Kể từ năm 1909 khi được phát hiện cho đến nay việc tìm hiểu, nghiên cứu về văn hoá Sa Huỳnh đã trải qua tròn 1 thế kỷ. Qua 100 năm phát hiện và nghiên cứu, những tri thức về nền văn hoá nổi tiếng này ngày càng được bổ sung đầy đủ hơn qua những phát hiện và nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước. Đặc biệt, trong những năm gần đây tư liệu về văn hoá Sa Huỳnh được bổ sung liên tục, nhiều những phát hiện mới làm thay đổi nhận thức của các nhà nghiên cứu về nền văn hoá nổi tiếng này.
Trang 1Dấu ấn Sa Huỳnh trong địa bàn phân bố của văn hoá Đông Sơn qua di tích khảo cổ học Bãi Cọi (Nghi Xuân - Hà tĩnh)
Kể từ năm 1909 khi đợc phát hiện cho đến nay việc tìm hiểu, nghiên cứu về văn hoá Sa Huỳnh đã trải qua tròn 1 thế kỷ Qua 100 năm phát hiện và nghiên cứu, những tri thức về nền văn hoá nổi tiếng này ngày càng đợc bổ sung đầy đủ hơn qua những phát hiện và nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nớc Đặc biệt, trong những năm gần đây t liệu về văn hoá Sa Huỳnh đợc bổ sung liên tục, nhiều những phát hiện mới làm thay đổi nhận thức của các nhà nghiên cứu về nền văn hoá nổi tiếng này
Theo những quan niệm trớc đây, không gian phân bố của văn hoá Sa Huỳnh nằm trải dài từ vùng Quảng Bình đến Đông Nam Bộ, trong đó tập trung nhất là ở vùng Trung và Nam Trung bộ Trên vùng đất Bắc Trung bộ không hề có dấu tích của nền văn hoá này, đây là khu vực thuộc không gian văn hoá Đông Sơn - một nền văn hoá cũng không kém phần nổi tiếng cùng thời ở nớc ta
Tuy nhiên, qua cuộc khai quật di tích Bãi Cọi (Hà Tĩnh) của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam vừa qua đã buộc các nhà nghiên cứu phải có cách nhìn khác về vấn đề này Trớc đây, các nhà nghiên cứu đều cho rằng trong mối quan hệ qua lại nhiều chiều của văn hoá Sa Huỳnh với các văn hoá đơng đại ở Việt Nam và Đông Nam á thì bóng dáng của văn hoá Đông Sơn để lại sâu đậm nhất Ngoài khu đệm Quảng Bình - Thừa Thiên Huế mà chúng ta nhận thức đợc qua bộ hiện vật Đông Sơn nh rìu xéo, giáo, dao găm đồng trong các di tích Cơng Hà, Cổ Giang (Quảng Bình), bóng dáng Đông Sơn còn in đậm ở nhiều địa điểm khác trong văn hoá Sa Huỳnh nh Điện Bàn (Quảng Nam), Tam Kỳ (Quảng Ngãi), Phớc Hải (Khánh Hòa), Bàu Hòe (Bình Thuận) Ngợc lại, Sa Huỳnh cũng để lại trong văn hoá Đông Sơn những nét đặc
tr-ng nhất nh khuyên tai hai đầu thú ở Xuân An (Hà Tĩnh), khuyên tai 3 mấu ở Làtr-ng Vạc (Nghệ An) hay táng tục mộ vò, chum ở Làng Vạc, Đồng Mỏm, Hoàng Lý
Trang 2nh-ng dờnh-ng nh nhữnh-ng dấu ấn này còn manh-ng tính đơn lẻ, mờ nhạt, khônh-ng sâu đậm bằnh-ng dấu ấn của văn hoá Đông Sơn trong văn hoá Sa Huỳnh
Qua kết quả khai quật di tích Bãi Cọi đã cho thấy nhiều dấu ấn sâu đậm hơn của văn hóa Sa Huỳnh trong địa bàn phân bố của văn hoá Đông Sơn, mặc dù xung quanh di tích Bãi Cọi hiện tồn tại những ý kiến khác nhau của các nhà nghiên cứu
Có ngời cho rằng tính chất của di tích này là Sa Huỳnh - Đông Sơn, ngời khác thì khẳng định là Đông Sơn - Sa Huỳnh hay cũng có ý kiến di tích này tuy có yếu tố của cả Sa Huỳnh, Đông Sơn nhng không phải là Sa Huỳnh hay Đông Sơn mà mang tính chất riêng Mặc dù còn có những ý kiến trái chiều nhau về tính chất của di tích Bãi Cọi, nhng các nhà nghiên cứu đều thống nhất ở một điểm: dấu ấn Sa Huỳnh khá đậm nét tại di tích Bãi Cọi qua táng tục mộ bình - nồi chôn đứng, mộ chum/vò nắp nón cụt, qua một số loại hình gốm (chum, vò, bát bồng, nắp nón cụt ) và qua sự xuất hiện của khuyên tai 3 mấu bằng thuỷ tinh và đất nung
Nh vậy, rõ ràng tại di tích Bãi Cọi những dấu ấn của văn hoá Sa Huỳnh không còn mang tính đơn lẻ mà đã rõ nét và sâu đậm hơn nhiều, nó cũng làm cho các nhà nghiên cứu phải có cách nhìn khác quan niệm truyền thống trớc đây khi lấy đèo Ngang (Quảng Bình) làm ranh giới phân bố giữa văn hóa Sa Huỳnh và văn hóa Đông Sơn Chính điều này cũng cho thấy qua 100 năm phát hiện và nghiên cứu, văn hoá Sa Huỳnh vẫn luôn tiềm ẩn những điều bất ngờ mà chúng ta cần tiếp tục khám phá./