SKKN phương pháp vận dụng bản đồ tư duy vào việc ôn tập một cách hiệu quả môn sinh học 12

Trong thực tế hiện nay, để chuẩn bị kiến thức cho các bài kiểm tra, các kì thi nhiều học sinh chưa biết cách ôn tập, đa số học sinh học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc

Đề tài:

PHƯƠNG PHÁP VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY VÀO VIỆC ÔN TẬP

MỘT CÁCH HIỆU QUẢ MÔN SINH HỌC 12

MỤC LỤC

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Trang 1

II CƠ SỞ LÍ LUẬN Trang 3

III THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI THỰC HIỆN GIẢI PHÁP CỦA ĐỀ TÀI Trang 4

IV NỘI DUNG ĐỀ TÀI Trang 5

V HIỆU QUẢ CỦA ĐỀ TÀI Trang 19

VI ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ VÀ KHẢ NĂNG ÁP DỤNG Trang 20 VII TÀI LIỆU THAM KHẢO Trang 21

Đề tài:

PHƯƠNG PHÁP VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY VÀO VIỆC ÔN TẬP

MỘT CÁCH HIỆU QUẢ MÔN SINH HỌC 12

phẩm Thế hệ trẻ Việt Nam, những "công dân thời WTO" đang có cơ hội sử dụng công cụ kì diệu là máy tính và Internet để hội nhập và phát triển cùng một thế giới đang vận động và thay đổi đến từng giây

Tuy nhiên, trong một thế giới bùng nổ thông tin như hiện nay thì học tập chăm

chỉ vẫn chưa phải là giải pháp tối ưu, bởi khi có nhiều sự lựa chọn thì vấn đề

không chỉ là học cái gì mà còn là học như thế nào và sử dụng công nghệ gì

Các phương pháp luận học tập đã đem lại thành công cho người học trong quá khứ đang gặp nhiều thách thức Thông tin đa chiều và thực tế yêu cầu người học không chỉ có kiến thức mà còn có khả năng tạo ra giá trị gia tăng từ kiến thức

Đổi mới phương pháp dạy và học đã và đang là vấn đề được ngành Giáo dục đào tạo quan tâm chỉ đạo Cùng với việc đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học theo triết lý lấy người học làm trung tâm được đặt ra một cách bức thiết Bản chất của dạy học lấy người học làm trung tâm

là phát huy cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học

Trong thực tế hiện nay, để chuẩn bị kiến thức cho các bài kiểm tra, các kì thi nhiều học sinh chưa biết cách ôn tập, đa số học sinh học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ được kiến thức trọng tâm, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liên quan với nhau

Trong giảng dạy các tiết ôn tập trước các lần kiểm tra, trước các kì thi, GV cũng đã lập bảng biểu, vẽ sơ đồ, biểu đồ, giản đồ ý,… nhưng vẫn chưa đạt hiệu quả cao và chưa thật sự gây được sự húng thú, tập trung ôn tập của các em học sinh vì các bảng biểu đó chưa chú ý đến hình ảnh, màu sắc và đường nét

Bộ môn Sinh học là một môn học có tính đặc thù rất khác với các môn học khác: Môn học nghiên cứu các đối tượng sống bao gồm: nghiên cứu các đặc điểm cấu tạo, các quá trình sinh lí, hóa sinh, các mối quan hệ giữa các tổ chức sống với nhau và với môi trường, sự vận động của thế giới sống qua không gian và thời gian thì phương pháp chuyển tải bằng sơ đồ thường mang lại hiệu quả cao Theo nhiều kết quả nghiên cứu của các chuyên gia tâm lí học, bộ não là một

cỗ máy liên kết tư duy mở rộng Đối với bộ não,“một hình ảnh có giá trị hơn cả ngàn từ” vì nó huy động rất nhiều kĩ năng tư duy trên võ não: màu sắc, hình thể,

đường nét, kích thước, kết cấu, nhịp điệu, thị giác đặc biệt là sự tưởng tượng Bản

đồ tư duy ( BĐTD) khai thác được thế mạnh đó, nó phát huy được tiềm năng to

lớn của não Vì vậy, việc sử dụng bản đồ tư duy trong việc ôn tập chuẩn bị cho các

kì thi bằng cách mô tả kiến thức dưới dạng bản đồ, học sinh chỉ cần nhìn vào bản

đồ tư duy là có thể tự hệ thống lại kiến thức mà không mất nhiều thời gian làm “đề

cương, đáp án”, mặt khác phương pháp này cũng sẽ dần hình thành cho HS tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học, tất cả HS ôn tập kiến thức một cách hào hứng, giúp học sinh học tập một cách chủ động, tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ não, …

Theo Tiến sĩ Trần Ðình Châu, Vụ trưởng, Ủy viên thường trực Ban chỉ đạo phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” : "Nếu so sánh với phương pháp dạy học truyền thống chỉ chú trọng đọc - chép thì dạy học bằng BĐTD góp phần đổi mới căn bản và toàn diện tổ chức hoạt động dạy học,

nhất là vận dụng vào dạy học kiến thức mới hoặc hệ thống hóa kiến thức phù hợp với từng đối tượng khác nhau

Với những lí do trên, tôi đã chọn đề tài " Phương pháp vận dụng bản đồ tư duy vào việc ôn tập một cách hiệu quả môn Sinh học 12"

II CƠ SỞ LÍ LUẬN:

Đổi mới phương pháp dạy học chỉ mang lại kết quả cao khi HS phát huy

được vai trò tích cực, chủ động, sáng tạo, biết đổi mới phương pháp học tập, biết tự học, biết tạo hứng thú trong học tập của bản thân

Trong nhà trường, hoạt động dạy học là trung tâm để thực hiện nhiệm vụ chính trị được giao, thực hiện sứ mệnh “trồng người” Hoạt động dạy học chỉ đạt hiệu quả cao khi tạo lập được môi trường sư phạm lành mạnh, bầu không khí thân thiện, phát huy ngày càng cao vai trò tích cực, chủ động, sáng tạo của HS, từ đó

góp phần thúc đẩy nâng cao chất lượng GD toàn diện

Nghiên cứu về hoạt động của bộ não con người, người ta chỉ ra rằng bộ não hoạt động gồm hai phần: Não phải nhạy cảm với các thông tin về màu sắc, nhịp điệu, hình dạng, tưởng tượng, … sẽ tác động kích thích não trái Não trái thích hợp với các từ ngữ, con số, tư duy, phân tích, … cho ra sản phẩm Do đó người ta tìm cách kích thích não phải tốt nhất Trình bày vấn đề theo sơ đồ, biểu đồ bao giờ cũng gây hứng thú

Trước nay, chúng ta ghi chép thông tin bằng các ký tự, đường thẳng, con số Với cách ghi chép này, chúng ta mới chỉ sử dụng một nửa của bộ não - não trái, mà chưa hề sử dụng kỹ năng nào bên não phải, nơi giúp chúng ta xử lý các thông tin

về nhịp điệu, màu sắc, không gian và sự mơ mộng Hay nói cách khác, chúng ta vẫn thường đang chỉ sử dụng 50% khả năng bộ não của chúng ta khi ghi nhận thông tin Phương pháp ôn tập bằng BĐTD sẽ giúp chúng ta sử dụng sức mạnh của não bộ để tư duy, ghi nhớ kiến thức cũ một cách hiệu quả nhất

Tấm bản đồ tư duy sẽ là công cụ giúp học sinh ôn thi các môn một cách có

hệ thống và hiệu quả Những từ khóa ở các nhánh chính, nhánh phụ sẽ được bán cầu não trái ghi nhận dễ dàng nhờ các ý tưởng liên kết một cách chặt chẽ Ngoài ra, màu sắc tươi tắn và hình vẽ vui nhộn minh họa cho từ khóa trên những nhánh ấy sẽ được bán cầu não phải lưu giữ, giúp bộ não làm việc nhịp nhàng và đồng bộ Không để bán cầu não trái (thiên về khoa học) làm việc còn bán cầu não phải (thiên về nghệ thuật) thì cứ ngủ yên

Phương pháp ôn tập bằng bản đồ tư duy cũng giúp chúng ta kiểm tra lại kiến thức đã học, làm tăng mức độ hiểu biết và nâng cao khả năng thuyết trình trước đông người Ngoài ra, BĐTD còn rèn thêm khả năng vẽ, kích thích trí tưởng tượng, sáng tạo Mỗi khi ôn tập cuối kỳ, chỉ cần nhìn vào BĐTD là các em học sinh đã có thể tự hệ thống lại kiến thức mà không mất nhiều thời gian làm “đề cương, đáp án”

BĐTD là một phương pháp ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng nghĩa của nó: “Sắp xếp” ý nghĩ của chúng ta bằng hình vẽ

III THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI THỰC HIỆN GIẢI PHÁP CỦA ĐỀ TÀI: 1) Thuận lợi:

Về phía bản thân:

+ Bản thân thực sự yêu nghề, tâm huyết với nghề, luôn có tinh thần cầu thị + Được bồi dưỡng đầy đủ các khóa tập huấn, các lớp chuyên đề về các chủ trương, chính sách đổi mới của Bộ GD - ĐT dưới sự chỉ đạo và tổ chức thực hiện của Sở

GD - ĐT Đồng Nai

+ Luôn kịp thời thực hiện và thực hiện một cách nghiêm túc các chủ trương đổi mới của ngành, đặc biệt là chủ trương đổi từ cách dạy học truyền thụ một chiều

sang dạy học theo “phương pháp dạy – học tích cực”

+ Bên cạnh đó là sự quan tâm giúp đỡ tận tình của Ban Giám Hiệu nhà trường,

quý đồng nghiệp và các em HS trong quá trình thực hiện đề tài

+ Cơ sở vật chất của nhà trường có một số trang thiết bị hiện đại hổ trợ cho việc thực thi các tiết dạy đạt hiệu quả hơn

+ Kĩ năng hoạt động nhóm trong việc học tập của HS ngày càng được nâng cao

Đa số các em rất thích hoạt động nhóm trong học tập, đặc biệt là trong việc ôn tập trước các kì thi

+ Các em HS đều rất muốn tìm cho mình một phương phương pháp học tập mới

mà đem lại hiệu quả cao

2) Khó khăn:

+ Tuy GV rất cố gắng chỉ dẫn cho HS những phương pháp học ôn tập mới hiệu

quả nhưng nhiều em học sinh tư duy còn chậm, chưa tỏ ra nhanh nhạy trong việc

vận dụng phương pháp mới để ôn tập

+ Vẫn còn một số ít HS chưa xác định được động cơ học tập,chưa có ý thức trong việc học

+ Việc học ở nhà của học sinh còn bị động và mang tính đối phó

+ Đa số HS không có một mục tiêu rõ ràng trong học tập, một số HS nếu đặt được mục tiêu học tập thì lại không có một kế hoạch nào cụ thể về những công việc, mức độ công việc, thời gian thực hiện công việc để đạt được mục tiêu đó, đa số HS theo lối suy nghĩ “đến đâu hay đến đó”, chính điều này lại hình thành thói quen làm việc không có kế hoạch của các em sau này

+ Cũng do đây là năm cuối cùng của cấp học, các kì thi tập trung lại diễn ra liên tục, đặc biệt là áp lực tâm lí của các em đối với 2 kì thi quan trọng nhất là kì thi tốt nghiệp và kì thi ĐH- CĐ nên nhiều em tỏ ra mệt mỏi, làm giảm tiến độ và hiệu quả của việc học, một số em đôi lúc có thái độ buông xuôi

+ Vì môn sinh thi tốt nghiệp và đại học, cao đẳng đều là hình thức thi trắc nghiệm cho nên một số học sinh còn chủ quan, lơ là, chưa có thái độ học tập hợp lí

IV NỘI DUNG ĐỀ TÀI:

1 Những hạn chế của việc ôn tập kiểu truyền thống :

Đại đa số các em HS ôn tập bằng cách cầm sách hoặc vở ghi trên lớp và đọc

thuộc lòng từng câu từng từng ý hặc một số em học thuộc bằng cách ghi ra giấy Mặc dù các câu, các ý đã được rút gọn nhưng cũng đang rất dài và khó mà nhớ hết

Vì vậy để học thuộc nội dung chính của một bài đã khó và mất nhiều thời gian thì việc học thuộc lòng cả một chương hay toàn bộ nội dung chương trình của một bộ môn lại càng trở nên quá vất vả và mất rất nhiều thời gian Trong 1 câu văn có 2 loại từ:

+ Từ khóa: chiếm khoảng 20-40% nhưng chứa gần 100% thông tin

+ Từ thứ yếu: chiếm khoảng 60-80% nhưng chứa ít thông tin

 Ôn tập theo kiểu học thuộc truyền thống thì cả thời gian và cả trí nhớ đều

bị lãng phí

Các em có thể thuộc những bài cần ôn sau khi đọc nhiều lần nhưng lại có thể quên gần hết ngay sau một thời gian ngắn sau đó Muốn ôn lại các em lại phải ôn lại từ đầu

Ôn tập theo kiểu này cũng không tận dụng được tối đa não bộ: chỉ tận dụng chức năng nảo trái( xử lý về từ ngữ, con số, đườn g nét…), chưa tận dụng chức năng của não phải( nhạy cảm với màu sắc, hình ảnh, tưởng tượng, hình dạng, nhịp điệu…)  khả năng ghi nhớ thông tin bị giảm

2.Việc ôn tập kiến thức bằng bản đồ tư duy

2.1 Khái niệm bản đồ tư duy

- Bản đồ tư duy là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc

sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực

- Bản đồ tư duy có cấu tạo như một cái cây với nhiều nhánh lớn, nhỏ mọc xung quanh “Cái cây” ở giữa bản đồ là một hình ảnh trung tâm, là ý tưởng chính Nối với nó là các nhánh lớn, nhỏ thể hiện các vấn đề liên quan với ý tưởng chính

Các nhánh lớn sẽ được phân thành nhiều nhánh nhỏ, rồi nhánh nhỏ hơn, nhánh nhỏ hơn nữa nhằm thể hiện vấn đề ở mức độ sâu hơn Sự phân nhánh cứ thế tiếp tục và các kiến thức, hình ảnh luôn được kết nối với nhau Sự liên kết này tạo ra một “bức tranh tổng thể” mô tả ý tưởng trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng

- Có 3 kiểu BĐTD cơ bản nhằm giúp các em HS sắp xếp kiến thức và ôn tập một cách hiệu quả:

+ BĐTD tổng quát: được tạo ra dựa trên bảng mục lục trong sách, nó mang lại một cái nhìn tổng quát về toàn bộ môn học và giúp các em HS định lượng được lượng kiến thức mà các em cần phải chuẩn bị cho kì thi

+ BĐTD theo từng chương riêng biệt: Một bản đồ tư duy lí tưởng không nên chỉ lưu lại những ý chính mà còn phải thể hiện đầy đủ tất cả các chi tiết hỗ trợ quan trọng khác như : các bảng dữ liệu, đồ thị và các loại biểu đồ khác

+ BĐTD theo bài hoặc theo từng mục:Mỗi BĐTD dùng để tóm tắt một bài học hoặc một mục của bài học

2.2 Ý nghĩa của bản đồ tư duy

Bản đồ tư duy là một kỹ thuật hình họa, với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp, tương thích với cấu trúc, hoạt động và chức năng của não bộ Bản đồ tư duy hoạt động dựa trên hai nguyên tắc chủ chốt là tưởng

tượng và liên kết Não bộ của con người chính là bộ máy nhân và nó nhân các ý tưởng bằng sự liên kết

Nhiều em HS đã từng lắc đầu ngao ngán trước những trang sách, trang vở dày đặc những chữ là chữ Thì giờ đây, những trang sách, chương sách, thậm chí cuốn

sách sẽ hoàn toàn có thể được thu nhỏ lại bằng “nắm tay” khi chúng ta biết chắt lọc những thông tin cốt lõi bằng những từ khóa và thể hiện nó trên bản đồ tư duy Những từ khóa ở các nhánh chính, nhánh phụ sẽ được bán cầu não trái ghi nhận dễ dàng nhờ các ý tưởng liên kết một cách chặt chẽ Ngoài ra, màu sắc tươi tắn và hình vẽ vui nhộn minh họa cho từ khóa trên những nhánh ấy sẽ được bán cầu não phải lưu giữ, giúp bộ não làm việc nhịp nhàng và đồng bộ

Thực nghiệm trên văn bản cho thấy nhiều câu dài ngoằng nhưng chỉ có vài từ chứa đựng thông tin Số từ còn lại chúng ta không cần để tâm bởi nó thuộc loại những từ chêm xen đưa đẩy, quán ngữ mà thôi Chúng sẽ “tự giác” xuất hiện khi chúng ta cần tạo câu để triển khai từ khóa

Nhiều người sẽ hỏi, với mấy từ “lơ thơ” và vài hình vẽ “giỡn chơi” trong đầu thì làm được gì trong phòng thi? Xin thưa, nó lợi hại lắm đấy Theo quy luật của hoạt động nhận thức được lập trình trong bản đồ tư duy, “đường đi” của ngôn ngữ sẽ không bị nghẽn Chúng ta sẽ ngạc nhiên khi chỉ với vài từ khóa được bộ nhớ đưa ra, ý tưởng sẽ được hình thành và ngôn ngữ xuất hiện một cách dồi dào để diễn đạt ý tưởng ấy Có thể hình dung rằng bản đồ tư duy là bộ khung của vấn đề, chúng ta chỉ việc dùng ngôn ngữ

“đắp” vào để bộ khung trở thành “ngôi nhà” văn bản hoàn chỉnh

Khả năng vẽ kém có thể là trở ngại cho chúng ta khi lập bản đồ tư duy Hãy yên tâm, vẽ không đẹp là chuyện nhỏ Có khi những hình vẽ vô lý và "xấu như ma"

sẽ giúp bạn nhớ lâu một vấn đề nào đó Bản đồ tư duy còn có khả năng cho bạn cái nhìn ở cấp độ “vĩ mô” của văn bản Những nhánh chính, nhánh phụ sẽ tự động cấu trúc các đoạn văn để hình thành một văn bản hoàn chỉnh

2.3 Cách thực hiện

Có hai cách vẽ bản đồ tư duy: vẽ bằng tay hoặc bằng máy vi tính Nếu vẽ bằng tay thì người học chỉ cần một tờ giấy A4 hoặc lớn hơn, một hộp bút màu loại có đầu nhọn Còn vẽ bằng máy vi tính thì người học có thể sử dụng các phần mềm Mind Mapping như phần mềm Mindjet MindManager Pro7 hoặc vẽ bằng chương trình Microsoft Word Đối với HS phổ thông thì vẽ bản đồ tư duy bằng tay sẽ dễ dàng và thiết thực hơn cho việc học Cụ thể là:

- Viết tên chủ đề ở trung tâm, hay vẽ một hình ảnh phản ánh chủ đề: Hình ảnh càng hấp dẫn càng giúp chúng ta tập trung được vào chủ đề và giúp bộ não hoạt động hưng phấn Có thể bổ sung từ ngữ vào hình ảnh chủ đề nếu chủ đề không rõ ràng

- Từ chủ đề trung tâm, vẽ các nhánh chính với các tiêu đề phụ: Tiêu đề phụ được viết bằng chữ in hoa nằm trên các nhánh dày để làm nổi bật Nhánh chính

đó được nối với chủ đề trung tâm Chỉ sử dụng các thuật ngữ quan trọng ( từ khóa)

Các nhánh trên bản đồ nên được thể hiện bằng những màu khác nhau Cạnh từ khóa có thể vẽ những hình ảnh vui tươi, ngộ nghĩnh để làm cho bản đồ “bắt mắt” hơn

Tiếp tục như vậy ở các tầng phụ tiếp theo: Để trí tưởng tượng bay bổng, chúng ta có thể thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng thêm nổi bật và giúp chúng lưu váo trí nhớ của chúng ta tốt hơn

2.4 Cách đọc bản đồ tư duy

Cấu trúc của bản đồ tư duy không xuất phát từ trái sang phải và từ trên xuống dưới theo kiểu truyền thống Thay vào đó, bản đồ tư duy được vẽ, viết và đọc theo hướng bắt nguồn từ trung tâm di chuyển ra phía ngoài và sau đó là theo chiều kim đồng hồ Các từ khóa được viết và đọc theo hướng từ trên xuống dưới trong cùng một nhánh chính

2.5 Phạm vi vận dụng BĐTD trong dạy học

Bản đồ tư duy là một công cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập ở trường phổ thông cũng như ở các bậc học cao hơn vì nó giúp GV và HS trong việc trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo, học tập thông qua sơ đồ, tóm tắt thông tin của một bài học hay một cuốn sách, bài báo, hệ thống lại kiến thức đã học, tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra ý tưởng mới… Sau đây là một số ứng dụng cụ thể của Bản

đồ tư duy trong dạy học ở trường phổ thông:

2.5.2 Thảo luận nhóm

Bản đồ tư duy tạo nên sự đồng thuận trong nhóm, các thành viên đều suy nghĩ tập trung vào một vấn đề chung cần giải quyết, các ý kiến đưa ra của mỗi cá nhân đều được liên kết với chủ đề, tránh được hiện tượng lan man và đi lạc chủ đề Mọi thành viên trong nhóm đều đóng góp ý kiến và cùng nhau xây dựng bản đồ tư duy do nhóm mình thiết kế

Bản đồ tư duy giúp cho các thành viên hiểu được nội dung bài học một cách

rõ ràng và hệ thống, việc ghi nhớ cũng như vận dụng cũng sẽ tốt hơn và dể thuyết trình được nội dung bài học

2.5.3 Trình bày bài giảng

Giáo viên có thể ứng dụng bản đồ tư duy vào trong việc dạy học như soạn bài giảng, trình bày bài giảng Sử dụng một bảng đen lớn hay máy chiếu, giáo viên có thể vẽ phần tương ứng của bản đồ tư duy trong khi đang giảng bài Cách biểu thị quy trình tư duy như thế sẽ làm rõ cấu trúc bài học, đồng thời duy trì được

sự chú ý của HS, giúp các em nhớ và hiểu bài dễ hơn, cũng có thể cho HS tự hoàn chỉnh bản đồ tư duy

2.5.4 Ghi chép, tóm tắt, hệ thống hóa nội dung bài học, đưa ra các ý tưởng

HS có thể sử dụng bản đồ tư duy để học bài mới hay ghi chép, tóm tắt, hệ thống hóa nội dung bài học So với cách ghi chép theo kiểu truyền thống, tức là ghi chép thông tin bằng cách sử dụng các kí tự và chữ số theo đường thẳng, thì việc ghi

chép bằng công cụ BĐTD hiệu quả hơn nhiều Kĩ thuật ghi chép này cho phép HS nhanh chóng ghi lại các ý tưởng bằng các từ khóa, sắp xếp một cách cơ bản

thông tin khi nó được truyền tải và cho HS cơ hội để hình thành những mối liên hệ

và liên tưởng HS cũng có thể tham gia vào bài học bằng cách bổ sung những suy nghĩ, quan điểm và cảm nghĩ của chính mình Đồng thời, trong kĩ thuật ghi chép

này, HS còn sử dụng cả màu sắc, hình ảnh để lưu trữ thông tin nên rất dễ nhớ

vì đã tận dụng được chức năng của cả não trái lẫn não phải trong việc ghi nhớ

Như vậy, bản đồ tư duy có vai trò rất quan trọng trong dạy học và đặc biệt đổi mới cách tổ chức dạy học của giáo viên đồng thời góp phần bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trung học phổ thông phù hợp với các mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học: dạy học theo hướng hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động

2.6 Những lưu ý khi thiết kế bản đồ tư duy

2.6.1 Các quy tắc khi lập BĐTD

1.Tờ giấy nên để ngang để có thể bắt đầu BĐTD từ giữa trung tâm của tờ giấy giúp tự do thể hiện sáng tác mà không bị gò bó bởi khuôn hình chật hẹp của tờ giấy, nên dùng hình ảnh, hình vẽ để làm trung tâm (keyword)

2 Có hệ thống phân cấp cho cái khung (cấu trúc) của BĐTD, những nhân tố quan trọng nhất được đặt gần hình ảnh trung tâm, nên viết màu, in hoa những ý tưởng chính (nhánh cấp 1)

3 Dùng các mối liên kết để mở rộng BĐTD đến bước cuối cùng,hãy nhìn vào các từ khóa ở các nhánh chính cấp 1, những từ khóa này giúp ta bừng sáng các ý tưởng mới.Vẽ những nhánh nhỏ hơn từ các nhánh cấp 1 để phù hợp với mối liên quan vừa tạo lập Vẽ nhánh cấp 2 từ nhánh cấp 1 và có thể vẽ thêm vài nhánh trống (để viết thêm khi ta có thêm ý tưởng)

4 Số lượng các cấp độ nhánh là vô tận tùy thuộc vào số ý tưởng mà ta có thể nghĩ được, cần viết ra càng nhiều ý càng tốt, không e ngại khi viết ra những điều bình thường mà ta nghĩ là ngớ ngẩn, “Cách tốt nhất để có được một ý tưởng tốt là bạn phải có thật nhiều ý tưởng” (The best way to get a good idea is to get a lot of ideas – Linus Carl Pauling – Nobel hòa bình 1963)

5 Các nhánh nhỏ có thể thúc đẩy sự suy nghĩ và ý tưởng liên quan đến từ khóa của nhánh trước Nên vẽ các nhánh theo thứ tự kim đồng hồ tạo nên hệ thống sắp xếp hợp lí và cảm giác thuận hơn

6 Tiếp tục quá trình thêm các nhánh nhỏ tới khi nào tất cả ý tưởng và sự suy nghĩ được trình bày trên BĐTD

2.6.2 Lưu ý khi ghi chép trên bản đồ tư duy

- Nghĩ trước khi viết

- Viết ngắn gọn

- Viết có tổ chức

- Viết lại theo ý của mình, nên chừa khoảng trống, vẽ thêm nhánh trống

để có thể bổ sung ý (nếu sau này cần)

2.6.3 Điều cần tránh khi lập BĐTD

- Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài dòng

- Ghi chép quá nhiều ý vụn vặt không cần thiết

- Dành quá nhiều thời gian để ghi chép

- Tránh cầu kì (tô vẽ nhiều quá) hoặc BĐTD đơn giản quá không có thông tin, chỉ có các đề mục

2.7 Vận dụng BĐTD trong ôn tập chuẩn bị cho các kì thi môn Sinh học 12

Sau 3 năm vận dụng BĐTD trong việc giảng dạy một số bài Sinh học 12 và hướng dẫn học sinh vận dụng BĐTD trong việc ôn tập môn Sinh học 12, bản thân tôi thấy rằng:

- Vận dụng BĐTD vào việc ôn tập, hệ thống hóa kiến thức cũ thì dễ tiến hành hơn việc vận dụng nó vào việc dạy học kiến thức mới Vì trong những tiết ôn tập,

cá nhân học sinh hoặc nhóm học sinh có thể tự vẽ BĐTD cho mình sau một vài gợi

ý của GV Còn đối với tiết dạy bài mới thì thời gian chỉ có 45 phút, hầu như là không đủ để học sinh vừa lĩnh hội kiến thức mới vừa lập được BĐTD để hệ thống hóa kiến thức của bài, cách hiệu quả trong trường hợp này là sau khi dạy xong GV yêu cầu học sinh về nhà lập BĐTD cho bài vừa học

- Thời gian đầu làm quen với việc vận dụng BĐTD vào việc học và ôn tập, một số em HS còn tỏ ra e ngại hoặc không nghiêm túc tiếp thu phương pháp mới, nhưng bên cạnh đó có một rất em rất nhanh nhạy sẽ thiết kế và thuyết trình bản đồ

tư duy trước lớp một cách dễ dàng Nhờ vậy GV cùng với những em này sẽ gây được sự hứng thú cho những em còn lại cùng thử sức với BĐTD

- Vì là tiết ôn tập nên tất cả các nội dung, các bài, các chương cần ôn học sinh đều đã được học và hiểu Cho nên việc vận dụng BĐTD là hoàn toàn khả thi và sẽ đem lại hiệu quả cao hơn so với tiết lĩnh hội kiến thức mới

- GV chỉ cần hướng dẫn cho các em HS thiết kế BĐTD trong lần đầu tiên một cách tỉ mỉ Sau đó qua các BĐTD của các mục, các bài, các chương tiếp theo HS sẽ

tự thiết kế theo ý của chính bản thân mình, như vậy các em sẽ nhớ rất nhanh và rất lâu sản phẩm của mình

- Theo tôi, để giúp thiết kế một BĐTD chuẩn và đầy đủ thì thao tác quan trọng nhất là cần phải nắm được các từ khóa Trong các quyển sách giáo khoa, chỉ có 20% trong tổng số từ chưa đựng những thông tin cần để thu hoạch toàn bộ kiến thức của môn học, đảm bảo đạt điểm cao trong kì thi Như vậy, khi ôn tập, các em HS chỉ việc ôn lại 20% từ khóa trong BĐTD là có thể nắm bắt được đầy đủ thông tin của môn học, giúp giảm bớt được 80% thời gian học mà vẫn đạt hiệu quả cao nhất

Sau đây tôi xin đưa ra một quy trình lập BĐTD hướng dẫn các em HS khối 12 ôn thi tốt nghiệp THPT môn Sinh học 12 theo kinh nghiệm của bản thân

trong 3 năm thực hiện cho thấy HS rất hứng thú tập trung ôn tập, đạt hiệu quả cao:

Lưu ý: Trước khi ôn tập, mỗi em HS cần phải chuẩn bị một quyển vở dạng kẹp bằng giấy A4

Bước 1: Đầu tiên, tôi yêu cầu mỗi em tự thiết kế một BĐTD tổng quát để khái quát

hóa và hệ thống hóa lại toàn bộ chương trình Sinh học 12 vừa học xong: BĐTD này các em hoàn toàn có thể tự thiết kế được cho mình dựa vào bảng mục lục trong SGK với cách bố trí thứ tự các nội dung, màu sắc và kí hiệu khác nhau của từng

em Trên tấm bản đồ này thể hiện được các phần, các chương và các bài trong chương trình Sinh học 12

Kiến thức thi tốt nghiệp tapapj trung chủ yếu là Sinh học 12 Chương trình Sinh học 12 gồm 3 phần tiếp theo của lớp 10 và 11:

Bước 2: Tiếp theo tôi yêu cầu các em thiết kế BĐTD cho từng mục của từng bài

rồi ghép lại thành BĐTD cho từng bài

Để làm được bước này thì thao tác quyết định là cần phải liệt kê ra được các từ khóa của từng mục và của cả bài Từ khóa ở đâu? Có một số em học khá có thể tự suy nghĩ và nhớ ra, tuy không được đầy đủ Đại đa số là các em không tự nhớ ra được, tôi sẽ yêu cầu các em mở vở ghi ra và cùng các em tìm và gạch chân từ khóa( Tôi chỉ thực hiện mẫu một lần ở một bài nào đó sau đó HS hoàn toàn có thể tự làm )

Để tìm từ khóa thì các em hoàn toàn không cần dùng SGK vì câu văn bản trong SGK chứa quá nhiều từ thứ yếu không cần thiết, câu văn bản trong vở ghi đã rất ngắn gọn, cô đọng (vì GV đã lược bỏ phần nhiều các từ thứ yếu) và lại đảm bảo chuẩn kiến thức kĩ năng và đã cắt bỏ phần giảm tải theo công văn hướng dẫn của

Sở Ví dụ gạch chân từ khóa trong bài "Gen, mã di truyền và quá trình nhân đôi ADN" (dựa trên nội dung ghi chép trong vở của học sinh) như sau:

I/ Gen:

1 Khái niệm:

- Gen là một đoạn của phân tử ADN mang thông tin mã hoá một sản phẩm xác định (chuỗi pôlipeptit hay một phân tử ARN)