Đặc trưng của nghề trồng nấm là sử dụng các nguyên liệu là phế thải của nông, lâm nghiệp như: Rơm rạ, mùn cưa, thân gỗ, vụn bông, bã mía..... Nguyên liệu Tất cả các phế thải của nghành n
Trang 1SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ NINH BÌNH TRUNG TÂM ỨNG DỤNG TIẾN BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
Bài giảng
kỹ thuật nuôi trồng nấm Linh chi
Trang 2Ninh Bình, 02/2016
A Khái quát chung về nấm ăn và nấm dược liệu
Nấm là thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao, hàm lượng protein chỉ sau thịt, cá; rất giàu chất khoáng và các axit amin không thay thế, các vitamin không có độc tố Có thể coi nấm ăn như một loại rau sạch và thịt sạch Ngoài ra nấm ăn còn có nhiều đặc tính của biệt dược, có khả năng phòng và chữa bệnh như: Hạ huyết áp, tim mạch, chống béo phì,
Nghề trồng nấm được hình thành và phát triển trên thế giới hàng ngàn năm nay
Ở Việt Nam, nấm ăn cũng được biết đến từ lâu, tuy nhiên chỉ hơn 10 năm trở lại đây, nghề trồng nấm mới được xem như là một nghề mang lại hiệu quả kinh tế Đặc trưng của nghề trồng nấm là sử dụng các nguyên liệu là phế thải của nông, lâm nghiệp như: Rơm rạ, mùn cưa, thân gỗ, vụn bông, bã mía Vốn đầu tư ban đầu ít, kỹ thuật trồng không phức tạp, điều kiện tự nhiên rất thích hợp cho sự phát triển của nấm, thị trường tiêu thụ trong nước và trên thế giới tăng nhanh do sự phát triển chung của xã hội và sự gia tăng dân số, nước ta lại có nguồn lao động dồi dào, giá nhân công rẻ Với những đặc trưng trên, chắc chắn nghề trồng nấm của nước ta sẽ có bước phát triển mới đầy tiềm năng, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày càng tăng của thị trường trong nước và xuất khẩu
B Chuẩn bị các điều kiện nuôi trồng nấm
1 Nguyên liệu
Tất cả các phế thải của nghành nông nghiệp giàu xenlulo đều có thể sử dụng là nguyên liệu chính để trồng nấm Một số loại thông dụng nhất: Rơm, rạ, hạt và vụn bông, mùn cưa (gỗ mềm, không có tinh dầu), thân cây gỗ (còn tươi, có nhựa màu trắng, đường kính 10-20 cm), các loại phụ gia (phân vô cơ, phân hữu cơ )
2 Giống nấm
Cần chuẩn bị giống từ trước khi quyết định sản xuất, nếu làm nhiều phải đặt giống trước để chủ động
- Tiêu chuẩn của giống nấm tốt:
Trang 3+ Không bị nhiễm bệnh.
+ Giống có mùi thơm dễ chịu
+ Giống đúng tuổi (không già hoặc non), sử dụng tốt nhất khi giống ăn hết đáy túi (chai) giống sau 3-4 ngày
- Các chủng giống sử dụng phải phù hợp với mùa vụ trồng nấm, số lượng giống đủ cho khối lượng nguyên liệu đã chuẩn bị
Chú ý: Trong quá trình vận chuyển giống phải nhẹ nhàng, tránh va chạm, không được
mở nút bông ra xem, ngửi
* Để giống nơi thoáng mát, sạch sẽ, không có ánh sáng trực tiếp Chai (túi) giống phải đặt đứng (nút bông quay lên trên)
3 Nhà xưởng
Yêu cầu chung đối với nhà xưởng trồng nấm cần đảm bảo các yếu tố:
+ Có hệ thống cửa điều chỉnh độ thông thoáng khi cần thiết
+ Sạch sẽ, càng mát càng tốt, độ ẩm cao
Trước và sau mỗi đợt trồng nấm phải vệ sinh thật tốt trong nhà nuôi trồng và khu vực xung quanh Có thể đốt bột lưu huỳnh hoặc phun phoóc môn 5% trước khi đưa nguyên liệu vào nhà nuôi 1 tuần Nếu vệ sinh nhà xưởng không tốt (đặc biệt nếu trồng nấm liên tục) nấm dễ bị nhiễm bệnh sẽ làm giảm năng suất
Nhà xưởng có thể tận dụng các nhà hiện có, tạo độ thoáng mát, điều chỉnh ánh sáng bằng cách tăng hoặc giảm các ô cửa
+ Nếu xây nhà mới thì chú ý: Mái lợp một lớp nilông thực sinh, sau đó lợp rơm rạ, lá
cọ, thân lá ngô lên trên tạo độ mát cho nhà trồng Dựng nhà theo kiểu chữ A hoặc kiểu bình thường tuỳ theo từng loại nấm, có thể có hệ thống cửa để điều chỉnh ánh sáng, độ thông thoáng
Tủ và phòng cấy vô trùng: Để trồng các loại nấm trên nguyên liệu là mùn cưa (áp dụng cho các cơ sở trồng nấm với qui mô lớn hoặc có điều kiện về trang thiết bị)
4 Dụng cụ và vật tư khác
Trang 4- Bể ngâm rơm rạ: Nên có diện tích bề mặt rộng, có thể xây bể chứa nước tạm thời Không cần xây kiên cố, có chiều cao khoảng 50-60cm, đáy có lỗ thoát nước
- Kệ lót đống ủ: Dùng tre hoặc gỗ đóng theo kiểu dát giường, kích thước 1,5x1,5m Nên đóng thành 2 tấm có kích thước 1,5x0,75m để tiện sử dụng Khi ủ kê kệ lót cách mặt đất 15-20cm
- Cọc thông khí: Có đường kính 10-15cm, dài 2m
- Nilông phủ, dây buộc
- Khuôn gỗ: Dùng để trồng nấm rơm Khuôn gỗ có hình thang, mặt trong phẳng, kích thước đáy dưới: 0,4x1,2m; đáy trên: 0,3x1,1m; chiều cao khuôn 0,4m Hai đầu khung
có tay cầm
-Túi ni lông: Tuỳ theo từng loại nấm mà sử dụng túi có kích thước khác nhau, túi phải được gấp vuông đáy trước khi đóng bịch, cổ nút, bông nút
- Dụng cụ tưới: Bình ôdoa, bình phun sương, máy bơm
- Nước xử lý nguyên liệu và tưới: Là nước ngọt, sạch
- Các dụng cụ, vật tư khác: Cào sắt 3-5 răng, rổ rá, dao nhỏ bằng inox để thu hái nấm, bếp đun, xoong nồi, thùng chứa, muối ăn, axit xitric
5 Lao động
Tuỳ theo lượng nguyên liệu trồng nấm, qui trình nuôi trồng từng loại nấm khác nhau mà bố trí lao động nhiều hay ít
6 Vốn đầu tư
Trừ tiền mua nguyên vật liệu, dụng cụ, công lao động, xây dựng nhà xưởng cần chuẩn bị từ 500.000-2000.000đ/tấn nguyên liệu
Trang 5C Kỹ thuật nuôi trồng nấm Linh chi
Linh chi là nấm dược liệu Qua phân tích các hoạt chất về mặt dược tính, dược
lý người ta thấy linh chi có tác dụng tốt đối với các bệnh: Tim mạch, hô hấp, gan, đái tháo đường, …
Linh chi có thể sắc nước uống, uống thay trà hoặc bào chế ở dạng thuốc viên, thuốc nước,
1 Đặc tính sinh học
- Nấm Linh chi (quả thể) cây nấm gồm 2 phần cuống nấm và mũ nấm
- Cuống nấm dài hoặc ngắn, đính bên có hình trụ đường kính 0,5-3 cm
- Cuống nấm ít phân nhánh, đôi khi có uốn khúc cong queo Lớp vỏ cuống màu đỏ, nâu đen, bóng, không có lông, phủ suất lên mặt tán nấm
- Mũ nấm khi non có hình trứng lớn dần có hình quạt Trên mặt mũ có vân gạch đồng tâm màu sắc từ vàng chanh - vàng nghệ - vàng cam - đỏ nâu - nâu tím nhẵn bóng như láng pecni Mũ nấm thường có đường kính từ 2-15 cm, dày 0,8-1,2 cm, có loài Linh chi đường kính lớn tới trên 100 cm, phần đính cuống nấm thường gồ lên hoặc hơi lõm
Khi nấm đến tuổi trưởng thành phát tán bào tử từ phiến có màu nâu sẫm
* Nhiệt độ thích hợp:
- Giai đoạn nuôi sợi: 20-300C
- Giai đoạn quả thể: 22-280C
* Độ ẩm:
- Độ ẩm cơ chất: 60-65%
- Độ ẩm không khí: 80-95%
* Độ thông thoáng: Trong suất quá trình nuôi sợi và phát triển quả thể, nấm linh chi đều cần có độ thông thoáng tốt
* Ánh sáng:
Trang 6- Giai đoạn nuôi sợi: Không cần ánh sáng.
- Giai đoạn phát triển quả thể: Cần ánh sáng tán xạ (ánh sáng đọc sách được) Cường
độ ánh sáng cân đối từ mọi phía
* pH: Linh chi thích nghi trong môi trường trung tính đến axit yếu (pH =5,5-7)
* Dinh dưỡng: Sử dụng trực tiếp nguồn xenlulo
2 Thời vụ trồng nấm linh chi
Thời vụ bắt đầu cấy giống đối với các tỉnh phía bắc từ 15/1-15/3 và 15/8-15/9 dương lịch Đối với các tỉnh phía nam có thể trồng quanh năm
3 Nguyên liệu
- Sử dụng mùn cưa tươi, khô các loại gỗ mềm
- Chuẩn bị: Mùn cưa, túi nilon chịu nhiệt kích thước 25x35cm, bông nút cổ nút, bột nhẹ, cám, đường, MgSO4
4 Xử lý nguyên liệu
- Hoà nước vôi có độ pH = 14, mùn cưa khô cứ 1 kg cần bổ sung 1,2 lít nước vôi; bã mía khô 1 kg cần bổ sung 2,2 lít nước vôi
- Trộn đều mùn cưa với điều chỉnh độ ẩm từ 60-65% Tiến hành ủ 7-8 ngày
5 Đảo và chỉnh độ ẩm
- Sau khi ủ mùn cưa hoặc bã mía từ 7-8 ngày dỡ đống ủ kiểm tra độ ẩm và nhiệt độ nguyên liệu Nhiệt độ đống ủ 45-500C, độ ẩm nguyên liệu 60-65%; nguyên liệu chuyển màu nâu
- Chỉnh độ ẩm xong ta tiến hành ủ đống và che kín lại, thời gian ủ lại 7-8 ngày
6 Phối trộn nguyên liệu và đóng bịch
* Công thức môi trường:
+ Mùn cưa, bã mía đủ ẩm
+ Bột nhẹ hoặc CaCO3: 1-1,5%
+ Cám gạo: 5%
+ Cám ngô: 5-10%
Mùn cưa đã được phối trộn với các phụ gia theo tỷ lệ như trên trộn và đảo đều
Trang 7* Đóng bịch:
+ Chẩn bị các vật tư sau:
- Túi nilông 2 lớp kích thước: 25 x 35 cm (10kg túi/1 tấn nguyên liệu)
- Nút nhựa: 4kg/1 tấn nguyên liệu
- Nắp đậy: 4kg/ 1 tấn nguyên liệu
- Bông nút: 5kg/1 tấn nguyên liệu
- Chun buộc: 0,5kg/1 tấn nguyên liệu
+ Cách đóng bịch:
Cho nguyên liệu đã được phối trộn vào túi nilông 2 lớp gấp đáy vuông, ấn chặt vừa phải có chiều cao 10-13 cm; trọng lượng mỗi bịch 1,1-1,3 kg (tuỳ từng loại nguyên liệu) Sau đó làm cổ nút, đậy nút bông và nắp đậy
7 Hấp thanh trùng
- Hấp thanh trùng bằng nồi áp suất p = 1,3-1,4 at (123-1240C), trong thời gian từ 3-4 giờ kể từ khi đạt áp suất
- Hấp thanh trùng bằng lò hấp cách thuỷ, nhiệt độ >1000C, trong thời gian từ 10 -12 giờ kể từ khi đạt nhiệt độ
- Tiêu chẩn: Các bịch linh chi sau khi hấp khử trùng, bịch phải có mùi thơm, không có mùi chua, mùi nồng, mùi hắc, có mùi của bột cám, ngô
- Chuyển bịch vào phòng cấy vô trùng, để nguội
8 Để nguội và cấy giống
- Bịch hấp xong để nguội từ 12-16 giờ trong phòng cấy giống, nhiệt độ trong bịch
<280C
- Phòng cấy phải được vệ sinh sạch sẽ, đảm bảo vô trùng Thường xuyên được thanh trùng bằng bột lưu huỳnh hoặc phoóc môn 0,5%
- Dụng cụ cấy giống gồm: Que cấy, đèn cồn, box cấy, cồn sát trùng
- Giống nấm linh chi được làm trên môi trường hạt ở trong chai thuỷ tinh hoặc chai nhựa, dạng giống cấp 2, tuổi giống từ 15-25 ngày Lượng giống cấy trung bình 25-30 bịch/chai giống
Trang 8Cấy giống:
+ Sử dụng giống trên que sắn: Với phương pháp này cần tạo lỗ trên bịch có đường kính 1,2-2cm, sâu 15-17cm Khi cấy đặt bịch nguyên liệu và túi giống gần đèn cồn, dùng phanh gắp que sắn cấy vào bịch nguyên liệu
+ Sử dụng giống trên cơ chất hạt: Dùng que cấy kều nhẹ cho các hạt tách rời nhau (nên kều nhẹ cho tránh dập nát sợi nấm) rồi đổ vào túi nguyên liệu Lượng giống khoảng 10-15 gam cho một túi nguyên liệu (1 túi giống 500g cấy cho 40 túi nguyên liệu) Lắc nhẹ cho giống trải đều khắp bề mặt túi nguyên liệu, đậy nút bông
Chú ý: Nên chọn giống đúng tuổi, trước khi cấy cần vệ sinh miệng chai giống,
bỏ lớp màng phía trên Khi cấy luôn để chai giống nằm nghiêng Lau sạch tay và box cấy bằng bông cồn, vệ sinh dụng cụ cấy bằng cồn trước khi cấy
9 Ươm sợi và nới nút bông.
- Sau khi cấy giống ta chuyển ra nhà ươm; nhà ươm phải sạch sẽ, thoáng mát, có độ
ẩm 70-80%, ánh sáng yếu, nhiệt độ 25-300C
- Chuyển bịch vào nhà ươm đặt lên giàn hoặc dây treo; khoảng cách giữa các bịch 2-3 cm
- Sau thời gian ươm bịch 20-25 ngày, kiểm tra sợi nấm đã ăn phủ toàn bộ bề mặt và
ăn xuống nguyên liệu 6 - 7 cm thì ta tiến hành nới nút bông bằng cách lấy nút bông ra khỏi bịch nấm và làm tơi, xốp; lấy 1 phần nhỏ vừa bằng miệng nút nhựa ấn nhẹ, sâu xuống nút nhựa để bông tiếp xúc với cơ chất là được
- Thường xuyên kiểm tra, bịch nào bị nhiễm loại bỏ ngay khỏi nhà ươm
10 Chăm sóc, thu hái
Nhà nuôi trồng đảm bảo sạch sẽ, thông thoáng, nhiệt độ 25-280C (trong trường hợp nhiệt độ <200C, sợi nấm linh chi không phát triển và nằm im, trong điều kiện không thuận lợi về thời tiết thì không được tác động vào các sợi nấm) Độ ẩm không khí 80-90%, ánh sáng khuyếch tán, kín gió
Khi sợi nấm ăn xuống bịch được 2/3 thì bắt đầu xuất hiện mũ nấm trên cổ nhựa
có màu trắng hồng, lớn dần lên hình quả trứng; trong điều kiện này chăm sóc rất thận
Trang 9trọng về điều tiết lượng tưới, ánh sáng, độ ẩm, nhiệt độ; theo dõi sự phát triển hàng ngày của nấm Lúc này ta cần tưới nước trực tiếp lên bịch nên tưới phun sương nhẹ vào túi nấm ngày 3-5 lần
+ Lưu ý:
- Khi nhiệt độ không khí thấp hoặc quá cao thì phải điều chỉnh nhiệt độ nhà nuôi trồng cho phù hợp để tránh quả thể bị dị dạng
- Thời gian chăm sóc 70-85 ngày, khi thấy mũ nấm linh chi có màu đồng nhất thì bắt đầu cho thu hái đợt 1
Chú ý: Nên theo dõi thời tiết, tốt nhất vào những ngày nắng thì tiến hành thu
hái Dùng dao sắc cắt ngang chân nấm sát với miệng bịch nấm Sau khi thu hoạch xong dùng nước vôi bôi vào các vết cắt và dừng tưới, sau 15-20 ngày thì bịch nấm bắt đầu mọc quả thể mới Khi thu hái không được sách cổ bịch lên
- Bịch linh chi có thể thu hoạch được 3-4 lứa tới khi hết dinh dưỡng trong bịch nấm Sau khi thu hái xong rửa sạch bề mặt trên của quả nấm và để ngửa quả nấm lên phơi, sấy
- Năng suất trung bình 40-50 kg linh chi khô/1 tấn nguyên liệu khô, tỷ lệ 3 kg linh chi tươi/ 1 kg linh chi khô
Trang 1011 Hạch toán giá thành:
+ Tính cho 1 tấn nguyên liệu khô
* Chi phí
TT Tên vật tư Số lượng Đơn giá
(đồng)
Thành tiền (đồng)
1 Mùn cưa 1.000kg 2.000 2.000.000
5 Giống nấm 20chai 20.000 400.000
10 Công lao động 25 công 120.000 3000.000
11 Khấu hao nhà xưởng 500.000 đ 500.000
* Doanh thu: 30kg nấm khô x 600.000đ/kg = 18.000.000đ