Chuyên đề vận dụng kiến thức liên môn trong giảng dạy các bộ môn ở trường THCS

vấn đề phải đặt chúng trong một hệ quy chiếu, từ đó mời có thể nhận thức vấn đềmột cách thấu đáo.II- Cơ sở của dạy học liên môn : Giữa các bộ môn khoa học xã hội có quan hệ với nhau như

CHUYÊN ĐỀ Vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học

Lý luận về dạy học liên môn.

I Quan niệm về dạy học liên môn:

- Dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng trong dạy học.Đây được coi là một quan niệm dạy học hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực củahọc sinh, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục trong các nhà trường

- Dạy học liên môn là hình thức tìm tòi những nội dung giao thoa giữa cácmôn học với nhau, những khái niệm, tư tưởng chung giữa các môn học, tức là conđường tích hợp những nội dung từ một số môn học có liên hệ với nhau Từ nhữngnăm 60 của thế kỉ XX, người ta đã đưa vào giáo dục ý tưởng tích hợp trong việcxây dựng chương trình dạy học Tích hợp là một khái niệm của lí thuyết hệ thống,

nó chỉ trạng thái liên kết các phần tử riêng rẽ thành cái toàn thể, cũng như quá trìnhdẫn đến trạng thái này

Tùy theo khoa học cụ thể mà có thể tích hợp các môn khoa học khác lại vớinhau như: Lí- Hóa- Sinh, Văn- Sử- Địa Hoặc có thể tích hợp được cả các môn tựnhiên với các môn xã hội như: văn, toán, hóa, sinh, GDCD…Ở mức độ cao, sự tíchhợp này sẽ hình thành những môn học mới, chứ không phải là một sự lắp ghépthông thường các môn riêng rẽ lại với nhau Tuy nhiên, các môn vẫn giữ vị trí độclập với nhau, chỉ tích hợp những phần gần nhau Ở mức độ thấp thì việc tích hợpđược thực hiện trong mối quan hệ liên môn Những môn được học riêng rẽ nhưngcần chú ý đến những nội dung có liên quan đến các bộ môn khác, trong quá trìnhdạy học chỉ cần khai thác, vận dụng các kiến thức có liên quan đến bài giảng mìnhđang thực hiện

Dạy học theo quan điểm liên môn có ba mức độ: ở mức độ thấp, giáo viênnhắc lại tài liệu, sự kiện, kĩ năng các môn có liên quan, cao hơn đòi hỏi học sinhnhớ lại và vận dụng kiến thức đã học của các môn học khác, và cao nhất đòi hỏihọc sinh phải độc lập giải quyết các bài toán nhận thức bằng vốn kiến thức đã biết,huy động các môn có liên quan theo phương pháp nghiên cứu

- Dạy học vận dụng kiến thức liên môn giúp cho giờ học sẽ trở nên sinh độnghơn, vì không chỉ có giáo viên là người trình bày mà học sinh cũng tham gia vàoquá trình tiếp nhận kiến thức, từ đó phát huy tính tích cực của học sinh

- Dạy học liên môn cũng góp phần phát triển tư duy liên hệ, liên tưởng ở họcsinh Tạo cho học sinh một thói quen trong tư duy, lập luận tức là khi xem xét một

vấn đề phải đặt chúng trong một hệ quy chiếu, từ đó mời có thể nhận thức vấn đềmột cách thấu đáo.

II- Cơ sở của dạy học liên môn :

Giữa các bộ môn khoa học xã hội có quan hệ với nhau như: Giữa Lịch Văn Học, giữa Lịch Sử- Triết học, kiến thức của các môn có thể bổ sung, hổ trợcho nhau, muốn hiểu được một tác phẩm văn học phải hiểu được hoàn cảnh sángtác tức là phải biết hoàn cảnh lịch sử ra đời của tác phẩm Kiến thức của triết học sẽgiúp ta hiểu về lực lượng sản xuất là gì, vì sao sự đấu tranh giữa các mặt đối lập lại

Sử-là động lực cho xã hội phát triển Khi dạy bài “Bình Ngô đại cáo” giáo viên khôngthể không nhắc tới cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Vì vậy, vận dụng nguyên tắc liênmôn trong dạy học văn học hay Lịch Sử là việc thực hiện tính kế thừa trong nhậnthức các quá trình lịch sử dân tộc và thế giới từ cổ đến kim, làm cho học sinh hiểu

rõ sự phát triển của xã hội một cách thống nhất, liên tục, tránh nhận thức rời rạc,tản mạn Đồng thời học sinh có thể thấy mối liên hệ hữu cơ giữa các lĩnh vực củađời sống xã hội, giữa các môn học, từ đó phát triển tư duy cho hoc sinh

Như chúng ta biết: Các sự vật, hiện tượng tạo thành thế giới luôn có mốiquan hệ gắn bó với nhau, tồn tại trong sự tác động qua lại và chuyển hóa lẫn nhautheo những quan hệ xác định Sự thay đổi sự vật, hiện tượng này có thể bắt nguồn

từ sự thay đổi sự vật hiện tượng khác, và đồng thời nó sẽ ảnh hưởng đến một sựvật, hiện tượng khác nữa Do đó, khi nhận thức về một vấn đề, chúng ta phải cóquan điểm toàn diện, tránh quan điểm phiến diện chỉ xét sự vật, hiện tượng ở mộtmối liên hệ rồi vội vàng kết luận bản chất và quy luật của chúng Vì vậy, để nhậnthức đúng đắn một vấn đề phải đặt chúng trong mối liện hệ giữa các bộ phận, giữacác yếu tố, giữa các mặt của chính sự vật, hiện tượng đó, trong sự tác động qua lạigiữa sự vật đó với sự vật khác, kể cả mối liên hệ trực tiếp và mối liên hệ gián tiếp,trên cơ sở đó ta mới nhận thức đúng và đầy đủ một vấn đề

Con người là tổng hòa của các mối quan hệ xã hội Trong cuộc sống, conngười không ngừng hoàn thiện bản thân mình, và để tồn tại trong xã hội con ngườiphải có tri thức Con người tiếp nhận kiến thức thông qua quá trình học tập, họctrong nhà trường, học ngoài xã hội Tri thức con người tiếp nhận bao gồm tri thức

tự nhiên và tri thức xã hội Có như vậy, con người mới phát triển một cách toàndiện

2- Cơ sở thực tiễn

Nhìn chung trên thế giới, nhiều nước có xu hướng tích hợp các môn họcthuộc lĩnh vực khoa học xã hội như Lịch sử, Địa lí, Giáo dục công dân…để tạothành môn học mới, với hình thức tích hợp liên môn và tích hợp xuyên môn Xuhướng thứ hai là việc thực hiện quan điểm tích hợp nhưng không tạo môn học mới.Đại diện cho xu hướng này là Cộng hòa Liên bang Đức; Hà Lan…

Ở Việt Nam, thời Pháp thuộc quan điểm tích hợp đã được thể hiện trong một

số môn học của trường tiểu học.Từ những năm 1987, việc nghiên cứu xây dựngmôn Tự nhiên – xã hội theo quan điểm tích hợp đã được thực hiện và đã được thiết

kế đưa vào dạy học từ lớp 1 đến lớp 5 Cho đến nay việc nghiên cứu quan điểm tíchhợp trong quá trình dạy học chưa được thực hiện một cách hệ thống, đầy đủ, đặcbiệt là ở bậc trung học Tuy nhiên trong những năm gần đây, do yêu cầu của xã hội,nhiều nội dung mới đã được tích hợp vào môn học

Khi thực hiện môn học tích hợp có ưu điểm sau: Làm cho qua trình học tập

có ý nghĩa; Xác đinh rõ mục tiêu, phân biệt cái cốt yếu và cái ít quan trọng hơn;Dạy học sử dụng kiến thức trong tình huống; Lập mối liên hệ giữa các khái niệm đãhọc; Tránh những kiến thức, kỹ năng trùng lặp; Các kiến thức gắn liền với kinhnghiệm sống của học sinh; Có điều kiện phát triển kỹ năng chuyên môn Tuy nhiênkhi thực hiện môn tích hợp cũng gặp phải những khó khăn như: Còn mới đối vớicác nhà trường, với giáo viên, với phương diện quản lý, tâm lý học sinh và phụhuynh cũng như các nhà khoa học của mỗi bộ môn; Các chuyên gia, các nhà sưphạm đào tạo giáo viên trong các trường sư phạm, các chuyên viên phụ trách mônhọc, họ khó có thể chuyển đổi từ chuyên môn sang lĩnh vực mới cần sự kết hợp vớichuyên ngành khác mà họ đã gắn bó; Giáo viên và các cán bộ thanh tra, chỉ đạothường gắn theo môn học, không dễ gì có thể yêu cầu họ thực hiện chương trìnhtích hợp các môn học; Phụ huynh học sinh và những người lớn khó có thể ủng hộnhững chương trình khác với chương trình mà họ đã được học

3- Thực trạng của vấn đề dạy học liên môn hiện nay:

Thực trạng của vấn đề dạy học liên môn hiện nay có những nét chính sau: Hiện nay giáo viên rất tích cực trong việc đổi mới phương pháp, vận dụngquan điểm dạy học liên môn vào giảng dạy các bộ môn để nâng cao hơn nữa hiệuquả giáo dục Giáo viên đã nêu ra những thuận lợi cũng như khó khăn khi vận dụngquan niệm dạy học này là số học sinh có hứng thú tìm hiểu kiến thức các bộ mônnhất là các bộ tự nhiên ngày càng nhiều hơn, sách giáo khoa được trình bày theohướng “ mở”.Tuy nhiên, việc vân dụng quan niệm dạy học này cũng gặp phảinhững khó khăn nhất định như điều kiện dạy học còn nhiều hạn chế, thiếu thốn, dolượng kiến thức nhiều song thời gian học cho các môn thì ít; đời sống của giáo viêncòn thấp Học sinh ít hứng thú với các môn xã hội

Mặc dù, quan niệm dạy học liên môn đã được vận dụng vào giảng dạy lịch

sử, song hiệu quả đạt được là chưa cao Do đó phần lớn học sinh hiện nay có thái

độ bình thường, chưa phát huy được tính tích cực trong học tập

Vì vậy với chuyên đề này, không tham vọng gì nhiều, chúng tôi chỉ muốnđưa ra một số nội dung cơ bản, trong việc vận dụng kiến thức của các bộ môn cụthể để giải quyết vấn đề nảy sinh trong quá trình dạy học

III- Những vấn đề cụ thể áp dụng kiến thức liên môn vào các môn học: 1- Những vấn đề cụ thể áp dụng kiến thức liên môn vào các môn học:

Trong quá trình học tập ở nhà trường, các em sẽ được học các môn học baogồm các môn khoa học tự nhiên và khoa học xã hội Khoa học tự nhiên gồm cácmôn: Toán, Lí, Hóa, Sinh, Địa…và khoa học xã hội gồm: Văn, Sử GDCD, Mỹthuật… Giữa các bộ môn trong nhóm có quan hệ với nhau Ví như giữa Văn Học

và Lịch Sử có liên hệ, kiến thức môn này sẽ hỗ trợ cho môn kia, văn học sẽ cungcấp cho ta những tư liệu lịch sử mà nhờ đó học sinh có thể nhận thức một cách rõràng, như khi học tác phẩm Tắt Đèn của Ngô Tất Tố, học sinh sẽ hiểu về nhữngthuế, những sưu mà nhân dân phải gánh chịu, hiểu được những chính sách áp bức,bóc lột của thực dân Pháp, đặc biệt hiểu và thông cảm sâu sắc cho tình cảnh ngườinông dân Việt Nam, làm việc cực nhọc “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời” nhưngvẫn không đủ sống, mà tôi nghĩ là bằng ngôn từ của mình giáo viên khó có thể khắchọa hết những tủi nhục, những đắng cay mà người dân phải gánh chịu trong thời kỳpháp thuộc Và cũng khó tìm thấy một ngôn từ nào để diễn tả cho hết sức mạnh như

vũ bão của quân ta trong cuộc kháng chiến chống quân Minh xâm lược hơn nhữnglời thơ của Nguyễn Trãi:

Đánh một trận sạch không kình ngạc,

Đánh hai trận tan tác chim muông

Cơn gió to trút sạch lá khô

Tổ kiến hổng sụt toang đê vỡ

( Bình Ngô đại cáo- Nguyễn Trãi)

Nguợc lại, Lịch sử cũng góp phần giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về VănHọc, như phải hiểu hoàn cảnh tác phẩm đó ra đời như thế nào mới hiểu hết đượcdụng ý nghệ thuật cũng như nội dung sâu sa mà tác giả muốn gửi đến người đọc là

gì Hay như giữa môn Địa Lí và lịch sử chẳng hạn, điều kiện tự nhiên sẽ ảnh hưởngđến sự phát triển của lịch sử các nước, hiểu được vị trí địa lí, hiểu được quy luậtlên, xuống của thủy triều thì ta sẽ giải thích được vì sao quân dân ta lại ba lần đánhthắng quân xâm lược trên sông Bạch Đằng Nói về sự hỗ trợ của Lịch sử đối vớicác môn học khác, G Elton đã nói “Nhà sử học cũng có thể dạy cho các khoa họckhác rất nhiều điều Anh ta có thể giúp các khoa học này hiểu thế giới quan củanhiều phương án xây dựng sơ đồ, vạch rõ những mối quan hệ tương hỗ mà mộtchuyên môn hẹp khó nhận thấy, giúp các khoa học xã hội hiểu rằng đối tượng màchúng có quan hệ là những con người Trong khi tiếp nhận các khoa học khác tínhchính xác và tầm rộng của sự khái quát, đồng thời Lịch Sử có thể hoàn thành nghĩa

vụ của mình bằng cách xây dựng một thái độ nghiêm túc đối với các tài liệu vàtránh những khái quát không có cơ sở vững chắc”

Ví dụ: Khi dạy về chiến dịch điện biên phủ, để học sinh hiểu rõ thời giandiễn ra chiến dịch và hiểu thêm về những gian khổ, hy sinh mà quân đội và nhândân ta đã trải qua, giáo viên chỉ cần đưa một số câu thơ minh họa sau:

Từ ngày 13/3/1954 ta bắt đầu tấn công Điện Biên Phủ:

Năm mươi sáu ngày đêm khoét núi,

ngủ hầm, mưa dầm, cơm vắt.

Máu trộn bùn non

gan không núng

chí không mòn! (Tố Hữu),

Cho đến trưa ngày 7/5/1954, ta đã giành thắng lợi vẻ vang:

“Cờ quyết chiến quyết thắng

Tung bay trên nóc hầm

Chiều mồng bảy tháng năm

Một chiều hè lịch sử”

( Bài thơ: Một chiều hè lịch sử - SGK lớp 1 những năm chưa cải cách)

“Chín năm làm một Điện Biên

Nên vành hoa đỏ, nên thiên sử vàng!”…

(Trích trong bài thơ: Ba mươi năm đời ta có Đảng - Tố Hữu)

Giữa khoa học tự nhiên và khoa học xã hội cũng có quan hệ gắn bó với nhau,như môn Vật Lí bằng phương pháp phóng xạ cacbon đã giúp xác định niên đại các

di vật cổ xưa Hóa Học, sinh học, toán học còn giúp cho môn ngữ văn giải quyếtcác vấn đề nảy sinh trong các văn bản nhật dụng Ví dụ như: Khi giảng bài “ Ôndịch thuốc lá”, giáo viên có thể dùng kiến thức hóa học để làm rõ các chất có trongthuốc lá; kiến thức môn sinh để thấy chất độc có trong thuốc lá có hại cho sức khỏecon người như thế nào? Các phép tính còn giúp cho các em thấy được hút thuốc lákhông những có hại cho sức khỏe mà còn tiêu tốn tiền bạc; Môn GDCD giúp các

em hiểu được tác hại từ hút thuốc lá dẫn đến hủy hoại về đạo đức, nhân cách…

- Hay dạy học liên môn giữa môn lịch sử với môn Mỹ thuật Đây là mộtphương pháp dạy học hiện đại trong dạy học Lịch Sử, giúp học sinh phát triển toàndiện về mọi mặt áp dụng vào giảng các bài tìm hiểu về văn hóa xã hội các thời kỳlịch sử Ví dụ như bài “Phong trào văn hóa phục hưng” Giáo viên có thể đưa ranhững tranh, ảnh thể hiện hiện nội dung của phong trào văn hóa Phục Hưng, sau đó

sẽ giải thích về những nội dung được thể hiện trong tranh Cuối cùng, đặt một sốcâu hỏi giúp học sinh nhận thức vấn đề và rút ra kết luận cần thiết

- Hoặc chúng ta có thể liên hệ các khái niệm vật lí liên quan đến môi trường như: tiết kiệm, hiệu suất, năng lượng, phân loại năng lượng, phân loạinguồn gốc năng lượng, năng lượng tái sinh và không tái sinh Liên hệ kiến thức vật lí liên quan đến các yếu tố tác động đến sự suy thoái và ô nhiễm môi trường:Liên hệ kiến thức vật lí đến sự biến đổi khí hậu toàn cầu : hiệu ứng nhà kính, hiệntượng băng tan… Liên hệ các kiến thức vật lí đến các hành động bảo vệ môitrường như : các biện pháp chống ô nhiễm tiếng ồn (trong phần sóng âm), các biện

pháp tiết kiệm năng lượng, các biện pháp chống thất thoát nhiệt lượng, năng lượng;các biện pháp tiết kiệm vật dụng, tăng hiệu suất và tuổi thọ của các thiết bị.

- Và đặc biệt là ta có thể giải thích câu tục ngữ bằng kiến thức hóa học: Ví dụ:

“ Nước chảy đá mòn” mang ý nghĩa hóa học gì?

Như chúng ta đã biết: Thành phần chủ yếu của đá là CaCO3 (Canxi cacbonat).Khi gặp nước mưa và khí CO2 (Cacbonic) trong không khí, CaCO3 sẽ chuyển hoáthành Ca(HCO3)2 (muối Canxit hidrocacbonat) Theo Phương trình Hóa học sau: CaCO3 + CO2 + H2O → Ca(HCO3)2

Tức là: Khi nước chảy cuốn theo Ca(HCO3)2, theo nguyên lí dịch chuyển cânbằng thì cân bằng sẽ chuyển dịch theo phía phải Kết quả là sau một thời gian nước

đã làm cho đá bị bào mòn dần

Áp dụng: Hiện tượng này thường thấy ở những phiến đá có dòng nước chảy qua

Do hiện tượng xảy ra chậm nên phải thật sự chú ý chúng ta mới nhận ra điều này Hiểuđược điều này giúp học sinh biết được dụng ý khoa học của câu tục ngữ có từ xa xưa vàlàm cho hóa học trở nên rất gần gũi hơn trong cuộc sống đời thường Giáo viên có thểliên hệ vấn đề này ở phần “Muối cacbonat ”(Tiết 39 hóa lớp 9)

- Phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề

Trong các phương pháp trên, chúng ta thường sử dụng phương pháp thứ tư

đó là: Phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề

Phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề là phương pháp dạy học trong

đó GV tạo ra những tình huống có vấn đề, điều khiển HS phát hiện vấn đề, hoạtđộng tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo để giải quyết vấn đề và thông qua đóchiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng và đạt được nhũng mục đích học tập khác.Đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn là “tình huốnggợi vấn đề” vì “Tư duy chỉ bắt đầu khi xuất hiện tình huống có vấn đề” Tình huống có vấn đề (tình huống gợi vấn đề) là một tình huống gợi ra cho

HS những khó khăn về lý thuyết hay thực tiễn mà họ thấy cần có khả năng vượtqua, nhưng không phải ngay tức khắc bằng một thực giải, mà phải trải qua quátrình tích cực suy nghĩ, hoạt động để biến đổi đối tượng hoạt động hoặc điều khiểnkiến thức sẵn có

Đây chính là một trong những hình thức dạy học vận dụng kiến thức liênmôn để giải quyết những vấn đề đặt ra trong bài học

IV- Thiết kế giáo án giờ học vận dụng kiến thức liên môn theo quan điểm tích hợp:

Giáo án giờ học vận dụng kiến thức liên môn không phải là một bản đề

cương kiến thức để giáo viên lên lớp giảng giải, truyền thụ áp đặt cho học sinh, mà

là một bản thiết kế các hoạt động, thao tác nhằm tổ chức cho HS thực hiện trong giờ lên lớp để lĩnh hội tri thức, phát triển năng lực và nhân cách theo mục đích giáodục và giáo dưỡng của bộ môn

Đó là bản thiết kế gồm hai phần hợp thành hữu cơ: Một là, hệ thống các tình huống dạy học được đặt ra từ nội dung khách quan của bài dạy, phù hợp với tính chất và trình độ tiếp nhận của học sinh Hai là, một hệ thống các hoạt động, thao táctương ứng với các tình huống trên do giáo viên sắp xếp, tổ chức hợp lí nhằm hướngdẫn HS từng bước tiếp cận, chiếm lĩnh bài học một cách tích cực và sáng tạo

Thiết kế giáo án giờ học vận dụng kiến thức liên môn phải bám chặt vào những kiến thức các bộ môn có liên quan

Thiết kế giáo án giờ học vận dụng kiến thức liên môn phải bảo đảm nội dung

và cấu trúc đặc thù nhưng không gò ép vào một khuôn mẫu cứng nhắc mà cần tạo

ra những chân trời mở cho sự tìm tòi sáng tạo trong các phương án tiếp nhận của học sinh , trên cơ sở bảo đảm được chủ đích, yêu cầu chung của giờ học

Nội dung dạy học của thiết kế giáo án giờ học vận dụng kiến thức liên môn phải làm rõ những tri thức và kĩ năng cần hình thành, tích luỹ cho HS qua phân tích, chiếm lĩnh bài văn; mặt khác, phải chú trọng nội dung tích hợp giữa tri thức bộmôn mình dạy với các bộ môn khác

Giáo án giờ học vận dụng kiến thức liên môn theo quan điểm tích hợp phải chú trọng thiết kế các tình huống tích hợp và tương ứng là các hoạt động phức hợp

để học sinh vận dụng phối hợp các tri thức và kĩ năng của các phân môn vào xử lí các tình huống đặt ra, qua đó chẳng những lĩnh hội được những tri thức và kĩ năng riêng rẽ của từng phân môn mà còn chiếm lĩnh tri thức và phát triển năng lực tích hợp

V- Tổ chức giờ học vận dụng kiến thức liên môn trên lớp:

Tổ chức giờ học trên lớp là tiến trình thực thi bản kế hoạch phối hợp hữu cơ hoạt động của giáo viên và học sinh theo một cơ cấu sư phạm hợp lí, khoa học, trong đó giáo viên giữ vai trò, chức năng tổ chức, hướng dẫn, định hướng chứ không phải truyền thụ áp đặt một chiều học sinh được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình tiếp nhận, đóng vai trò chủ thể cảm thụ, nhận thức thẩm mĩ, trực tiếp tiến hành hoạt động tiếp cận, khám phá, chiếm lĩnh kiến thức Ví dụ trong văn học, ta phải chuyển tác phẩm của nhà văn vào trong tư duy, cảm xúc của mình, biến tác phẩm thành thế giới tinh thần, tình cảm của riêng mình để tự nhận thức, tự giáo dục

và phát triển theo mục đích định hướng giáo dục của giáo viên

Tổ chức hoạt động vận dụng kiến thức liên môn trên lớp, giáo viên phải chú trọng mối quan hệ giữa học sinh và nội dung dạy học, phải coi đây là mối quan hệ

cơ bản, quan trọng nhất trong cơ chế giờ học Muốn vậy, giáo viên phải từ bỏ vai trò, chức năng truyền thống là truyền đạt kiến thức có sẵn cho học sinh, còn học sinh không thể duy trì thói quen nghe giảng, ghi chép, học thuộc, rồi sao chép, làm thui chột dần năng lực tư duy, khả năng tự đọc, tự tìm tòi, xử lí thông tin, tổ chức các kiến thức một cách sáng tạo của học sinh

Quan điểm dạy học vận dụng kiến thức liên môn hay dạy cách học, dạy tự

đọc, tự học không coi nhẹ việc cung cấp tri thức cho học sinh Vấn đề là phải xử lí đúng đắn mối quan hệ giữa bồi dưỡng kiến thức, rèn luyện kĩ năng và hình thành, phát triển năng lực, tiềm lực cho học sinh Đây thực chất là biến quá trình truyền thụ tri thức thành quá trình học sinh tự ý thức về phương pháp chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng Muốn vậy, chẳng những cần khắc phục khuynh hướng dạy tri thức hàn lâm thuần tuý và khắc phục khuynh hướng rèn luyện kĩ năng theo lối kinh nghiệm chủ nghĩa, coi nhẹ kiến thức, nhất là kiến thức phương pháp

* Tóm lại, “Quan điểm dạy học vận dụng kiến thức liên môn cần được hiểu

toàn diện và phải được quán triệt trong toàn bộ môn học; quán triệt trong mọi khâu của quá trình dạy học; quán triệt trong mọi yếu tố của hoạt động học tập; tích hợp trong chương trình, tích hợp trong sách giáo khoa, tích hợp trong phương pháp dạy học của giáo viên và tích hợp trong hoạt động học tập của học sinh; tích hợp trong các sách đọc thêm, tham khảo Quan điểm “lấy học sinh làm trung tâm” đòi hỏi thực hiện việc tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh trong mọi mặt, trên lớp

và ngoài giờ; tìm mọi cách phát huy năng lực tự học của học sinh, phát huy tinh thần dân chủ, bồi dưỡng lòng tin cho học sinh thì các em mới tự tin và học tốt được

Trên đây là một số vấn đề về lý luận của việc dạy học liên môn Để hiểu rõthêm những vấn đề đã nêu, chúng tôi áp dụng vào một bài dạy cụ thể đó là tiết 45 “

Ôn dịch thuốc lá” môn ngữ văn lớp 8

PHẦN II Một tiết dạy thực hành

Tiết 45Văn bản: Ôn dịch, thuốc lá (Nguyễn Khắc Viện)

I MỤC TIÊU CẦN ĐẠT

- Biết cách đọc -hiểu, nắm bắt các vấn đề xã hội trong một văn bản nhậtdụng

- Có thái đội quyết tâm phòng chống thuốc lá

- Thấy được sức thuyết phục bởi sự kết hợp chặt chẽ phương thức lập luận vàthuyết minh trong văn bản

II TRỌNG TÂM KIẾN THỨC, KỸ NĂNG

- Đọc – hiểu một văn bản nhật dụng đề cập đến một vấn đề xã hội bức thiết

- Tích hợp với phần Tập làm văn để tập viết bài văn thuyết minh một vấn đề của đời sống xã hội

3 Chuẩn bị

- Giáo viên: Giáo án, máy chiếu, tìm hiểu thực trạng hút thuốc lá hiện nay

- Học sinh: soạn bài theo hệ thống câu hỏi đọc hiểu văn bản sgk, tìm hiểu cácthông tin về hút tác hại của thuốc lá

III Tiến trình dạy học.

Hoạt động của thầy và trò

? Em hãy cho biết đôi nét về tác giả?

- Ông quê ở Hà Tĩnh, đỗ bác sĩ ở Pháp trong

những năm 40 của thế kỉ XX, ông tham gia hoạt

động văn hóa và giáo dục, hoạt động xã hội là

người có đóng góp lớn đối với ngành tâm lý ở

nước ta nhiều tác phẩm của ông viết về phòng

bệnh và chữa bệnh là bài học bổ ích cho mọi

người Năm 2000 được truy tặng giả thưởng nhà

nước cho quyển “Việt Nam một thiên lịch sử”

Giáo viên giới thiệu về tác phẩm

Gv : Ông đã viết nhiều cuốn sách có giá trị về

khoa học, xã hội trong đó có cuốn cuốn “ Từ

thuốc lá đến ma túy- Bệnh nghiện” Xuất bản

năm 1992 “Ôn dịch thuốc lá” là 1 văn bản của

cuốn sách này Tgiả viết bài này để ủng hộ chủ

trương cấm hút thuốc lá của Nhà nước

- GV đọc mẫu 1 đoạn rõ ràng, mạch lạc chú ý

những dòng in nghiêng cần đọc chậm phù hợp:

tôi hút, tôi bị bệnh, mặc tôi

- Gọi học sinh đọc: HS đọc tiếp  hết (2hs)

GV : Nhận xét

Giáo viên giải nghĩa một số từ thuộc môn sinh

như niêm mạc, nang phổi, vi khuẩn Môn hoá

như Hắc ín, nicotin

Hs chú ý các chú thích 1,2,3,5,6,9

? Dựa theo trình tự văn bản em có thể chia

thành mấy phần, nội dung cụ thể từng phần là

gì?

Hs : 3 phần:

GV: (Đưa bố cục lên máy chiếu)

Phần 1: từ đầu đến ->AIDS: Thông báo về nạn

dịch thuốc lá

Phần 2: tiếp -> con đường phạm pháp: Tác hại

của thuốc lá

- Phần 3: còn lại: Kiến nghị chống thuốc lá

Bố cục trình bày theo trình tự, lập luận rõ ràng,

có tính thuyết phục cao

? Theo em văn bản thuộc kiếu loại văn bản

nào? Văn bản nói về vấn đề gì?

Hs :Văn bản nhật dụng, Thuyết minh vấn đề

khoa học xã hội

Nội dung I.Giới thiệu chung (15’) 1.Tác giả:

Nguyễn Khắc Viện (1913- 1997)làmột bác sĩ, nhà báo, nhà văn

2 Tác phẩm

- Trích trong cuốn “ Từ thuốc lá đến

ma túy - Bệnh nghiện” Xuất bảnnăm 1992

3 Đọc, chú thích

4 Bố cục: 3 phần

? Em hiểu như thế nào về đầu đề của văn bản

''Ôn dịch thuốc lá''

Hs : Trả lời

Gv Trình chiếu: Ôn dịch: chỉ chung các loại

bệnh nguy hiểm lây lan rộng làm cho người chết

hàng loạt Là 1 tiếng chửi rủa (Đồ ôn dịch) nhằm

tẩy chay dịch bệnh

- Các em đã thấy tác giả đã dùng dấu phẩy trong

nhan đề của văn bản theo lối tu từ mục đích là để

ngắt giọng, nhấn mạnh sắc thái biểu cảm, bộc lộ

ý vừa căm tức vừa ghê sợ “Thuốc lá mày là đồ

ôn dịch”.Chỉ dịch thuốc lá là loại dịch bệnh nguy

hiểm lây lan rộng

- Nếu bỏ dấu phảy hoặc thay bằng tên khác

“Thuốc lá là một loại ôn dịch” nội dung không

sai nhưng tính chất biểu cảm không rõ bằng khi

dùng dấu phảy giữa hai cụm từ

Để hiểu rõ hơn về nạn dịch này cô trò ta cùng

phân tích nội dung văn bản

HS: Các em quan sát đoạn 1 của văn bản

? Trong phần mở đầu văn bản đã đưa ra

thông tin gì? Giáo viên gợi ý thêm là các nạn

dịch nào?

Hs :Trả lời

Gv : Có nhiều ôn dịch xuất hiện, nạn dịch tả

hoành hành năm 1945 ở nước ta với người chết

hàng loạt đã diệt được, dịch AIDS ở Châu Phi và

thế giới khiến nhiều người mắc chưa tìm ra giải

pháp nay lại thêm dịch thuốc lá Các em hãy xem

một số hình ảnh minh hoạ về nạn dịch thuốc lá:

(Hình ảnh trình chiếu minh hoạ nạn dịch hút

thuốc lá)

? Tác giả đã dùng biện pháp nghệ thuật tiêu

biểu nào trong đoạn này.

Nghệ thuật so sánh ( Hơn, Như )

? Tác dụng của biện pháp nghệ thuật trên là

gì?

NT so sánh nhấn mạnh hiểm hoạ to lớn của đại

dịch này đi từ chung đến riêng, từ xa đến gần Sử

dụng các từ thông dụng của ngành y tế

Gv : Như vậy thuốc lá đã trở thành một nạn dịch

lớn ở nước ta và nhiều nước khác trên thế giới

Gọi là ôn dịch bởi nó đã gây ra nhiều tác hại cho

-NT: So sánh, vào đề khéo léo,thông báo ngắn gọn chính xác

->Nhấn mạnh hiểm hoạ của nạndịch thuốc lá

con người và cũng khó kiểm soát, sau đây cô trò

ta cùng tìm hiểu tác hại của thuốc lá

Gv :Tác giả trích lời củaTrần Hưng Đạo “Nếu

giặc đánh như vũ bão thì không đáng sợ, đáng

sợ là giặc gặm nhấm như tằm ăn dâu” để cảnh

báo thuốc lá là một kẻ thù nguy hiểm Nên cần

phải hành động kịp thời nhưng bền bỉ, lâu dài,

mượn lối nói so sánh Dâu ví với người, sức khoẻ

con người, tằm so sánh với khói thuốc lá để gây

ấn tượng mạnh, tạo sức thuyết phục trong việc

thuyết minh tác hại của thuốc lá

? Vậy tác hại của thuốc lá được thuyết minh

trên những phương diện nào?

Hs : Khói thuốc chứa nhiều chất độc: chất hắc

ín, chất ô- xit -các bon, chất nicôtin

Gv:Vận dụng kiến thức của bộ môn hoá học để

giải thích cho HS về các chất có trong thuốc lá

(Đưa vào máy chiế ).

- Hàng vạn công trình nghiên cứu đã phát hiện

tới trên 4000 chất hoá học trong khói thuốc lá có

khả năng gây hại cho sức khoẻ con người

- Nicotin: Dưới dạng tinh khiết đó là 1 chất lỏng

trong suốt, có mùi khó chịu và vị đắng, dễ bị oxy

hóa trong không khí và trở nên có màu xám bẩn

Nicôtin dễ tan trong nước và dễ dàng xâm nhập

vào cơ thể qua đường miệng, hô hấp, thậm chí

qua cả da

- Hắc-ín: Chấtđen thuđược khi chưng cất dầu

mỏ hay than đá, dùng để sơn hoặc rảiđường, làm

phổi và các ống dẫn của nó đọng cáu ghét dẫn

đến các bệnh về họng xuyên thấm vào phổi

- Ô-xít cacbon(CO2): Chất nhẹ hơn không khí

một ít, là chất khí không màu, không mùi, không

vị, làm thay đổi thành phần của máu, đi khắp nơi

cùng máu, làm cho máu đặc thêm khiến cho sự

vận chuyển nghẽn tắc đó là nguyên nhân gây

nhồi máu cơ tim Còn có trong các đám cháy

như: Đốt lò (lò vôi, lò gạch, lò sưởi, khói bếp)

Khí thải của động cơ đốt trong, phương tiện giao

thông Các chất này cùng với nhiều chất thải

2.Tác hại của việc hút thuốc lá (20’)

khác còn gây ô nhiễm môi trường Trong khói

thuốc lá nồng độ ngộ độc cao vì ta trực tiếp hút

vào cơ thể

? Tác giả đưa ra những chứng cứ nào để

người đọc hiểu được tác hại của thuốc lá đối

với người hút?

Hs : Trả lời

? Đối với người không hút mà ngồi bên cạnh

thì thuốc lá có ảnh hưởng gì?

Hs : Đầu độc người xung quanh đau tim mạch,

ung thư, đẻ non, thai nhi yếu, khuyết tật bẩm

sinh

GV Nên có lời nhận xét: “hút thuốc lá cạnh một

người đàn bà có thai quả là một tội ác” quả là

không sai Chúng ta không thấy nó làm chết

người ngay mà nó găm nhấm từ từ Theo điều tra

của bệnh viện K thì 80% người ung thư phổi và

vòm họng là do thuốc lá Hay ở bệnh viện tim

Hs : Kẻ thiếu hiểu biết, ích kỉ, vô trách nhiệm

Hơn nữa khói thuốc, đầu lọc hút thừa, bã thuốc

lào vứt bừa bãi đều gây ô nhiễm môi trường

Gv : Các em hãy quan sát trên màn hình

những hình ảnh sau đây (Trình chiếu minh

hoạ hình ảnh về tác hại thuốc lá).

?Thuốc lá không chỉ nguy hại sức khoẻ mà

con ảnh hưởng đến đạo đức con người như

thế nào?

Gv : Vận dụng kiến thức của bộ môn GDCD để

giải thích cho hs về các tệ nạn XH (Đưa vào

máy chiếu).

- Theo tính toán trên toàn thế giới cứ 8 giây lại

có một người vĩnh viễn ra đi do hậu quả của

- Làm tắc động mạch gây huyết ápcao, nhồi máu cơ tim

- Khói thuốc còn đầu độc ngườixung quanh khiến họ cũng mắcbệnh hiểm nghèo, có thể tử vong.Đặc biệt nguy hiểm đối với thai nhi

-> Khói thuốc chính là kẻ giếtngười, gây tội ác một cách vô hình

b Làm ảnh hưởng kinh tế, huỷ hoại nhân cách con người,

- Thanh thiếu niên nước ta hútnhiều, để có tiền hút thuốc sinh racác tệ nạn

- Từ nghiện thuốc đến nghiện matuý dẫn đến con đường phạm tội

hút thuốc lá có thể gây ra những hành vi lệch

chuẩn với các chuẩn mực xã hội, chuẩn mực đạo

đức, pháp luật gây hậu quả xấu (cờ bạc, ma tuý,

mại dâm, trộm cắp)

- Trong gia đình nhiều bố mẹ hút điều đó là nêu

gương xấu cho con Theo điều tra của Trạm y tế

trên địa bàn ta tỉ lệ hút thuốc lá cao chiếm 60%

dân số

? Vậy ở trường ta em đã thấy có bạn nào hút

thuốc lá chưa, nếu có em sẽ làm gì?

Hs : Chúng ta phải ngăn chặn, nhắc nhở phân

tích tác hại của thuốc lá cho bạn hiểu, báo nhà

trường, gia đình xử lí

? Không những ảnh hưởng đến sức khoẻ, mà

còn về kinh tế vì sao?

Hs: Sưu tầm các loại bao thuốc lá và áp dụng bộ

môn Toán để tính giá tiền trong một năm thiệt

hại kinh tế bao nhiêu

Gv: (Đưa lên máy chiếu)

- Số tiền 1 đô la/ 1 bao (Mĩ)

15000đ / 1 bao (VN) một bao thuốc lá ở

Mĩ và VN ta thấy số tiền chi cho việc hút thuốc

lá ở VN là rất lớn, muốn có thuốc hút người

nghiện sẽ bất chấp đạo đức: Ăn cắp và dẫn đến

nghiện ma tuý là con đường rất ngắn

- Ví dụ: 1 bao thuốc trị giá 10.000 đ, 1 người 1

ngày hút bình quân 1 bao

+ 10.000 đ x 30 ngày x 12 tháng = 3.600.000đ

+ 15.000đ x 30 ngày x 12 tháng = 5.400.000đ

+ 20.000đ x 30 ngày x 12 tháng = 7.200.000đ

Ở Việt Nam hằng năm số người hút thuốc lá đã

lên khoảng 2 triệu người: Năm 2003 tiêu tốn

khoảng 8.200 tỷ đồng Sau 3 năm 14.000 tỷ

đồng Nếu số tiền này không chi cho việc mua

thuốc độc như thuốc lá thì sử dụng được rất

nhiều việc có ích: Cải thiện cuộc sống gia đình

giúp đỡ những hoàn cảnh khó khăn

? Tác giả thuyết minh bằng phương pháp nào.

Hs : Trả lời

? Em có nhận xét gì về tác hại của thuốc lá đối

với con người.

Hs : Trả lời

Gv:Tg nêu tác hại của thuốc lá đối với cộng đồng

để bác bỏ sai lầm “Tôi hút bị bệnh mặc tôi”

- Nêu gương xấu cho người khác