng dụngphương pháp này
1.1.3 Các loại tình huống và cách thức xây dựng một tình huống
1.1.3.1 Các loại tình huống dạy học
Áp dụng phương pháp dạy học bằng tình huống cho phép giáo viên sử dụngtình huống một cách rất linh hoạt Tình huống có thể được dùng trong quá trình thuyếtgiảng hay để phục vụ giờ thảo luận như là trọng tâm của bài học Tùy thuộc vào từngbối cảnh sử dụng, có thể chia tình huống theo mức độ phức tạp của nó thành nhữngloại như sau:
Loại 1 – Tình huống đơn giản: “Loại này bao gồm các tình huống dưới dạngcác ví dụ minh họa với tình tiết đơn giản Độ dài của các tình huống này thường chỉkhoảng 4 - 5 câu Các tình huống đơn giản có thể dùng ngay trong bài thuyết giảng củagiáo viên nhằm hai mục đích: (1) minh họa cho kiến thức mà giáo viên vừa giảng và(2) kích thích học sinh tư duy tại chỗ và dẫn dắt sang nội dung kiến thức tiếp theo”
Loại 2 – Tình huống phức tạp: “Loại này bao gồm các tình huống phức tạp hơnloại 1 sử dụng với mục đích buộc học sinh chuẩn bị bài trước khi lên lớp giờ thuyếtgiảng Các tình huống phức tạp cần đủ dài vài bao gồm một hoặc một số vấn đề nhằmgợi mở kiến thức bắt đầu giờ thuyết giảng của một bài học mới Các tình huống nàycần được giao trước cho học sinh cùng với tài liệu hướng dẫn để học sinh đọc Cáctình huống không cần quá khó mà chỉ cần đủ để định hướng cho học sinh nghiên cứu
và ghi nhớ những khái niệm khởi đầu của bài học”
Loại 3 – Tình huống đầy đủ: “Loại này bao gồm các tình huống phức tạp nhất
và được chuẩn bị kỹ lưỡng nhất Mục đích của loại tình huống này là để học sinh ápdụng các kiến thức đã học qua giờ thuyết giảng vào giải quyết các vụ việc trong thựctiễn và qua đó học thêm kiến thức mới Loại tình huống này yêu cầu học sinh khôngnhững phải nghiên cứu tài liệu được giao mà còn phải thực hiện các bước chuẩn bịtheo yêu cầu của giáo viên Phương pháp nêu vấn đề sẽ hỗ trợ để giải quyết tìnhhuống, trong đó học sinh là người làm việc chính và giáo viên là người hướng dẫn chohọc sinh Về nội dung, tình huống này có độ phức tạp cao nhất Nó thường bao gồm ítnhất ba vấn đề xuyên suốt trong một hay nhiều bài học và do đó yêu cầu về sự chuẩn
bị của cả học sinh và giáo viên cũng ở mức độ cao nhất”
Ngoài ba loại tình huống này ta cũng có thể phân chia các tình huống theo độ
mở của vấn đề trong tình huống Theo cách phân loại này, giáo viên có thể xây dựng
Trang 12các tình huống mở và các tình huống đóng Tình huống mở là các vụ việc mà trong đólời giải để ngỏ hoặc có nhiều cách giải khác nhau Loại tình huống này rất tốt trongviệc kích thích khả năng tư duy và rèn luyện kỹ năng cho học sinh Khi học sinh xử lýcác tình huống thuộc loại này, vấn đề mấu chốt không phải là bản thân kết luận mà làcách thức để đi đến kết luận đó Ngược lại, tình huống đóng là các tình huống dẫn tớimột kết quả cố định Học sinh vẫn có thể chủ động xử lý tình huống xong giáo viên sẽđịnh hướng cho học sinh tới kiến thức chính thống Loại tình huống này rất tốt để giáoviên bổ sung thêm cho học sinh kiến thức nội dung.
1.1.3.2 Cách thức xây dựng một tình huống dạy học
Đối với giáo viên tình huống được xây dựng nên là đề giải quyết một vấn đềnào đó và qua quá trình đó giúp học sinh tiếp thu kiến thức Vì vậy, quy trình xây dựngbài tập tình huống của giáo viên thường đi theo chiều ngược lại với quy trình giảiquyết bài tập tình huống của học sinh Quy trình này có thể được mô tả bằng các bướcsau:
Bước 1 - Xác định kiến thức cần truyền đạt
Bước 2 - Hình thành vấn đề
Bước 3 – Hình thành tiểu vấn đề
Bước 4 – Xây dựng tình tiết sự kiện của tình huống
“Việc xây dựng tình huống luôn bắt đầu từ nội dung kiến thức cần truyền đạttới học sinh Nội dung kiến thức này có thể là một khái niệm nào đó giáo viên muốnhọc sinh nắm bắt được và phân biệt được với những khái niệm khác hay cũng có thể làmột nguyên tắc ứng xử nào đó mà giáo viên muốn học sinh hiểu và áp dụng được vàothực tiễn Dựa trên những kiến thức này, giáo viên xây dựng nên những vấn đề màthông thường chính là những câu hỏi xuất phát từ bản thân kiến thức cần học sinh tiếpthu Việc giải quyết vấn đề này có thể đòi hỏi trước tiên phải giải quyết một số vấn đềnhỏ khác và nếu vậy những vấn đề nhỏ cũng phải được xác định Trên cơ sở các vấn
đề và tiểu vấn đề, giáo viên sẽ xây dựng các tình tiết sự kiện để hình thành một tìnhhuống hoàn chỉnh Ở bước cuối cùng này, giáo viên có thể có hai cách để xây dựngtình tiết sự kiện Thứ nhất, giáo viên có thể dựa trên những vụ việc đã xảy ra và đãđược giải quyết một cách sáng tạo Nếu có những vụ việc liên quan tới những nội dungkiến thức mà giáo viên đang muốn học sinh tìm hiểu thì giáo viên có thể lấy tình tiếtcủa vụ việc đó rồi điều chỉnh tình tiết sự kiện cho phù hợp với yêu cầu của mình Thứhai, nếu không tìm được vụ việc thực tế thì giáo viên có thể tự xây dựng nên một tìnhhuống giả định Trong trường hợp này các tiêu chuẩn của một tình huống tốt như phântích trên đây phải được tuân thủ”