Khảo cổ học tiền sử và sơ sử khánh hòa (TT)

Do vậy, việc nghiên cứu khảo cổ học Khánh Hòa nhằm tìm hiểu những nền văn hóa cổ xưa nhất, góp phần làm rõ ràng hơn bức tranh lịch sử văn hóa Khánh Hòa là một hành động thiết thực góp ph

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN NGỌC QUÝ

KHẢO CỔ HỌC TIỀN SỬ VÀ SƠ SỬ Ở KHÁNH HÒA

Chuyên ngành: Khảo cổ học

Mã số: 62 22 03 17 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHẢO CỔ HỌC

HÀ NỘI – 2016

Công trình được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Bùi Văn Liêm

TS Trần Quý Thịnh

Phản biện 1: PGS.TS Hán Văn Khẩn

Phản biện 2: PGS.TS Lại Văn Tới

Phản biện 3: PGS.TS Nguyễn Quốc Hùng

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện tại Học viện Khoa học xã hội

Vào hồi …… giờ … phút, ngày … tháng …… năm 2016

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia Việt Nam

Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Khánh Hòa là một tỉnh thuộc vùng duyên hải Nam Trung bộ, nơi có phần lãnh thổ trên đất liền vươn xa nhất về phía biển Đông, nằm gần đường hàng hải quốc tế, có huyện đảo Trường Sa, cảng Cam Ranh và là cửa ngõ của Tây Nguyên thông ra biển Đông, Từ rất sớm

ở Khánh Hòa đã có dấu tích cư trú của con người Do vậy, việc nghiên cứu khảo cổ học Khánh Hòa nhằm tìm hiểu những nền văn hóa cổ xưa nhất, góp phần làm rõ ràng hơn bức tranh lịch sử văn hóa Khánh Hòa là một hành động thiết thực góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội, giữ vững quốc phòng an ninh ở một

vùng đất có vị trí chiến lược của đất nước

1.2 Trong những năm qua, đặc biệt là khoảng 10 năm trở lại đây, khảo cổ học giai đoạn tiền sử và sơ sử Khánh Hoà đã đạt được những thành tích đáng khích lệ Tuy nhiên, do công tác khảo cổ trên đất Khánh Hòa được thực hiện bởi nhiều cơ quan nghiên cứu, ở những thời điểm khác nhau, nên việc hệ thống hóa khối tư liệu đó là một yêu cầu cần thiết để có thể thấy được sự hình thành và phát triển và

đặc trưng của các nền văn hóa cổ ở đây

1.3 Vì yêu cầu công tác, nghiên cứu sinh có cơ may được kế thừa những thành tựu nghiên cứu của những người đi trước, cùng với kinh nghiệm và tư liệu tích lũy được qua các mùa điền dã khảo cổ từ năm

2005 đến nay Do vậy, nghiên cứu sinh đã mạnh dạn chọn đề tài

“Khảo cổ học Tiền sử và Sơ sử Khánh Hòa” làm đề tài luận án của

- Hệ thống hóa toàn bộ khối tư liệu khảo cổ thời tiền sơ sử Khánh Hòa hiện biết cho đến nay

- Tìm hiểu đặc trưng của từng di tích, từng loại hình và từng cụm (hay nhóm) di tích, cũng như mối quan hệ giữa chúng với nhau

- Bước đầu phác thảo nên diện mạo văn hóa thời tiền sơ sử ở Khánh Hòa

- Tìm hiểu vị trí của hệ thống di tích khảo cổ học Khánh Hòa trong bối cảnh thời tiền sơ sử khu vực Nam Trung bộ và xa hơn

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Điền dã, khảo sát lại hiện trạng toàn bộ những di tích đã được phát hiện nghiên cứu

- Nghiên cứu, phân tích tư liệu

- Điền dã, khảo sát, thu thập thông tin và tổng hợp tư liệu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của đề tài luận án là các di tích, di vật khảo cổ giai đoạn tiền sơ sử ở Khánh Hòa

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Phương pháp luận

Đề tài Luận án vận dụng quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử vào việc nghiên cứu và khái quát giá trị đặc trưng về văn hóa - lịch sử của hệ thống di tích, di vật khảo

cổ tiền sử và sơ sử ở Khánh Hòa trong hoàn cảnh, điều kiện cụ thể, trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên, môi trường kinh tế - lịch

sử - xã hội; cũng như trong quá trình phát triển và giao lưu, tiếp biến văn hóa với khu vực

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong Luận án bao gồm: Điền dã khảo cổ học, nghiên cứu chỉnh lý khảo cổ trong phòng, phân tích tư liệu, nghiên cứu so sánh, phỏng vấn, nghiên cứu liên ngành và đa ngành

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Hệ thống toàn bộ tư liệu về di tích và di vật giai đoạn tiền sơ sử

ở Khánh Hòa từ trước đến nay Cung cấp cho các nhà nghiên cứu

những thông tin đầy đủ, cập nhật về khảo cổ học Khánh Hòa

- Xác định đặc trưng chung và riêng của các nhóm di tích và di vật thời tiền sử và sơ sử trên đất Khánh Hòa Từ đó phác thảo nên bức tranh kinh tế, văn hóa, xã hội của các nhóm cư dân giai đoạn tiền sử

và sơ sử ở Khánh Hòa

- Bước đầu xác định vị trí của văn hóa tiền sử và sơ sử Khánh Hòa trong không gian khu vực và trong quá trình phát triển văn hóa, văn

minh Việt Nam

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho cơ quan quản lý văn hóa các cấp xây dựng các phương án quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị các di tích tiền sơ sử ở Khánh

Hòa

Những tư liệu được hệ thống hóa và kết quả nghiên cứu từ luận án cung cấp thêm một nguồn tư liệu giúp các nhà khoa học, các bạn bè trong và ngoài nước quan tâm đến lịch sử văn hóa Khánh Hòa có thể

nghiên cứu, tìm hiểu

7 Bố cục luận án

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung luận án gồm 3 chương:

- Chương 1: Tổng quan tư liệu

từ núi xuống biển nên địa hình bị chia cắt mạnh mẽ Địa hình núi và bán sơn địa chiến ¾ diện tích Miền đồng bằng lại bị chia thành từng

ô, cách ngăn bởi những dãy núi ăn ra biển Hệ thống sông ngòi ngắn

và dốc, các đồng bằng nhỏ hẹp, bờ biển bị chia cắt nhiều vũng, vịnh lớn nhỏ Do điều kiện tự nhiên quy định nên ở Khánh Hoà tồn tại đầy

đủ các hệ sinh thái tự nhiên - nhân văn của Việt Nam: núi rừng - đồng bằng - biển (gồm cả vùng cồn bàu, đầm phá ven biển) và hải đảo Hệ thống sông ngòi dày đặc, ngắn và dốc, chảy theo hướng tây - đông chia cắt vùng đất Khánh Hoà nhưng cũng chính là cầu nối giữa núi rừng với biển đảo

1.2 Lịch sử nghiên cứu

1.2.1 Tình hình phát hiện và nghiên cứu

Khảo cổ học tiền sử và sơ sử Khánh Hòa được đánh dấu mốc đầu

tiên năm 1925 với sự kiện H.Mansuy, một nhà địa chất người Pháp công bố phát hiện 2 công cụ bằng đá mài ở làng Bích Đầm, đảo Hòn Tre trong vịnh biển Nha Trang trên Tập san của Sở Địa chất Đông Dương vào năm 1925 Nhưng cho đến trước năm 1975, khảo cổ học tiền sử và sơ sử Khánh Hòa cơ bản đều là những phát hiện ngẫu nhiên, mang tính báo dẫn rằng ở Khánh Hòa có một giai đoạn văn hóa tiền sơ sử vẫn đang nằm ngủ yên trong lòng đất

Khảo cổ học tiền sử và sơ sử Khánh Hòa bắt đầu được thực hiện

từ sau ngày thống nhất đất nước Đến nay, kết quả nghiên cứu tiền sử

và sơ sử Khánh Hòa đã phân lập ba nhóm văn hóa gồm: văn hóa Xóm Cồn, cụm di tích Hòa Diêm, văn hóa Sa Huỳnh ở Diên Sơn, nhóm cư dân sử dụng trống đồng Đông Sơn ở Khánh Hòa

- Lịch sử nghiên cứu văn hóa Xóm Cồn bắt đầu từ những thông tin của người dân phường Cam Linh (Cam Ranh) về những hiện vật khảo cổ phát hiện ở địa điểm Xóm Cồn Tháng 8/1979, Trịnh Sinh và

Nguyễn Trọng Hiền đã khảo sát Di chỉ Xóm Cồn (Phú Khánh) Di

tích được khai quật nghiên cứu 2 lần vào các năm 1980 và 1991 Thời gian các năm 1988 và 1990 các đợt điều tra, khảo sát đã phát hiện thêm các địa điểm khảo cổ Bình Ba, Bình Hưng Bãi Trủ và Đầm Già có cùng tính chất với di tích Xóm Cồn Từ các lần khai quật Xóm Cồn cùng những tư liệu mới thu thập, các nhà khoa học đã xác lập nên “Văn hóa Xóm Cồn” vào năm 1993

Gần 20 năm sau, công tác khảo cổ ở Khánh Hòa lại được đẩy mạnh Đặc biệt, trong khoảng thời gian từ năm 2006 đến năm 2015, công tác khảo cổ ở Khánh Hòa diễn ra rất sôi động, nhiều cuộc khai quật được tiến hành, trong đó có những cuộc điều tra và khai quật trên quy mô lớn, đã đưa đến một khối lượng lớn tư liệu khảo cổ Liên tiếp trong các mùa điền dã năm 2005, 2006, 2009, 2010 - 2011 đã

phát hiện thêm nhiều di tích mới trên địa bàn toàn tỉnh

Trên cơ sở các phát hiện ở trên, nhiều cuộc khai quật đã được tiến hành ở các di tích: Văn Tứ Đông (2006, 2011), Vĩnh Yên (2007, 2009), Cù Hin (2008), Trảng Cháy (2010), Hòa Do 5A (2012)…

- Cụm di tích Hòa Diêm gồm 4 địa điểm Hòa Diêm, Hòa Diêm 2,

Gò Miếu và Gò Duối phân bố liền khoảnh trên một cồn cát ven biển

ở Đội 5, thôn Hòa Diêm, xã Cam Thịnh Đông, thành phố Cam Nghiên cứu về cụm di tích Hòa Diêm được bắt đầu kể từ khi phát hiện di tích Hòa Diêm vào tháng 2/1998, tại đây đã triển khai nhiều cuộc khai quật nghiên cứu vào các năm 1999, 2002, 2007, 2008,

2010 và 2011 Đây là một cụm di tích cư trú - mộ táng rất quan trọng trong công tác nghiên cứu lịch sử - văn hóa Khánh Hoà thời tiền sơ

sử, là nơi rất nhiều cuộc khai quật nghiên cứu được tiến hành, thu hút rất nhiều nhà khoa học thuộc nhiều ngành: khảo cổ học, nhân học, cổ nhân học, cổ sinh học… trong nước và quốc tế tham gia

- Di tích mộ chum Diên Sơn (Diên Khánh) thuộc văn hóa Sa Huỳnh, được khai quật chữa cháy hai lần vào các năm 1988 và 1994

- Về nhóm trống đồng Đông Sơn ở Khánh Hòa, tính đến nay đã phát hiện 5 trống, ở 3 địa điểm phường Phước Hải (thành phố Nha Trang), xã Ninh Phụng và Ninh Thân (thị xã Ninh Hòa)

- Về nghiên cứu khảo cổ học biển đảo, trong thời gian các năm

1993 - 1994, 1999 và 2014 đã thực hiện công tác điều tra khảo sát khảo cổ tại quần đảo Trường Sa

1.2.2 Tổng quan tư liệu đã công bố

Đến nay kết quả nghiên cứu về KCH tiền sơ sử ở Khánh Hòa đã được công bố dưới nhiều dạng thức khác nhau, bao gồm: một số ít sách chuyên ngành; trong LATS của Vũ Quốc Hiền; các Báo cáo khoa học kết quả, điều tra, thám sát và khai quật lưu giữ tại nhiều cơ

quan khác nhau; các bài nghiên cứu đăng trên các tạp chí chuyên ngành KCH, TBKH của Viện BTLS Việt Nam (nay là BT Lịch sử Quốc gia); mà dạng thức phổ biến nhất là những bài viết ngắn gọn công bố trong các tập Hội nghị NPHMVKCH hàng năm

1.2.3 Một số vấn đề nghiên cứu

Qua tình hình phát hiện, nghiên cứu và những tư liệu đã công bố

có một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu làm rõ là: Vấn đề hệ thống hóa tư liệu; Vấn đề nghiên cứu đặc trưng hệ thống di tích, di vật khảo cổ; Vấn đề niên đại và các giai đoạn phát triển; và vị trí của tiền sử và

sơ sử Khánh Hòa trong mối quan hệ khu vực

1.3 Cơ sở lý thuyết

Trong Luận án khái niệm “Tiền sử” (pre-history) ở Khánh Hòa, được hiểu là khi con người bắt đầu hiện hiện ở vùng đất này vào khoảng trên 4000 năm BP và kết thúc khi bắt đầu bước vào thời đại sắt sớm, khoảng 6 - 7 thế kỷ trước CN Khái niệm “Sơ sử” (proto-history) là thời đại sắt sớm ở thời điểm từ khoảng 6 - 7 thế kỷ trước

CHƯƠNG 2:

ĐẶC TRƯNG HỆ THỐNG DI TÍCH 2.1 Đặc trưng không gian phân bố di tích

Cho đến nay, những nghiên cứu khảo cổ học đã xác định ở Khánh Hòa có 38 di tích và địa điểm có dấu tích văn hóa khảo cổ thời tiền

sử và sơ sử Trong đó, hầu hết các di tích đều phân bố trên các doi cát

cổ nằm ven biển, quanh các vũng vịnh Cam Ranh, đầm Thủy Triều, vịnh Nha Trang, vịnh Vân Phong… Theo đặc điểm địa sinh thái, có thể phân chia các di tích khảo cổ tiền sử và sơ sử ở Khánh Hòa theo không gian phân bố như sau:

* Các di tích khảo cổ vùng núi và bán sơn địa: tập chung ở các

huyện Khánh Sơn, Khánh Vĩnh, phía tây của thành phố Cam Ranh và các huyện Vạn Ninh, Diên Khánh, Cam Lâm, với đặc điểm núi non trùng điệp, hiểm trở… không thuận lợi cho cuộc sống định cư lâu dài của các nhóm cư dân cổ, thể hiện qua việc chỉ phát hiện 4 địa điểm

có vết tích cư trú mà chưa thấy một di tích có tầng văn hóa rõ ràng

* Các di tích khảo cổ vùng đồng bằng: Đồng bằng Khánh Hòa

hình thành khá muộn, bề mặt các đồng bằng trũng và lầy thụt, không phải là nơi cư trú lý tưởng của cư dân tiền sử Ở đây chỉ thấy một vài địa điểm phân bố trên các gò cát cổ ven sông ở vùng đồng bằng Diên Khánh - Nha Trang như: khu mộ chum Diên Sơn và các điểm phát hiện trống Đông Sơn ở Ninh Hòa và Nha Trang

* Các di tích khảo cổ vùng ven biển và hải đảo: là vùng tiếp nối

với địa hình trên đất liền, ở Khánh Hòa vùng này bao gồm nhiều kiểu địa hình khác nhau: các cồn bàu, đầm phá ven biển, các đảo gần bờ

và xa bờ Đây là khu vực các di tích khảo cổ nằm tập trung nhất với

32 địa điểm trong tổng số 38 địa điểm thời tiền sử và sơ sử phát hiện

ở Khánh Hòa, thường phân bố trên các cồn cát ven biển, một số khác

phân bố trên các đảo gần bờ Do đó một số nhà nghiên cứu còn gọi văn hóa khảo cổ tiền sử và sơ sử Khánh Hòa là “văn hóa cồn bàu”

2.2 Đặc điểm cấu tạo địa tầng - tầng văn hóa di tích

2.2.1 Di tích cư trú

Ở Khánh Hòa, các di tích cư trú đều thuộc nhóm di chỉ cư trú ngoài trời Có thể phân chia thành ba nhóm khác nhau: là tích tụ đống rác bếp; tầng đất cát chứa dấu tích sinh hoạt hàng ngày; và những khu vực có dấu tích của sự cư trú

- Nhóm di tích có tầng văn hóa hình thành kiểu tích tụ đống rác thải: xuất hiện ở hai địa điểm là Văn Tứ Đông và Gò Điệp Tầng văn hóa di tích hình thành từ tích tụ của các loại vỏ nhuyễn thể và công

cụ sinh hoạt hàng ngày của người xưa bỏ lại thành đống rác thải lớn

- Nhóm di tích thứ hai có tầng văn hóa cư trú là đất cát chứa dấu tích sinh hoạt hàng ngày gồm 7 địa điểm: Xóm Cồn, Hòa Do 5A, Gò Miếu (Cam Ranh), Trảng Cháy, Vĩnh Hải, Suối Cam (Cam Lâm) và Bích Đầm (Nha Trang) Đặc điểm chung là tầng văn hóa dày từ 0,5m đến trên 1m, hình thành từ đất cát xen lẫn với các cụm bếp, rác thải sinh hoạt, đồ đá và nhiều mảnh gốm vụn

- Nhóm thứ ba là những di tích có tầng văn hóa mỏng, di vật ít, phản ánh dấu tích cư trú không lâu dài

2.2.2 Di tích cư trú - mộ táng

Nhóm di tích cư trú - mộ táng có 4 địa điểm Vĩnh Yên, Hòa Diêm, Hòa Diêm 2, Gò Duối Cả 4 di tích đều có đặc điểm chung là phân bố trên các cồn cát ven biển, tầng văn hóa dày trung bình 0,8m - 1,2m, vết tích bếp, gốm mảnh tích tụ trong quá trình sinh hoạt hàng ngày cùng với những ngôi mộ được chôn vào trong khu vực cư trú

2.2.3 Di tích mộ táng

Di tích mộ táng có hai địa điểm Bình Ba và Diên Sơn Di tích

Bình Ba, cuộc khảo sát tháng 5/1990 đã phát hiện 1 ngôi mộ văn hóa Xóm Cồn Di tích Diên Sơn là một khu mộ chum văn hoá Sa Huỳnh

* Mộ hung táng: Phát hiện ở Vĩnh Yên (13 mộ), Bình Ba (1 mộ),

Hòa Diêm (6 mộ) và Gò Duối (1 mộ) Nhóm này có hai dạng táng thức khác nhau là mộ chôn ngồi co bó gối và mộ chôn nằm thẳng

* Mộ cải táng: 2 mộ ở di tích Hòa Diêm

2.3.1.2 Loại hình mộ quan tài gốm

Ở Khánh Hòa có ba dạng chính là: mộ nồi vò, mộ chum hình cầu

và mộ chum hình trụ

* Mộ nồi vò: 6 mộ, chỉ xuất hiện ở di tích Vĩnh Yên trong đợt

khai quật năm 2009 Trong vò chỉ có lớp cát đen sẫm, thuần nhất, như cát trong tầng văn hóa nhưng không có lẫn hiện vật, không thấy dấu hiệu của di cốt người Đồ tùy táng theo mộ nghèo nàn, có mộ không có đồ tùy táng chôn theo

* Mộ chum hình cầu: 54 mộ, chỉ xuất hiện ở khu mộ Hòa Diêm

Phổ biến nhất là chum hình cầu đường kính miệng hẹp, đường kính thân trung bình 50cm và được ghè miệng Phần lớn chum đều có nắp đậy, được tạo bằng cách ghè đáy của một chum khác hoặc làm từ một

đồ đựng có miệng rộng Đa phần các mộ có chôn theo đồ tùy táng

- Mộ cải táng: Ở Hòa Diêm ngoài những mộ thông thường, còn

bắt gặp một số mộ cải táng có số lượng di cốt nhiều hơn một cá thể

trong cùng một chum

* Mộ chum hình trụ: 5 mộ, chỉ xuất hiện ở khu mộ Diên Sơn

Về nhân chủng, đến nay ở Khánh Hòa có 2 di tích Vĩnh Yên và Hòa Diêm khai quật được di cốt người còn nguyên vẹn có thể nghiên cứu Di tích Vĩnh Yên đại diện cho cư dân Xóm Cồn, có đặc điểm

của người Mongoloit Cư dân ở Hòa Diêm: Có khả năng là một bộ phận của những người Indonesien bản địa sinh sống dọc Trường Sơn ngay từ hậu kỳ đá mới rải rác ở các tỉnh Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng

đa số phân bố trong không gian văn hóa vùng ven biển và đảo gần

bờ, thuộc dạng hình di tích “cồn - bàu”, với môi trường cư trú khá gần gũi với môi trường hiện đại ở khoảng đầu thế kỷ XX

Do đặc điểm địa hình quy định nên diễn trình phát triển thời tiền

sử và sơ sử ở Khánh Hòa có sự phát triển khá đặc biệt Các cư dân thời tiền sử tiến ra chinh phục, chiếm lĩnh và sinh sống ở các vùng cồn cát ven biển trước khi quay lại chinh phục và chiếm lĩnh “ngược” vùng đồng bằng được hình thành sau đó

Qua các dạng mộ táng ở Khánh Hòa thời tiền sơ sử, có thể nhận thấy ở đây có nhiều dạng táng thức khác nhau, thậm chí là khác xa nhau về truyền thống văn hóa