SKKN sử dụng phương tiện dạy học trong dạy và học môn sinh 11 cơ bản

Nội dung kiến thức Sinh học 11 bao gồm những thành phần kiến thức về Sinh học cơ thể, nghiên cứu các đặc trưng sống cơ bản của thực, động vật đó là các đặc tính sống cơ bản như: uá trình

Trang 1

SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC

I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN

6 Fax: E-mail: nutran@nhc.edu.vn

7 Chức vụ: Tổ trưởng chuyên môn

8 Đơn vị công tác: Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO

- Học vị (hoặc trình độ chuyên môn, nghiệp vụ) cao nhất: Cử nhân

- Năm nhận bằng: 1985

- Chuyên ngành đào tạo: Sư phạm Sinh

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy

- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:

+ Năm học : 2007-2008- Làm thế nào để đạt hiệu quả cao trong giảng dạy chương: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật”

+ Năm học : 2008-2009- Một vài kinh nghiệm về đổi mới nội dung và hình thức kiểm tra miệng nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Sinh học ở trường THPT

+ Năm học : 2009-2010- Một vài kinh nghiệm trong ôn thi cho học sinh để nâng cao chất lượng tốt nghiệp

+ Năm học : 2010- 2011: “Khai thác, sử dụng hiệu quả kênh hình

sách giáo khoa để dạy chương cơ chế di truyền và biến dị sinh học lớp 12 nâng cao”

+ Năm học : 2011- 2012: Một vài kinh nghiệm ứng dụng CNTT trong phần

“Sinh sản ở động vật” – sinh học 11 cơ bản

Trang 2

SKKN: Sử dụng phương tiện dạy học trong dạy và học môn Sinh 11 cơ bản

Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh -2- GV: Trần Thị Nụ

Tên sáng kiến kinh nghiệm:

SỬ DỤNG PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC TRONG DẠY VÀ HỌC

MÔN SINH 11 CƠ BẢN

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Phương tiện dạy học ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt là những phương tiện dạy học k thuật số trong thời đại phát triển CNTT phương tiện dạy học giúp người thầy tiến hành bài học không phải bắt đầu bằng giảng giải, thuyết trình, độc thoại… mà bằng vai trò đạo diễn, thiết kế, tổ chức, kích thích, trọng tài, cố vấn… trả lại cho người học vai trò chủ thể, không phải học thụ động bằng nghe thầy giảng, mà học tích cực bằng hành động của chính mình

Nội dung kiến thức Sinh học 11 bao gồm những thành phần kiến thức về Sinh học cơ thể, nghiên cứu các đặc trưng sống cơ bản của thực, động vật đó là các đặc tính sống cơ bản như: uá trình chuyển hóa vật chất và năng lượng tính cảm ứng,

sự sinh trưởng và phát triển t trong mối quan hệ giữa sinh vật với môi trường

những kiến thức về vai trò của thực – động vật đối với đời sống con người Đây là những “kiến thức trừu tượng” nhưng lại mang tính thực tiễn, liên hệ cao Những

kiến thức này đã gây khó khăn cho quá trình dạy và học của GV và HS Đặc biệt hơn nữa là các kiến thức về các cơ chế, quá trình đó lại phải được rút ra từ việc quan sát các thí nghiệm Trong đó, có nhiều thí nghiệm là những thí nghiệm trường diễn, không thể tiến hành trên lớp, lại rất khó có kết quả như mong muốn Do đó, cần sưu tầm và ây dựng các phương tiện dạy học ở dạng k thuật số như: hình ảnh tĩnh và động, âm thanh, phim, video… tạo thuận lợi cho GV tổ chức những hoạt động tìm tòi và phát hiện khắc sâu kiến thức cho HS

Hiện nay, Bộ GD và ĐT đã quan tâm trang bị cơ sở vật chất, thiết bị, phòng học bộ môn cho các trường THPT Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh nơi hiện tôi đang công tác đã được trang bị đầy đủ thiết bị của ba phòng học bộ môn : Lý, Hóa, Sinh Ngoài ra BGH cùng với Ban đại diện cha mẹ học sinh đã quan tâm tăng

Trang 3

cường trang bị cơ sở vật chất k thuật cho mỗi phòng học một Tivi 46 inch màn hình phẳng, tạo điều kiện cho giáo viên dạy các bài giảng có ứng dụng công nghệ thông tin Bởi vậy, việc thiết kế các bài giảng với sự trợ giúp của công nghệ thông tin nhằm nâng cao hiệu quả dạy và học đang được rất nhiều giáo viên quan tâm Làm thế nào để trong thời gian chỉ một tiết dạy, giáo viên có thể vừa kiểm tra bài cũ, vừa khai thác ây dựng, hình thành các kiến thức mới Không những thế giáo viên còn phải khắc sâu, mở rộng kiến thức mới cho học sinh, giúp các em vận dụng tốt các kiến thức mới khi giải thích các sự vật, hiện tượng thực tiễn trong cuộc sống và có thể hoàn thành tốt mọi bài tập có liên quan, giúp học sinh có thêm hào hứng, hứng thú khi học tập để rồi ngày càng yêu thích môn Sinh học hơn Đây cũng chính là một trong những yếu tố góp phần nâng cao chất lượng hiệu quả giờ lên lớp

Để góp phần khắc phục được các khó khăn nêu trên, tôi đã chọn đề tài: “Sử dụng phương tiện dạy học trong dạy và học môn Sinh 11 cơ bản”

II TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

1.Cơ sở lý luận

1.1 Khái niệm phương tiện dạy học

Theo Lotsklinbo: “Phương tiện dạy học là tất cả các phương tiện vật chất cần thiết giúp GV hay HS tổ chức và tiến hành hợp lý, có hiệu quả quá trình giáo dục và giáo dưỡng ở các cấp học, ở các lĩnh vực, các môn học để có thể thực hiện được những yêu cầu của chương trình giảng dạy, để làm dễ dàng cho sự truyền đạt

và lĩnh hội kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo”

1.2 Đa phương tiện

1.2.1 Khái niệm đa phương tiện (Multimedia)

Theo tác giả Dương Tiến S : “Đa phương tiện là việc sử dụng nhiều

phương tiện khác nhau để truyền thông tin ở các dạng như văn bản, hình ảnh tĩnh

và động, âm thanh, phim, video… cùng với siêu liên kết giữa chúng với mục đích giới thiệu thông tin”

Trang 4

Theo tác giả, các yếu tố cấu trúc đa phương tiện (Multimedia) trong dạy – học như sau:

+ Kênh chữ: Bao gồm nội dung kiến thức trong SGK được thể hiện bằng kênh chữ Đây là yếu tố không thể thiếu trong bài giảng điện tử theo hướng truyền thông đa phương tiện

+ Kênh hình: Bao gồm ảnh tĩnh và động, phim, video được thiết kế, sưu tầm, chọn lọc và đã được gia công sư phạm, gia công k thuật cho phù hợp với nội dung dạy học Đó là nguồn tư liệu quan trọng giúp HS tìm tòi, khám phá tự lĩnh hội kiến thức mới

+ Kênh âm thanh: Bao gồm lời giảng của GV tiếng thuyết minh của từng đoạn phim, hình ảnh, nhạc nền của các đoạn phim đã được ử lí phù hợp với nội dung dạy – học Âm thanh là một yếu tố rất quan trọng gây cảm úc rất mạnh và hứng thú đối với HS

+ Hyperlink (siêu liên kết): Được hiểu là một kết nối từ một vị trí này đến bất

kỳ một đích nào khác như một văn bản, một hình ảnh, phim, video, hay một địa chỉ email, một file, hoặc một chương trình

Các yếu tố cấu trúc đa phương tiện nêu trên có mối quan hệ mật thiết với nhau, hỗ trợ và bổ sung cho nhau làm tăng hiệu quả của bài giảng điện tử

Như vậy, có thể hiểu đa phương tiện như sau:

Multimedia = Digital text + Audio & Visual Media + Hyperlink

1.2.2.Vai trò của đa phương tiện trong quá trình dạy học

Theo tác giả Dương Tiến S : “Trong dạy học, các công cụ đa phương tiện sẽ giúp GV xây dựng được bài giảng sinh động theo hướng tích hợp truyền thông đa phương tiện, thu hút sự chú ý của HS, thuận lợi áp dụng các phương pháp dạy học tích cực và kiểm tra đánh giá kết quả học tập của HS toàn diện, khách quan ngay trong quá trình học”

2 Cơ sở thực tiễn

Tập trung vào việc điều tra cơ bản về tình hình dạy – học môn Sinh học

Trang 5

THPT có liên quan trực tiếp đến vấn đề thực hiện sáng kiến kinh nghiệm như sau:

2.1 Điều tra tình hình nhận th c của GV về vị tr , vai trò của phương tiện trực quan trong dạy học Sinh học

Bảng điều tra tình hình nhận thức của GV về vị trí, vai trò của phương tiện trực quan trong lí luận dạy học và trong dạy học Sinh học thông qua việc ử lý điều tra được trình bày trong bảng sau:

Vai trò của phương tiện trực

Phát huy được tính sáng tạo, độc

Đảm bảo cho HS lĩnh hội kiến

Giúp GV thu được những thông

Bảng 1.1 Kết quả điều tra tình hình nhận thức của GV về vị trí, vai trò của PTTQ trong lí luận dạy học và trong dạy học Sinh học

2.2.Kết luận: tính cấp thiết của giáo viên khi sử dụng bài giảng đa phương tiện học

sinh luôn được tiếp nhận kiến thức sách giáo khoa theo những phương pháp và tình huống khác nhau làm kích thích khả năng tư học, tự tìm tòi và phát triển tư duy của bản thân

Trang 6

3 Nôi dung, các biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài

3.1 Sử dụng phương tiện là công nghệ thông tin cho dạy và học sinh học

3.1.1 Sưu tầm, gia công sư phạm và gia công kỹ thuật các tư liệu Mutimedia phù hợp với nội dung bài học

3.1.1.1 Sưu tầm các tư liệu Mutimedia

Ta có thể sưu tầm các tư liệu Mutimedia phục vụ dạy học sinh học từ các nguồn: các đĩa CD – Rom; các địa chỉ website trên Internet bằng các công cụ tìm kiếm và các công cụ hỗ trợ download như công cụ download của nternet porer, Internet Download Manager (IDM), Orbit Downloader, Microsoft Download Manager…

a Đối với các hình ảnh tĩnh

Sử dụng các công cụ tìm kiếm như: Google, Altavista, Alltheweb để tìm kiếm các cơ sở dữ liệu có chứa hình ảnh Các công cụ tìm tin có thể cung cấp hàng triệu các hình ảnh được sắp ếp theo mục lục hoặc những chủ đề khác nhau

- Một số công cụ tìm kiếm nternet thông dụng để tìm hình ảnh:

+ http://www.Google.com.vn + http://www.AltaVista.com+ http://www.Alltheweb.com+ http://www.Mamma.com

* Cách sử dụng công cụ tìm kiếm:

- Vào nternet plorer và nhập địa chỉ trang ed tìm kiếm vào

Ví dụ: Sử dụng trang tìm kiếm http://www.Google.com.vn

Trang 7

Hình 1 Kết quả khai thác các hình ảnh tĩnh trên mạng nternet

b Đối với các hình ảnh động và phim

Các phim, ảnh động các phim mô phỏng có ý nghĩa rất lớn trong giảng dạy Sinh học đặc biệt là các kiến thức về cơ chế, quá trình Trong đó, có nhiều cơ chế rất trừu tượng mà GV có kinh nghiệm cũng khó diễn giảng cho HS hiểu được cặn

k

Những phim ảnh động này có thể khai thác từ các nguồn sau:

- Sử dụng công cụ tìm kiếm http://www.Google.com.vn

3.1.1.2 Gia công sư phạm và gia công kỹ thuật các tư liệu Multimedia phù

hợp với nội dung từng bài học

a Đối với các hình ảnh tĩnh

Hiện nay có rất nhiều phần mềm chỉnh sửa ảnh như MS.Paint, Paint Net,

Photoshop… Nhưng hiện nay, phần mềm MS.Paint là phần mềm chỉnh sửa ảnh thông dụng và đơn giản nhất trong số các phần mềm đó

Nếu sử dụng phần mềm MS Paint để chỉnh sửa hình ảnh ta tiến hành như sau:

Ví sụ: Chỉnh sửa, chữ cho ảnh minh họa “ on đư ng xâm nhập của nước và ion khoáng vào rễ” thuộc Bài 2, Chương 1 – SH 11 cơ bản THPT như sau:

Khi tải hình ảnh từ trên Internet Download Manager thì hình ảnh đó là hình

ảnh gốc ban đầu sau đó cần chỉnh sửa để việt hóa các từ tiếng anh tạo thành hình ảnh sau khi chỉnh sửa mới sử dụng là phương tiện dạy và học

Trang 8

Hình ảnh gốc ban đầu của “Con đường âm nhập nước và ion khoáng vào rễ”

b Đ h nh nh đ ng h

Sử dụng phần mềm Sothink S F uicker để chỉnh sửa các đoạn phim hoạt hình là các file Flash có dạng *.swf, với phần mềm này chúng ta phải cài vào máy tính Và chúng ta bắt đầu thực hiện đây là ví dụ để tạo hình, chữ động:

sau khi cài đặt và lick vào Floder Open hoặc lick tổ hợp Ctrl + O để mở file cần chỉnh sửa

Trang 9

Trang 10

Tùy hỉnh trong Effe t

Trang 11

Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh -11- GV: Trần Thị Nụ thay nhạc cho file flash

Trang 12

Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh -12- GV: Trần Thị Nụ cần thực hành thường uyên để sử dụng Sothink S F uicker thành thạo

C Kết luận:

Trang 13

Nhờ ứng dụng CNTT mà tất cả các hình ảnh tĩnh và hình ảnh động để mô tả hình thái quá trình cơ chế sinh lý của thực động vật, tuy nhiên khâu gia công sư phạm và gia công k thuật các tư liệu cho phù hợp với nội dung từng bài học, làm cho bài hoc sinh động, người thầy nêu được bản chất của vấn đề khắc sâu được kiến thức, HS hiểu sâu và nhớ lâu kiến thức cần lĩnh hội do vậy khâu gia công là rất quan trọng

Tuy nhiên phải có kiến thức về CNTT, khi tải hình ảnh từ trên Internet

Downloand Maneger thì hình ảnh đó là hình ảnh gốc ban đầu không có khâu gia công thì chưa thể gọi là phương tiện dạy và học được mà nhiều khi vô hiệu hóa hoặc gây cho HS nhàm chán môn học

4 Thiết kế bài dạy hình thành bài giảng đa phương tiện

Thiết kế một bài giảng phải thể hiện rõ được tất cả các yêu cầu về mục đích, nội dung, PPDH, thiết bị, những hoạt động cụ thể của thầy và trò, khâu kiểm tra

đánh giá Nó có cấu trúc như một giáo án truyền thống Nếu coi giáo án là “kịch

bản”thì bài giảng đa phương tiện được coi là “vở kịch được công diễn ”

Kịch bản giáo án có 3 chức năng sư phạm chính sau đây:

- Kịch bản giáo án phải thể hiện đầy đủ các yếu tố cấu trúc của một giáo án truyền thống

- Kịch bản giáo án phải chỉ rõ trình tự nhập liệu thông tin gồm văn bản te t,

âm thanh (sound), hình ảnh (image), video, hoạt hình (animation), đồ họa

(graphic)… vào phần mềm trình chiếu hình thành bài giảng đa phương tiện

- Kịch bản giáo án phải thể hiện tiến trình thực hiện phương pháp tổ chức các hoạt động nhận thức cho HS, trong đó mô tả rõ các hoạt động dạy và học để GV nghiên cứu trước khi sử dụng bài giảng đa phương tiện trên lớp có hiệu quả

Kịch bản giáo án chính là một bản thiết kế bài học thể hiện sự gắn bó chặt

ch giữa mục đích, nội dung và phương pháp dạy học đều có cấu trúc như sau:

Trang 14

I MỤC TIÊU:

1 Kiến thức

2 K năng

3 Thái độ

II PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC:

- Máy tính, máy chiếu đa phương tiện

III PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CHỦ YẾU :

- Phương pháp trực quan kết hợp vấn đáp tìm tòi

- Phương pháp tổ chức hoạt động nhóm

IV HOẠT ĐỘNG DẠY - HỌC:

1 Kiểm tra bài cũ:

Hoạt động dạy Hoạt động học Nội dung

V KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ

Trang 15

* Chú ý: Mục này nhằm kiểm tra, đánh giá lại việc thực hiện mục tiêu bài học

như thế nào chứ không phải là khâu củng cố - hoàn thiện Khâu củng cố - hoàn thiện phải được thực hiện ngay trong các tiểu mục của tiến trình dạy - học Đó

chính là việc chốt kiến thức sau khi đã tổ chức cho HS thảo luận

VI DẶN DÒ:

- Dặn dò học nội dung trọng tâm của bài học

- uan trọng hơn là cần phải hướng d n HS chu n bị bài học sau như thế nào tạo thuận lợi cho việc học kiến thức mới và bồi dưỡng năng lực tự học

* Chú ý: Mục này cần tập trung vào việc hướng dẫn cách diễn đạt lại nội

dung SGK dưới dạng ngôn ngữ khác như: lập bảng biểu, sơ đồ hóa, tóm tắt ý

chính… để tạo thuận lợi cho việc học kiến thức mới và bồi dưỡng năng lực tự học cho HS

5 Nhập liệu thông tin vào phần mềm PowerPoint hình thành bài giảng đa phương tiện

Bài giảng đa phương tiện là bài giảng được thể hiện qua các phương tiện CNTT (phần mềm, phần cứng) và là một khái niệm mới khi ứng dụng CNTT vào dạy – học Do đó, nó cần phải nghiên cứu để đưa ra một cấu trúc hợp lí và có giao diện chung (kiểu giả eb) thể hiện sắc thái của bài giảng đa phương tiện gồm: Tiêu đề bài giảng, cột dàn ý bài giảng, nội dung bài giảng, cùng với những ký hiệu

và mầu chữ qui định lệnh hoạt động, quan sát, thảo luận hoặc trả lời câu hỏi kí hiệu và màu chữ về những thông tin hỗ trợ cho HS để giải quyết các vấn đề học tập kí hiệu và màu chữ về những nội dung mà HS phải ghi vào vở… Cấu trúc này phải có trước khi tiến hành nhập liệu thông tin vào phần mềm trình chiếu hình thành bài giảng đa phương tiện

Bài giảng đa phương tiện phải là sản ph m thể hiện sự tích hợp đầy đủ quy

trình nêu trên đảm bảo: “Tính tương tác, đa phương tiện, tri thức và liên kết các đề mục lớn nhỏ trong toàn bài”

Khi nhập liệu thông tin, cần lưu ý:

Trang 16

- Phải thể hiện đầy đủ các nội dung, các đề mục lớn nhỏ của bài giảng trong Kịch bản giáo án vào phần mềm trình chiếu (PowerPoint)

- Số lượng, khoảng cách, màu, phông chữ, cỡ chữ và độ tương phản phải phù hợp với nền Slide sao cho HS dễ nhìn

- Về hình thức: Các hiệu ứng chữ, hình, phim nên thống nhất không được lạm dụng các hiệu ứng và trang trí lòe loẹt làm phân tán sự chú ý của HS

6.Quy trình sử dụng bài giảng đa phương tiện để tổ ch c bài học trên lớp

Phương pháp chủ yếu sử dụng trong các bài giảngđa phương tiện là phương pháp trực quan kết hợp với phương pháp vấn đáp tìm tòi và tổ chức hoạt động nhóm, trên cơ sở quan sát các tư liệu k thuật số để trả lời các câu hỏi và công tác độc lập với SGK Các phương pháp nêu trên tạo thành một tổ hợp phương pháp dạy học tích cực theo hướng phát huy cao độ ưu điểm của từng phương pháp và hạn chế tối đa nhược điểm của mỗi phương pháp đó

ui trình thực hiện được thể hiện cụ thể qua các bước sau:

TT Các bước thực hiện Vai trò của GV

Vai trò của HS Sản phẩm Tri th c

Lời giải của tập thể (nhóm, tổ, lớp)

4 K t luận, hính x

hoá n thứ

Phân tích Tổng hợp Kết luận

Tự kiểm tra

Tự điều chỉnh

Tri thức khoa học

5 Vận dụng n thứ

Kiểm tra Đánh giá

Tự thể hiện Sáng tạo

Vận dụng vào các tình huống trong học tập và đời sống

Bảng 4 Qui trình sử dụng BGĐPT để tổ chức bài học trên lớp

Trang 17

ui trình trên thể hiện rõ tiến trình thực hiện các phương pháp dạy học qua 3 giai đoạn học của HS:

* Giai đoạn 1: Học một mình

GV nêu các câu hỏi, bài tập, PHT và hướng d n HS nghiên cứu SGK, các tài liệu học tập, các PTDH liên quan đến nội dung bài học Kết quả tự học của mỗi

HS là một sản ph m ban đầu (hay sản ph m “thô”) Sản ph m này dễ mang tính

chủ quan, phiến diện hoặc chưa hoàn thiện, nhất là về mặt khoa học

* Giai đoạn 2: Học bạn

Để tri thức trở thành khách quan, khoa học thật sự và có ý nghĩa, GV tổ chức cho HS thảo luận (Bước 3), làm cho các sản ph m ban đầu đó được thông qua đánh

giá, phân tích, sàng lọc, bổ sung, điều chỉnh qua tập thể “nhóm – tổ – lớp”

* Giai đoạn 3: Học thầy

Trong nhiều trường hợp của quá trình tổ chức thảo luận, HS có thể gặp phải những vấn đề nan giải, khó phân biệt đúng sai, khó đi đến kết luận khoa học Lúc này, thầy với tư cách là người trọng tài phân tích, tổng hợp từ những ý kiến khác nhau của các nhóm để đi đến kết luận cuộc thảo luận để lớp hoàn thiện tri thức Những phân tích và kết luận đó đều đã uất phát từ hoạt động tự lực của HS

Như vậy, HS không hề thụ động nghe thầy kết luận, giảng giải mà chủ động học thầy bằng hành động của chính mình

3.2 Một số v dụ thể hiện quy trình sử dụng bài giảng đa phương tiện để tổ

ch c bài học trên lớp

VÍ DỤ 1: Bài 1: SỰ HẤP THỤ NƯỚC VÀ MUỐI KHOÁNG Ở RỄ

* Hoạt động 2: Phàn tìm hiểu cơ chế hấp thụ nước và muối khoáng ở rễ

I Mục tiêu:Phân biệt được cơ chế hấp thụ nước và các ion khoáng ở rễ cây

Định dạng
Số trang	34
Dung lượng	1,35 MB