KINH NGHIỆM KHOA HỌC - Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy - Số năm có kinh nghiệm: 9 năm - Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây: + Những thuận lợi và khó khăn
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI TRƯỜNG THCS & THPT HUỲNH VĂN NGHỆ
Mã số:
(Do HĐKH Sở GD&ĐT ghi)
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH CÓ MỘT SỐ KỸ NĂNG ĐỂ
Có đính kèm: Các sản phẩm không thể hiện trong bản in SKKN
Mô hình Phần mềm Phim ảnh Hiện vật khác
Năm học: 2012-2013
Trang 2SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC
I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN
II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO
- Học vị (hoặc trình độ chuyên môn, nghiệp vụ) cao nhất: Cử nhân Đại học sư phạm Địa
- Năm nhận bằng: 2011
- Chuyên ngành đào tạo: Địa
III KINH NGHIỆM KHOA HỌC
- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy
- Số năm có kinh nghiệm: 9 năm
- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:
+ Những thuận lợi và khó khăn trong giảng dạy Địa lý
+ Khai thác kiến thức từ bảng thống kê, bản đồ, biểu đồ Địa lý 9
+ Khai thác kiến thức trên kênh hình khi dạy lịch sử 9
+ Kinh nghiệm nâng cao hiệu quả hoạt động nhóm trong giảng dạy Lịch sử 8
+ Kinh nghiệm hướng dẫn học sinh có một số kỹ năng để học tốt trong môn lịch sử 8
Trang 3I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Hiện nay, trước yêu cầu của nền kinh tế tri thức, đòi hỏi việc nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực nhằm từng bước đáp ứng và phù hợp với xu thế hội nhập toàn cầu Trong đó, định hướng chủ đạo và xuyên suốt của việc nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo chú trọng phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo, khơi gợi năng lực tự nghiên cứu, lòng say mê, ham hiểu biết và học hỏi của học sinh Thông qua sự đổi mới nội dung chương trình giáo dục, đổi mới phương pháp, phương tiện dạy học nhằm đào tạo ra lớp người năng động, linh hoạt có đủ năng lực, phẩm chất, trí tuệ và hoàn thiện về nhân cách để đảm đương sứ mệnh chủ nhân tương lai của đất nước, giúp đất nước khẳng định vị thế phát triển trên trường Quốc tế bằng lối đi riêng với bản sắc riêng của dân tộc mình Đó là vấn đề lớn, những thách thức lớn đặt ra không những cho các nhà chiến lược, các nhà hoạch định chính sách của Đảng, Nhà nước, Chính phủ các Bộ, ban, ngành, mà còn đặt ra với mọi công dân Việt Nam
- Việc dạy và học lịch sử trong trường Trung học cơ sở có nhiệm vụ vô cùng quan trọng cho việc giáo dục con người, từ những kiến thức lịch sử, học sinh hiểu biết quá khứ, hiểu biết cội nguồn lịch sử, truyền thống đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc Bên cạnh đó là truyền thống xây dựng đất nước
- Nhưng hiện nay có một thực tế đáng buồn là tâm lí xem nhẹ bộ môn tồn tại trong không ít người, nhất là ở học sinh, thường cho lịch sử là môn học bài, không quan trọng như những môn khác, chỉ cần học thuộc bài là được cho nên lơ là trong việc học tập bộ môn, dẫn đến chất lượng bộ môn lịch sử ngày càng thấp ở tất cả các cuộc thi ở các cấp học Tình trạng học sinh học sử nhưng mù sử ngày càng phổ biến, hoặc biết nhưng mơ hồ, nhầm lẫn kiến thức lịch sử cũng không phải là hiếm
- Để giáo dục học sinh trở thành con người phát triển một cách toàn diện, trong đó có
sự hiểu biết một cách đúng đắn về lịch sử, ngoài nổ lực tự học của học sinh thì vai trò của người thầy là vô cùng quan trọng
- Với suy nghĩ, trăn trở của một giáo viên nhiều năm giảng dạy môn Lịch sử ở trường trung học cơ sở của một huyện còn gặp nhiều khó khăn của tỉnh.Trước hết tôi nhận thấy rằng với bất kỳ một môn học nào, trong quá trình dạy học, giáo viên phải khơi gợi, kích thích lòng ham muốn học hỏi, hiểu biết của học sinh bằng cả tấm lòng nhiệt tình, bằng sự khéo léo trong xử lý tình huống trong nghiệp vụ sư phạm của mình, sẽ hình thành cho học sinh một kĩ năng, một thói quen tốt, một nhận thức đúng đắn và đầy đủ, sâu sắc về kiến thức được lĩnh hội
- Xuất phát từ suy nghĩ trên, mong muốn khắc phục những khó khăn tồn tại trong dạy
và học môn Lịch sử tại huyện nhà Với nhiệm vụ là giáo viên giảng dạy lịch sử trung
học cơ sở, tôi đã đúc kết những gì đã tích lũy được thành “ Kinh nghiệm hướng dẫn
học sinh có một số kỹ năng học để học tốt môn LỊCH SỬ 8”
Trang 4II TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
1 CƠ SỞ LÝ LUẬN:
- Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) là một thuật ngữ rút gọn, được dùng
ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động (PGS.TS Vũ Hồng Tiến)
- Muốn học sinh có phương pháp học tập tích cực thì trước hết phải hình thành cho các
em thói quen học tập tích cực rồi từ thói quen sẽ hình thành các kỹ năng kỹ xảo trong quá trình học tập
- Muốn có kĩ năng, kĩ xảo, trước hết học sinh phải có kiến thức và biết cách vận dụng chúng vào thực tiễn
- Kĩ năng được lặp đi lặp lại nhiều lần sẽ trở thành kĩ xảo
- Kĩ năng hoàn thiện được hình thành sau khi đã có kĩ xảo Kĩ năng hoàn thiện đòi hỏi
ở học sinh kinh nghiệm và một mức độ sáng tạo nhất định trong hành động
- Do vậy, hiện nay ở các trường THCS cũng như PTTH ngày càng nhiều tiết dạy hay, dạy tốt về môn Lịch sử của các giáo viên giỏi theo hướng tổ chức cho học sinh hoạt động tích cực, tự chiếm lĩnh tri thức mới, nhưng chủ yếu là trong các đợt thao giảng, thi dạy giỏi các cấp, còn các tiết học thường ngày chưa thực sự đầu tư vào dạy học.Vì vậy mỗi giáo viên chúng ta phải định hướng tư tưởng của mình để truyền đạt cho học sinh những kiến thức cơ bản, trọng tâm nhất để từ đó học sinh sẽ hứng thú học tập tốt hơn bộ môn của mình
2 MỘT SỐ BIỆN PHÁP CỤ THỂ HƯỚNG DẪN HỌC SINH HỌC TẬP LỊCH SỬ:
- Môn lịch sử trong nhà trường có khả năng bồi dưỡng một khối lượng kiến thức phong phú cho học sinh hiểu biết về quá khứ, hiểu biết cội nguồn lịch sử, truyền thống đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc Bên cạnh đó là truyền thống xây dựng đất nước và những kĩ năng, kĩ xảo cần thiết trong cuộc sống Vì vậy, để giúp học sinh hiểu, nắm vững các kĩ năng và kiến thức lịch sử trong dạy học lịch sử giáo viên cần đặc biệt coi trọng các vấn đề sau:
+ Phát triển cho học sinh tư duy lịch sử đó là tư duy liên hệ tổng hợp xét đoán dựa trên
sự kiện lịch sử
+ Tận dụng triệt để các thiết bị dạy học Lịch sử như tranh ảnh, bản đồ, biểu đồ, bảng thống kê, băng đĩa hình, Qua đó, học sinh dễ dàng có được kiến thức lịch sử trong quá khứ đồng thời phát triển tư duy
+ Tăng cường hướng dẫn học sinh quan sát, thu thập thông tin, vận dụng kiến thức, kĩ năng lịch sử để giải quyết vấn đề có liên quan trong cuộc sống
- Phương pháp trực quan: Việc sử dụng các phương tiện trực quan cũng còn
nhiều khiếm khuyết nên ít có tác dụng phát huy tính tích cực của học sinh Có thể nói các phương tiện dạy học của môn Lịch sử có vai trò hết sức quan trọng vì đó là “nguồn
Trang 5kiến thức Lịch sử”, nhưng hiện nay đại đa số giáo viên Lịch sử sử dụng các phương tiện trực quan theo cách của phân tích minh họa, ít chú ý đến vai trò là nguồn kiến thức của chúng và chưa chú ý đúng mức đến việc cho học sinh tự làm việc với các phương tiện này Chính vì vậy, rất nhiều học sinh không biết đọc bản đồ, không biết khai thác các bảng số liệu…, nói chung kĩ năng Lịch sử của học sinh còn yếu
Trong những năm qua, cùng với việc triển khai cải cách giáo dục, phương pháp dạy học Lịch sử tuy đã có một số cải tiến, chú ý tới việc phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình tiếp thu kiến thức bằng cách tăng cường hệ thống câu hỏi có yêu cầu phát triển tư duy, nhưng đó chỉ là những câu hỏi do giáo viên nêu ra và giáo viên dẫn dắt đến đâu thì giải quyết đến đó.Về mặt hình thức, các giờ học đó có vẻ sinh động vì học sinh tích cực hoạt động Song nếu theo quan niệm về học tập tích cực thì những giờ học như vậy chưa thể nói rằng học sinh đã học tập một cách tích cực, bởi hoạt động của học sinh ở đây mới chỉ là việc trả lời thụ động các câu hỏi của giáo viên chứ bản thân học sinh chưa có nhu cầu nhận thức, chưa chủ động tìm tòi, suy nghĩ và giải quyết những vấn đề đặt ra trong bài học
a Tổ chức và hướng dẫn học sinh kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ, tranh ảnh, bảng số liệu Lịch sử:
+ Đồ dùng trực quan (bản đồ, lược đồ, tranh ảnh, bảng số liệu, phương tiện kĩ thuật hiện đại,…) góp phần quan trọng vào việc giúp học sinh tái tạo được hình ảnh chân thực về quá khứ, là cơ sở để tạo biểu tượng lịch sử, khắc phục tình trạng "hiện đại hoá" lịch sử Do vậy, giáo viên cần tổ chức hướng dẫn học sinh tiến hành các hoạt động học tập nhằm khai thác và lĩnh hội kiến thức với phương tiện dạy học Lịch sử sau:
- Đọc tên bản đồ, lược đồ (để biết nội dung được thể hiện trong đó là gì?)
- Đọc bảng chú giải (để biết cách người ta thể hiện nội dung đó trên bản đồ, lược
đồ như thế nào bằng các kí hiệu gì bằng màu sắc gì?)
- Tìm xem từng kí hiệu (Từng màu xuất hiện ở những vị trí nào trong bản đồ, lược đồ ?)
- Xác định vị trí địa lí nơi xảy ra sự kiện
- Trình bày diễn biến sự kiện theo bản đồ, lược đồ
- Nếu cần thì dùng thước tỉ lệ đo tính khoảng cách
Phân tích bản đồ, lược đồ:
Trang 6- Phân tích bản đồ, lược đồ là tìm ra các mối quan hệ giữa loại kí hiệu với nhau
và với nội dung của bản đồ, lược đồ Cụ thể:
* Thứ nhất, giáo viên cho học sinh cả lớp quan sát để được “trực quan sinh động”, dùng que chỉ giới thiệu tên gọi bản đồ, lược đồ, tỉ lệ và những kí hiệu quan trọng ở phần “Chú giải”
* Thứ hai, giáo viên tập trung sự chú ý của học sinh vào chi tiết quan trọng trên bản đồ, lược đồ đặt câu hỏi gợi mở và tổ chức cho các em khai thác nội dung
* Thứ ba, giáo viên dành cho học sinh một khoảng thời gian ngắn để suy nghĩ, hoặc đọc sách giáo khoa rồi trả lời câu hỏi theo những gợi ý mà giáo viên đã nêu trước
đó, các bạn khác trong lớp lắng nghe và bổ sung thêm ý kiến
* Thứ tư, giáo viên nhận xét, trình bày và kết luận, giúp học sinh sáng tỏ những nội dung lịch sử
Ví dụ 1: Bài 21: Chiến tranh thế giới thứ hai 1939-1945 – Lịch sử 8
Mục II: Những diễn biến chính
- Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ “Lược đồ chiến tranh thế giới thứ hai năm 1939-1945 ”
- Tên lược đồ : “Lược đồ chiến tranh thế giới thứ hai năm 1939-1945”
- Đọc bản chú giải: GV yêu cầu HS đọc bảng chú giải về các hướng mũi tên, màu sắc các nước trên lược đồ và đặt câu hỏi:
? Nước nào tấn công nước nào
? Nước nào thuộc phe trục
? Nước nào bị phe trục gây hấn, xâm lược
Từ đó học sinh chỉ ra các mũi tên trên lược đồ dùng thể hiện hướng tiến quân của các lực lượng tham gia chiến tranh
- Màu sắc của các nước thể hiển trên lược đồ để xác định nước nào thuộc phe trục, nước nào bị phe trục tấn công, nước nào là liên minh của Pháp….nước nào tham gia và những nước nào trung lập
- Dựa vào lược đồ, kết hợp với hệ thống kênh chữ trong sách giáo khoa để rút ra kết luận trong từng giai đoạn, nhận định, phân tích tình hình thông qua các dữ kiện, bước này đòi hỏi cao hơn ở sự tư duy:
? Dựa vào những gì em vừa khai thác hãy đánh giá chung về cuộc chiến tranh này:
Đây là cuộc chiến tranh phi nghĩa, tham vọng của phe trục muốn xâm chiếm và biến các nước thành thuộc địa của mình, nên chúng đã gây ra cuộc chiến tranh này và cuộc chiến tranh này đã để lại hậu quả vô cùng nghiêm trọng về người và của con số thiệt hại gấp rất nhiều lần các cuộc chiến tranh khác cộng lại, kéo theo rất nhiều nước tham gia, làm thay đổi căn bản bản đồ thế giới
Trang 7
Bản đồ diễn biến chiến tranh thế giới thứ hai 1939-1945
Ví dụ 2: Bài 3: Chủ nghĩa tư bản xác lập trên phạm vi thế giới- Lịch sử 8
Hình 17: Lược đồ nước Anh giữa TK XVIII Hình 18: Lược đồ nước Anh nửa đầu TK XIX
Trang 8- Lược đồ thể hiện tình hình nước Anh trước và sau khi tiến hành cách mạng công nghiệp
- Đọc tên: Lược đồ nước Anh thế kỷ XVIII- TK XIX
- Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc phần chú giải
+ Đọc bảng chú giải để biết cách người ta thể hiện đối tượng đó trên bản đồ, lược đồ như thế nào? Bằng các kí hiệu gì? Bằng các màu gì? Bởi các kí hiệu qui ước trên bản
đồ, lược đồ là những biểu trưng của các đối tượng, sự kiện lịch sử trong hiện thực khách quan Vì vậy, giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh biết thông qua những kí hiệu đó mà rút ra nhận xét về tính chất, đặc điểm của các đối tượng Lịch sử được thể hiện trên bản đồ
- Dựa vào các kí hiệu, màu sắc trên bản đồ để xác định vị trí của các đối tượng lịch sử
- Cách thể hiện: Các đối tượng được thể hiện trên lược đồ là: Vùng công nghiệp, trung tâm khai thác than đá, thành phố trên 50 000, hệ thống đường sắt…, học sinh xác định quy mô, sự phân bố của chúng
- Dựa vào bản đồ kết hợp với kiến thức Lịch sử, vận dụng các thao tác tư duy (so sánh, phân tích, tổng hợp) để phát hiện các mối liên hệ Lịch sử không thể hiện trực tiếp trên bản đồ nhằm giải thích, phân tích các sự kiện lịch sử sự phân bố cũng như đặc điểm các đối tượng, sự kiện lịch sử để trả lời được câu hỏi sau:
? Em hãy nêu những biến đổi ở nước Anh sau khi hoàn thành cách mạng công
nghiệp, từ đó rút ra kết luận về sự tác động của cuộc cách mạng công nghiệp đối với các nước tư bản
Học sinh sẽ trả lời được sự thay đổi của nước Anh: Từ một nước nông nghiệp, Anh đã trở thành nước công nghiệp phát triển nhất thế giới, là “công xưởng” của thế giới
Sau đó học sinh sẽ rút ra được kết luận về tác động của cuộc cách mạng công nghiệp đối với các nước tư bản: Cách mạng công nghiệp đã làm thay đổi bộ mặt các nước tư bản: nâng cao năng suất lao động, hình thành các trung tâm kinh tế, các thành phố lớn,
Khi dạy học có sử dụng bản đồ, lược đồ, sẽ phát huy được tối đa tính chất đặc trưng bộ môn, giúp học sinh nắm vững những biểu hiện thể hiện một cách khái quát hóa hay trừu tượng hóa hơn, từ đó có cơ sở so sánh phân tích làm cho không khí lớp sinh động hơn Bên cạnh đó kiến thức của giáo viên sẽ lôgíc có cơ sở và dễ hiểu hơn lôi cuốn được sự chú ý của học sinh Riêng học sinh thấy những hình ảnh trực quan sinh động sẽ dễ dàng tiếp thu bài giảng
- Các em tích cực hoạt động, tự rèn luyện kĩ năng tìm hiểu, sử dụng bản đồ, lược
đồ giúp khắc sâu kiến thức từ đó học sinh không thấy nhàm chán
- Học sinh có thể ứng dụng, liên hệ được trong thực tế khi gặp bản đồ khi đọc tài liệu, xem sách báo, truyền hình
a.2 Tranh, ảnh Lịch sử:
Việc khai thác kiến thức từ tranh ảnh Lịch sử được tiến hành theo các bước:
- Nêu tên các bức tranh (hoặc ảnh) nhằm xác định xem bức tranh hay, bức ảnh đó thể hiện cái gì? (đối tượng lịch sử nào?), ở đâu?
- Chỉ ra những đặc điểm, thuộc tính của các đối tượng Lịch sử được thể hiện trên bức tranh (hoặc ảnh)
Trang 9- Nêu biểu tượng và khái niệm Lịch sử trên cơ sở những đặc điểm và thuộc tính của
nó
Tuy nhiên, tranh ảnh chỉ có tác dụng giúp học sinh khai thác được một số đặc điểm và thuộc tính nhất định về đối tượng Vì vậy, giáo viên cần gợi ý cho học sinh dựa vào kiến thức Lịch sử đã học, kết hợp với bản đồ, biểu đồ, các tư liệu Lịch sử khác để giải thích đặc điểm, thuộc tính của đối tượng Lịch sử được thể hiện trên bức tranh (hoặc ảnh) đó
Ví dụ 3:
Bài 18: Nước Mỹ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới (1939-1945) – Lịch sử 8
Mục II: Nước Mỹ trong những năm 1929-1939
- Tên tranh: Bức tranh đương thời mô tả Chính sách mới của Ru-dơ-ven (Người khổng
lồ tượng trưng cho Nhà nước Mỹ)
- Đặc điểm thể hiện trên bức tranh: Một người khổng lồ đang cầm các sợi dây kéo các ngôi nhà
- Dựa vào các đặc điểm đó để giải thích vai trò của chính sách mới đối với nước Mỹ như thế nào? (Hình ảnh người khổng lồ tượng trưng cho vai trò của nhà nước trong việc kiểm soát đời sống của đất nước, can thiệp vào tất cả các lĩnh vực sản xuất Có thể nói rằng không có lĩnh vực nào trong đời sống kinh tế mà những cải cách của Ru-dơ-ven không động chạm tới)
Ví dụ 4: Bài 21: Chiến tranh thế giới thứ hai 1939-1945
Mục III Kết cục của chiến tranh thế giới thứ hai
Trang 10Đám mây hình nấm do quả bom nguyên tử ném xuống Nagasaki Nhật Bản tạo thành vào năm 1945
- Tên tranh: Đám mây hình nấm do quả bom nguyên tử ném xuống Nagasaki Nhật Bản tạo thành vào năm 1945
- Đặc điểm thể hiện trên bức tranh: Một đám khói khổng lồ
- Dựa vào các đặc điểm đó để miêu tả cột khói này cao như thế nào, ảnh hưởng của nó đến đất nước Nhật Bản:
Học sinh sẽ miêu tả cột khói rất cao, to, dầy đặc
Hậu quả nghiêm trọng: đến con người, đất nước Nhật Bản: Rất nhiều nạn nhân đã chết và chết sau nhiều tháng, thậm chí nhiều năm bởi hậu quả của phóng xạ Ở cả hai thành phố, phần lớn người chết là thường dân và các công trình gần như bị san bằng tất
cả
a.3 Bảng số liệu:
Khi hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ các bảng số liệu thống kê (hoặc các số liệu riêng lẻ) Cần chú ý học sinh:
- Không bỏ sót số liệu nào
- Phân tích các số liệu tổng quát trước khi đi vào số liệu cụ thể
Ví dụ 5: Bài 9: Ấn Độ thế kỷ thứ XVIII- đầu thế kỷ XIX- Lịch sử 8
- Phân tích bảng số liệu Bài 9: Ấn Độ thế kỷ thứ XVIII- đầu thế kỷ XIX
- Bảng số liệu thể hiện: Giá trị lương thực xuất khẩu và số ngưới chết đói
