SKKN vận DỤNG THƠ văn TRONG dạy học LỊCH sử ở TRƯỜNG TRUNG học PHỔ THÔNG

KINH NGHIỆM KHOA HỌC - Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: giảng dạy môn lịch sử Số năm có kinh nghiệm:3 - Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây: BM02-LLKHSKKN... Tri thức

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI

TRƯỜNG THPT XUÂN THỌ

Mã số: (Do HĐKH Sở GD&ĐT ghi)

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Có đính kèm: Các sản phẩm không thề hiện trong bản in SKKN

 Mô hình  Phần mềm  Phim ảnh  Hiện vật khác

Năm học: 2012 – 2013

BM 01-Bia SKKN

SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC

I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN

1 Họ và tên: Hà Thụy Ngọc Diễm

2 Ngày tháng năm sinh: 18/02/1987

8 Đơn vị công tác: Trường THPT Xuân Thọ- Xuân Lộc- Đồng Nai

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO

- Học vị (hoặc trình độ chuyên môn, nghiệp vụ) cao nhất: Cử nhân

- Năm nhận bằng: 2010

- Chuyên ngành đào tạo: Sư phạm Lịch Sử

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: giảng dạy môn lịch sử

Số năm có kinh nghiệm:3

- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:

BM02-LLKHSKKN

VẬN DỤNG THƠ VĂN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG

HỌC PHỔ THÔNG

PHẦN I: LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1-Cơ sở lý luận:

Trong đời sống xã hội, lịch sử đóng một vai trò vô cùng quan trọng, nó vừa là một công cụ của công tác sư phạm, lại có tác dụng giáo dục trí tuệ và tình cảm Tri thức lịch sử là một trong những bộ phận quan trọng nhất của nền văn hóa chung của nhân loại và không có bộ phận quan trọng này thì không thể coi việc giáo dục con người đã hoàn thành đầy đủ Bác Hồ, lúc sinh thời đã rất quan tâm đến việc học và truyền bá kiến thức lịch sử nước nhà Câu thơ mở đầu trong quyển “Lịch sử nước ta” của Bác được xem là “Tuyên ngôn”, “Lời chỉ dẫn sư phạm” trong giáo dục lịch sử nói chung, trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông nói riêng: "Dân ta phải biết sử ta, Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam" Trước hết phải “biết” và trên cơ sở ấy để “tường” (“hiểu sâu sắc”) lịch sử, từ nguồn gốc dân tộc, từ thuở ban đầu dựng nước và rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu cho cuộc sống hiện tại và tương lai Lịch sử không chỉ góp phần phát triển trí tuệ mà trong một chừng mực không nhỏ, còn là công cụ giáo dục tình cảm , đạo đức, phẩm chất Đó là giáo dục lòng yêu nước, trung thành với dân tộc, với cách mạng, với Đảng ; là việc noi gương người xưa để hành động trong ngày nay Vì vậy, từ xưa, lịch sử được xem

là “triết lí của việc noi gương” (lịch sử treo “một tấm gương sáng” để người đời sau noi theo, qua những bài học kinh nghiệm rút ra từ quá khứ) Lịch sử có vai trò

to lớn như vậy, nhưng hiện nay trong xã hội và nhà trường, môn Lịch sử vẫn còn bị xem là môn phụ Học sinh thì học chiếu lệ, dạy học Lịch sử thì chưa được quan tâm đúng mức Giới trẻ hầu như chỉ tiếp cận với lịch sử đất nước qua các bài giảng của thầy cô trong nhà trường và sách giáo khoa Lịch sử Trong khi đó, học sinh lại biết nhiều về lịch sử Trung Hoa qua các con đường đa dạng và dễ tiếp nhận Làm sao không bị hấp dẫn bởi những trang lịch sử Trung Hoa được trình bày sinh động qua những bộ phim dã sử đầy kịch tính cùng những diễn viên nổi tiếng, xinh đẹp? Vậy thực trạng đó bắt nguồn từ đâu? Đã có rất nhiều ý kiến thể hiện sự quan tâm đặc biệt đến vấn đề dạy sử và học sử từ trước đến nay Đặc biệt trong những năm gần đây, khi nhìn vào kết quả học tập nói chung ở các khối trường phổ thông và

BM03-TMSKKN

nhìn vào kết quả của các kỳ thi đại học nói riêng, toàn xã hội đã không thể không chú ý đến bộ môn Lịch sử Một thực trạng đó là: Kết quả học tập môn lịch sử của học sinh rất yếu kém và đáng báo động Vậy nguyên nhân là do đâu? Phải chăng dạy sử và học sử hiện nay chưa tìm ra một “kim chỉ nam” chuẩn xác để định một hướng đi chung? Như vậy, chúng ta thấy rằng: Dạy sử và học sử hiện nay đang thu hút sự chú ý của toàn xã hội

Trong nhà trường Phổ thông, cũng như các bộ môn Khoa học Tự Nhiên (KHTN), các môn học thuộc KHXH như Văn học, Lịch sử,… có vai trò hết sức to lớn trong việc hình thành và giáo dục nhân cách, đạo đức đối với học sinh nên lại càng liên quan và hệ thống hơn

2 Cơ sở thực tiễn:

“ Lịch sử là sự kiện” Đó là một tổng kết mà ai trong chúng ta- những giáo viên dạy sử cũng có thể thấy được Bản thân những sự kiện lịch sử vốn đã khô khan, nhất là những bài viết về các trận đánh có rất nhiều những con số về ngày, tháng, năm xảy ra sự kiện hoặc những số liệu về các thành tựu đã đạt được trên mọi lĩnh vực Để chuyển tải cho học sinh những số liệu một cách khô cứng như vậy, đòi hỏi người giáo viên phải linh hoạt và sáng tạo trong việc sử dụng phương pháp Thực tế cho thấy, giáo viên giảng dạy môn Lịch sử ở cấp THPT nói chung thường giảng dạy một cách khô khan, cứng nhắc, nặng về cung cấp kiến thức, sự kiện một cách đơn thuần, truyền thụ kiến thức theo phương pháp đọc - chép do vậy không gây được hứng thú học tập cho học sinh, làm cho tiết học trở nên nặng nề Đây cũng là một trong những nguyên nhân chính làm cho học sinh chưa thích học

bộ môn Lịch Sử

Tuy nhiên, trái với thực trạng trên Qua giảng dạy và dự giờ đồng nghiệp trong 2 năm qua, tôi đã rút ra được một kinh nghiệm mà bản thân tôi cho là rất quý Đó là: khi áp dụng kiến thức thơ, văn, ca dao vào việc giảng dạy Lịch sử sẽ gây hứng thú cho học sinh trong việc tiếp thu bài Những tiết học như vậy trở nên sinh động hẳn, để lại trong lòng các em những ấn tượng lâu bền Chắc chắn những

sự kiện trong bài học Lịch sử sẽ lưu lại trong ký ức các em sâu hơn, lâu hơn Qua thể nghiệm nhiều lần dạy hai cách ở 1 tiết học: một là giảng dạy không vận dụng kiến thức thơ văn, ca dao; hai là có vận dụng kiến thức thơ văn, ca dao vào trong

tiết dạy, tôi thấy chất lượng hai tiết dạy hoàn toàn khác nhau, kể cả tâm lý, hứng thú của người dạy cũng hoàn toàn khác nhau.

Trên thực tế, sự phong phú của nguồn thơ, văn, ca dao, dân ca, chuyện cổ viết về Lịch sử hoặc liên quan đến Lịch Sử vô cùng phong phú, nếu người giáo viên biết cách vận dụng, chắc chắn sẽ đạt kết quả cao trong giảng dạy lịch sử dân tộc Vì vậy, thông qua đề tài nghiên cứu này, tôi muốn góp phần nhỏ trong việc nâng cao chất lượng giáo dục ở bộ môn lịch sử

PHẦN II – GIỚI HẠN ĐỀ TÀI

Như đã nói ở trên, nguồn thơ, văn… của chúng ta (liên quan đến Lịch sử) rất phong phú Trong điều kiện chủ quan và khách quan cho phép, tôi chỉ giới hạn phạm vi tìm hiểu là: Bước đầu khai thác và vận dụng một số kiến thức thơ, văn (chủ yếu là thơ, ca dao) vào việc giảng dạy một số bài trong chương trình Lịch sử Lớp 10, 12 THPT

PHẦN III: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng, phạm vi vận dụng của đề tài là chương trình Lịch sử lớp10, 12

Vì vậy, trước hết cần phải nghiên cứu kỹ chương trình này Đặc biệt là các bài có thể khai thác, vận dụng được Trong khi thực hiện công đoạn này, cần phải liên hệ,

so sánh và đặt nó trong mối quan hệ liên quan với chương trình môn Văn học lớp10, 11, 12 - bậc PTTH Đây là một thao tác rất quan trọng, góp phần xác định được đúng mức độ vận dụng của đối tượng là học sinh lớp10, 12, tránh sa đà, ôm đồm

2 Tiến hành sưu tầm các bài thơ, văn ca dao… có quan hệ sát với nội dung các bài Lịch sử thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài Cần lưu ý rằng, không phải trong một bài thơ liên quan ta có thể khai thác được hết cả bài mà nên lựa chọn những đoạn thơ sát nhất, “đắt” nhất để sử dụng

3 Chọn lựa, phân loại các kiến thức thơ, văn ca dao phù hợp với yêu cầu, phương pháp giảng dạy lịch sử theo từng mảng: thơ về tiểu sử, cuộc đời nhân vật Lịch sử; thơ văn về diễn biến trận đánh hay biến cố Lịch sử, thơ văn trần thuật về tội ác của giai cấp thống trị, của bọn xâm lược… Sau khi phân loại, tiến hành sắp xếp nguồn tư liệu đó thành từng chủ đề

4 Khai thác, vận dụng các kiến thức đó vào từng bài lịch sử đã giới hạn

5 Góp ý với các đồng nghiệp khai thác và vận dụng kiến thức thơ, văn vào việc giảng dạy trong khi bản thân mình trực tiếp dự giờ để có điều kiện kiểm chứng và so sánh.

6 Đi thực tế ở một số trường phổ thông trung học nếu điều kiện cho phép

PHẦN IV: NỘI DUNG I- KHAI THÁC MỘT SỐ KIẾN THỨC THƠ- CA DAO VẬN DỤNG VÀO

VIỆC GIẢNG DẠY MỘT SỐ BÀI LỊCH SỬ LỚP 1O

Câu thơ, lời nhạc, tục ngữ, ca dao đều là những cảm xúc được bật ra tự nhiên

từ tình cảm chân thực và có được từ trải nghiệm cuộc sống Ở bộ môn lịch sử, nếu giáo viên biết vận dụng những dẫn chứng từ thơ ca thì tiết dạy sẽ sinh động và hiệu quả hơn nhiều

Ca dao là một bộ phận của văn học Nó không chỉ là một sản phẩm nghệ thuật dân gian mà còn tâm thức của dân gian về những hiện tượng lịch sử, xã hội nhất định Ca dao phản ánh lịch sử trực tiếp hoặc gián tiếp, ở những góc độ, những cung bậc khác nhau Kí ức dân gian về các sự kiện, hiện tượng lịch sử trong ca dao thì thường không được ghi rõ về mốc thời gian, nhưng nó rất dễ nhớ bởi nó thường được diễn đạt bởi thể thơ lục bát, bằng những hình ảnh sinh động và phản ánh rất chân thực cái nhìn của dân gian về các sự kiện, hiện tượng lịch sử mà nhân dân quan tâm

Vì vậy, chúng ta cũng có thể khai thác ca dao như là một nguồn tư liệu bổ ích phục vụ cho các bài giảng lịch sử Cụ thể ở chương trình lịch sử lớp 10 có thể áp dụng ở một số bài:

1-Bài 14: Các quốc gia cổ đại trên đất nước Việt Nam

- Giáo viên có thể giới thiệu sự ra đời của nhà nước Văn Lang Âu Lạc, qua đó khắc sâu cho học sinh về ngày dỗ tổ Hùng Vương: Khoảng thế kỉ VII trước công nguyên, người Việt cổ đã xây dựng nhà nước đầu tiên trong lịch sử - nước Văn Lang Đến cuối thế kỉ III trước công nguyên, quân Tần phát binh xâm chiếm nước

ta Nhân dân Văn Lang đã đoàn kết với người Tây Âu cùng tiến hành cuộc kháng chiến chống Tần Lúc bấy giờ vua Hùng đã già yếu, lại không có con trai nên thủ lĩnh người Tây Âu là Thục Phán đã trở thành người chỉ huy tối cao Cuộc kháng

chiến thắng lợi, nước Âu Lạc ra đời trên cơ sở sát nhập Tây Âu với Văn Lang Thục Phán lên ngôi vua và xưng là An Dương Vương Để tưởng nhớ công ơn các vua Hùng, Thục Phán đã cho dựng cột đá thề đời đời thờ cúng vua Hùng Tục giỗ

tổ Hùng Vương xuất phát từ đây Nói về tục giỗ tổ Hùng Vương của dân tộc dân gian có câu ca:

Ai về Phú Thọ cùng ta Vui ngày giỗ tổ tháng 3 mồng 10

Hoặc:

Dù ai đi ngược về xuôi Nhớ ngày giỗ tổ mồng mười tháng ba Khắp miền truyền mãi câu ca Nước non vẫn nước non nhà ngàn năm

Sau khi lên ngôi, An Dương Vương Thục Phán đã cho xây thành Cổ Loa (Đông Anh, Hà Nội) Đây là một công trình quân sự rất độc đáo Để có được một tòa thành đất kiên cố, xây trên một nền đất có kết cấu địa chất không vững chắc như Cổ Loa, cha ông ta ắt hẳn phải nổ lực rất lớn Nếu như trong truyền thuyết đã dựng lên một bức màn huyền bí khi kể rằng An Dương Vương phải nhờ sự trợ giúp của thần Kim quy thì mới chiến thắng được âm binh, ma quỷ phá hoại mới xây xong thành thì trong ca dao, dân gian đã cho rằng chỉ có bậc tiên thánh mới xây được thành này

Cổ Loa là đất đế kinh Trông ra lại thấy tòa thành tiên xây

Hay

Ai về qua huyện Đông Anh Ghé xem phong cảnh Loa Thành Thục Vương

Cổ Loa thành ốc khác thường Trải bao mưa nắng dãi dầu còn đây

2- Bài 16: Thời Bắc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc

Trong hơn ngàn năm Bắc thuộc, dân tộc ta đã bền bỉ đấu tranh để giành lại độc lập, chủ quyền từ tay các các thế lực phong kiến phương Bắc Hình ảnh những người anh hùng dân tộc đã được ca dao nhắc đến rất nhiều với một tấm lòng yêu quý, biết ơn sâu sắc Chẳng hạn nói về người phụ nữ can trường, lẫm liệt Triệu Thị

Trinh đã lãnh đạo cuộc kháng chiến chống quân Ngô đô hộ ở thế kỉ III, dân gian có thơ rằng:

Ru con con ngủ cho lành

Để mẹ múc nước rửa bành con voi Muốn coi lên núi mà coi Coi bà Triệu tướng cưỡi voi, đánh cồng

Hay

Ai qua Nông Cống tỉnh Thanh Dừng chân nhớ Triệu Thị Trinh anh hùng

Ai về Hậu Lộc, Phú Điền, Nơi đây Bà Triệu trận tiền xung phong

Nói về nỗi thống khổ của nhân dân vì nạn cống vải và cuộc khởi nghĩa của Mai Thúc Loan, ca dao cũng phản ánh:

Nhớ khi nội thuộc Đường triều Giang sơn cố quốc nhiều điều ghê gai

Sâu quả vải vì ai vạch lá Ngựa hồng trần kể đã héo hon

…

Đường đi cống vải từ đây dứt Dân nước đời đời hưởng lộc chung

Hay câu ca:

Sa nam trên chợ dưới đò Nơi đây Hắc Đế kéo cờ dựng binh

Sông Bạch Đằng là một địa danh đã đi vào lịch sử dân tộc với những chiến thắng hiển hách của cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nam Hán (938), quân Tống (981) và quân Nguyên (1288) Con sông này chảy giữa thị xã Quảng Yên (Quảng Ninh) và huyện Thủy Nguyên (Hải Phòng) rồi đổ ra biển Bình thường sông hẹp, khi triều dâng lòng sông rất rộng, thường xuất hiện những cơn sóng bạc đầu lớn nên gọi là Bạch Đằng giang Xưa kia hai bên bờ sông là rừng rậm ken dày

do đó dân gian còn gọi là sông Rừng Cha ông ta xưa đã từng dặn dò:

Con ơi nhớ lấy lời cha Gió to, sóng cả chớ qua sông Rừng Đánh giặc thì đánh giữa sông Đừng đánh chỗ cạn mắc chông mà chìm 3-Bài 18: Công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế trong các thế kỷ X-

Đời Lê Thái Tổ, Thái Tông Thóc lúa đầy đồng gà chẳng thèm ăn

Bò đen húc lẫn bò vàng Hai con húc chắc đâm quàng xuống sông

Hay ca ngợi cảnh phồn hoa, đô hội, sự phát triển thịnh đạt của các nghề thủ công dẫn đến sự hình thành các phường nghề ở Thăng Long xưa, dân gian có thơ:

Rủ nhau chơi khắp Long Thành

Ba mươi sáu phố rành rành chẳng sai

Hàng Bồ, Hàng Bạc, Hàng Gai Hàng Buồm, Hàng Thiếc, Hàng Hài, Hàng Khay

Mã Vĩ, Hàng Điếu, Hàng Giày Hàng Lờ, Hàng Cót, Hàng Mây, Hàng Đàn

………

Phồn hoa thứ nhất Long Thành Phố giăng mắc cửi, đường quanh bàn cờ

Người về nhớ cảnh ngẩn ngơ Bút hoa xin chép vần thơ lưu truyền

4- Bài 21: Những biến đổi của nhà nước phong kiến trong các thế kỷ XVI-XVIII

Từ thế kỉ XVI, chế độ phong kiến Việt Nam bước vào giai đoạn suy yếu Cảnh thái bình thịnh trị đã không còn nữa Đời sống nhân dân trở nên khó khăn Điều đó đã được phản ánh trong câu ca:

Đời vua Vĩnh Tộ lên ngôi Cơm trắng đầy nồi, trẻ chẳng buồn ăn

Từ ngày Cảnh Trị lên ngôi Khoai chửa mọc chồi đã nhổ lên ăn

Nhà Lê suy vi, Mạc Đăng Dung cướp ngôi lập ra nhà Mạc Nhưng cũng chỉ được mấy chục năm thì bị lực lượng Lê Trung - Trịnh đánh bật khỏi Thăng Long (1692) Một số người trong tôn thất nhà Mạc chạy lên Cao Bằng, xây dựng thành lũy cát cứ ở đây mãi đến năm 1677 mới bị tiêu diệt hoàn toàn Kí ức dân gian về thời kì này được thể hiện trong câu ca:

Cái cò lặn lội bờ sông Gánh gạo, đưa chồng tiếng khóc nỉ non

Nàng về nuôi cái cùng con

Để anh đi trẩy nước non Cao Bằng

Ở nhà cò nhớ anh chăng?

Để anh kể chuyện Cao Bằng cho nghe

Sau nội chiến Nam – Bắc triều, bước sang thế kỉ XVII đất nước tiếp tục vướng nạn binh đao, nồi da xáo thịt bởi cuộc phân tranh giữa hai tập đoàn phong kiến Trịnh – Nguyễn Quảng Bình lúc ấy là chiến địa của các cuộc giao tranh Nỗi lòng người dân nơi này được thể hiện qua câu ca:

Sông Gianh nước chảy đôi dòng Đèn chong đôi ngọn biết trông ngọn nào?

Để ngăn chặn các cuộc tiến công của quân Trịnh ở mặt Bắc, chúa Nguyễn Phúc Khoát đã theo mưu kế của Đào Duy Từ xây dựng Lũy Trường Dục (Định Bắc trường thành) từ núi Đâu Mâu về đến cửa biển Nhật Lệ Quân Trịnh nhiều lần chủ động đánh vào Bố Chính (Quảng Bình) nhưng không thể thắng được quân chúa Nguyễn Về điều này, dân gian có câu ca:

Lũy Thầy ai đắp mà cao Sông Gianh ai bới ai đào mà sâu

Thứ nhất là sợ Lũy Thầy, thứ nhì sợ đầm lầy Võ Xá

Có tài thì vượt sông Gianh Dẫu mọc thêm cánh Trường thành khó qua

5- Bài 22- Tình hình kinh tế ở các thế kỷ XVI-XVIII

Đến cuối thế kỉ XVII, các cuộc giao tranh kết thúc Hai bên cắt đất, chia nhau cai trị hình thành cục diện Đàng Trong, Đàng Ngoài Nền kinh tế dân tộc có điều kiện ổn định và phát triển trở lại Trong những thế kỉ XVII, XVIII ngành kinh tế thủ công nước ta phát triển rất mạnh mẽ Xuất hiện nhiều làng nghề thủ công trong

cả nước Về làng nghề Bát Tràng dân gian có câu ca:

Trên trời có đám mây xanh

Ở giữa mây trắng xung quanh mây vàng

Ước gì anh lấy được nàng

Để anh mua gạch Bát Tràng về xây Xây dọc rồi lại xây ngang Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân

Quảng Nam có lụa Phú Bông

Có khoai Trà Đảo, có sông Thu Bồn

Phú Bông dệt lụa, dệt sa Kim Bồng thợ mộc, Ô Gia thợ rừng

Về nghề làm giấy, in tranh:

Hỡi cô thắt lưng bao xanh

Có về làng Mái quê anh thì về

Các làng nghề ở Hải Dương, Hưng Yên có câu:

Ai về Đông Tĩnh, Huê Cầu Đông Tĩnh bán thuốc, Huê Cầu nhuộm thâm

Nào ai đi chợ Thanh Lâm Cho anh gửi một áo thâm hạt dầu

Nghề làm đường ở Quảng Ngãi cũng đã đi vào cao dao với câu:

Mặn mà muối biển Sa Huỳnh Ngọt đường Quảng Ngãi thắm tình quê ta Đường phổi, chim mía, mạch nha

Ai về Quảng Ngãi thử qua một lần

Cũng trong các thế kỉ XVII – XVIII, văn hóa dân tộc tiếp tục phát triển mạnh

mẽ Đạo Phật không bị sự hạn chế của chính quyền nữa nên tiếp tục phát triển, ăn sâu, bám rễ vào đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Chùa – Phật trở thành chỗ dựa tinh thần cho con người, nơi con người gửi gắm những ước nguyện khi cuộc sống gặp những điều éo le, ngang trái:

Dẫu mà không lấy được em Anh về đóng cửa, cài rèm đi tu

Tu đâu cho em theo cùng May ra thành Phật, thờ chung một chùa