Luận văn Thạc sĩ Văn học: Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Đỗ Chu

Luận văn Thạc sĩ Văn học: Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Đỗ Chu trình bày về thế giới nghệ thuật và hành trình nghệ thuật của Đỗ Chu; đề tài, tư tưởng, cảm thức con người trong truyện ngắn Đỗ Chu; nghệ thuật viết truyện ngắn của Đỗ Chu.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Lê Thị Tuyết Lan

TRUYỆN NGẮN ĐỖ CHU

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh - 2013

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Lê Thị Tuyết Lan

TRUYỆN NGẮN ĐỖ CHU

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số : 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS PHÙNG QUÝ NHÂM

Thành ph ố Hồ Chí Minh - 2013

1

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Lê Thị Tuyết Lan

2

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin chân thành cám ơn Trường Đại học Sư Phạm Thành phố Hồ Chí Minh, Phòng Khoa học và Đào tạo sau đại học đã tạo điều kiện cho chúng tôi được học

tập tại trường

Tôi xin cám ơn Ban giám hiệu, Tổ Ngữ văn, các đồng nghiệp ở Trường THPT

Trần Phú, Quận Tân Phú đã tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong công tác để tôi có

thể theo học chương trình sau đại học

Tiếp theo, tôi xin gửi lời cám ơn đến Quý Thầy Cô trực tiếp giảng dạy lớp Lí luận văn học K.22 đã cung cấp cho chúng tôi nhiều kiến thức quý giá và hướng dẫn chúng tôi phương pháp nghiên cứu khoa học

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn PGS.TS Phùng Quý Nhâm vì Thầy đã rất tận tình hướng dẫn tôi cách tiếp cận, động viên, giúp tôi hoàn thành luận văn

Sau nữa, xin cám ơn gia đình đã hỗ trợ tôi trong quá trình đi học và thực hiện luận văn

Cuối cùng, cho tôi được nói lời tri ân tất cả

3

MỤC LỤC

L ỜI CAM ĐOAN 1

LỜI CẢM ƠN 2

M ỤC LỤC 3

M Ở ĐẦU 5

1 Lí do ch ọn đề tài 5

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

3 L ịch sử vấn đề nghiên cứu 7

4 Đóng góp của luận văn 15

5 Phương pháp nghiên cứu 16

6 K ết cấu của luận văn 16

CHƯƠNG 1: THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ HÀNH TRÌNH NGHỆ THUẬT C ỦA ĐỖ CHU 17

1.1 Xác định khái niệm Thế giới nghệ thuật 17

1.1.1 Khái niệm 17

1.1.2 Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn 17

1.2 Đỗ Chu - con người và hoạt động văn chương 19

1.2.1 Con người 19

1.2.2 Hoạt động văn chương 22

1.3 Khái quát v ề truyện ngắn Đỗ Chu 34

1.3.1 Những chặng đường phát triển của truyện ngắn Đỗ Chu 34

1.3.2 Khái quát thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Đỗ Chu 40

1.3.3 Truyện ngắn Đỗ Chu trong dòng chảy của truyện ngắn Việt Nam những năm 1960 - 1980 41

CHƯƠNG 2: ĐỀ TÀI, TƯ TƯỞNG, CẢM THỨC CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN ĐỖ CHU 46

2.1 Đề tài 46

2.1.1 Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và chống Mỹ ở miền Bắc 46

2.1.2 Hiện thực đời sống đất nước sau 1975 50

2.1.3 Hoài niệm về quê hương - tuổi thơ 52

2.2 Tư tưởng 54

2.2.1 Tự hào về vẻ đẹp của thiên nhiên, đất nước 55

2.2.2 Ca ngợi vẻ đẹp của con người 56

4

2.2.3 Trăn trở, lo lắng trước những biểu hiện chưa tốt của đất nước trong thời kỳ mới 61

2.3 C ảm thức con người trong truyện ngắn Đỗ Chu 63

2.3.1 Con người sử thi 63

2.3.2 Con người đời tư, thế sự 70

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT VIẾT TRUYỆN NGẮN CỦA ĐỖ CHU 80

3.1 Ngh ệ thuật xây dựng cốt truyện, kết cấu 80

3.1.1 Cốt truyện đơn giản, chi tiết chọn lọc hấp dẫn 80

3.1.2 Kết cấu truyện 85

3.2 L ời văn nghệ thuật 98

3.2.1 Lời văn sống động, giàu hình ảnh 98

3.2.2 Lời văn đậm chất thơ 100

3.2.3 Lời văn đa giọng điệu 102

3.3 Th ủ pháp xây dựng nhân vật 105

3.3.1 Xây dựng ngoại hình nhân vật 106

3.3.2 Khắc họa ngôn ngữ và hành động nhân vật 108

3.3.3 Miêu tả nội tâm nhân vật 111

KẾT LUẬN 117

TÀI LIỆU THAM KHẢO 121

5

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong quá trình vận động và phát triển, văn học Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể Góp phần tạo nên sự phát triển của văn học Việt Nam trong mỗi giai đoạn phải

nhắc đến lực lượng những người cầm bút có tài, có tâm huyết với nghề, có trách nhiệm với dân tộc Những sáng tác của họ không chỉ kết tinh vẻ đẹp của tư tưởng, tình cảm, định hình phong cách mỗi cá nhân mà còn làm nên diện mạo của các thời đại văn học

Nhìn lại những nhà văn trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Mỹ, hiện tượng Đỗ Chu là một hiện tượng đáng chú ý Tuy sáng tác không nhiều nhưng chỗ đứng của ông trong làng văn thật vững Phác thảo diện mạo của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975, Bùi Việt Thắng đã rất tinh tế khi nhận định “Không ham hố, viết ít nhưng găm lại được

nhi ều ở bạn đọc, đấy là thành công của Đỗ Chu” [24, tr.13] Có thể nói, Đỗ Chu đã hòa vào

dòng chảy của cảm hứng ca ngợi quê hương, đất nước, con người Việt Nam bằng một lối văn mượt mà, sâu lắng, trữ tình, đầy chất thơ để khẳng định vị trí của mình như ông từng

nói “b ề dày của một tác giả là uy tín văn học, là những đóng góp đáng kể cho văn học từng đất nước” [6] Trong một đời cầm bút, Đỗ Chu đã từng bước chinh phục đồng nghiệp, độc

giả bằng một số giải thưởng cao quý như: Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật

năm 2001 với tập truyện Hương cỏ mật, Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2002 với

tập tùy bút Tản mạn trước đèn, Giải thưởng Văn học ASEAN năm 2004 với tập truyện Một

loài chim trên sóng, Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật năm 2012 với các tác

phẩm Một loài chim trên sóng, Tản mạn trước đèn

Đỗ Chu thử sức ở nhiều thể loại Mỗi thể loại mang nét độc đáo riêng Đến với những bài tùy bút, người đọc thật sự bị cuốn hút bởi vốn kiến thức sâu rộng, khả năng suy ngẫm, chiêm nghiệm, đúc kết thành những triết lí sâu sắc của một cái tôi tài hoa, uyên bác Từ cõi tâm tư của mình, nhà văn đã làm phong phú hơn cõi tâm tư của độc giả Từ chuyện đời, chuyện người gắn với bao biến động của lịch sử, bao đổi thay, tác động cuả thời cuộc, người đọc nghiệm ra được những giá trị vĩnh hằng Bước vào truyện ngắn, Đỗ Chu nhẹ nhàng đưa

ta vào thế giới của cái đẹp Vẻ đẹp của cuộc sống, của con người bàng bạc, hòa quyện, lấp lánh, cứ len lỏi như một mạch nước ngầm thấm mát tâm hồn Trang sách mở ra như mời

6

gọi, dẫn dắt, để rồi khi khép lại, người đọc vẫn cứ miên man trong những suy nghĩ, xúc

cảm sâu lắng

Việc tiếp cận văn chương Đỗ Chu giúp chúng tôi hiểu hơn những nét đặc sắc trong văn phong của một nhà văn tài hoa, nghiệm lại những đóng góp, vị trí của ông trong làng văn,

mở rộng kiến thức của mình ra ngoài khuôn khổ những nhà văn quen thuộc của chương trình Trung học phổ thông Hơn nữa, bước vào thế giới nghệ thuật của nhà văn tài hoa này, chúng tôi dừng chân chiêm ngưỡng vẻ đẹp của truyện ngắn Truyện ngắn tuy là một thể loại

tự sự có tính cơ động, ngắn gọn, chỉ là một lát cắt của đời sống, nhưng khả năng phản ánh

hiện thực, con người cùng chủ thể sáng tạo ra nó lại vô cùng lớn Hầu như, nhà văn tài năng nào cũng đến với truyện ngắn, để lại dấu ấn của mình ở truyện ngắn, tạo nên sự đa dạng trong tính chất, giọng điệu, cảm hứng Trong đó, mảng truyện ngắn đậm chất thơ có sức

hấp dẫn, có chỗ đứng riêng trong lòng độc giả

Nghiên cứu về Đỗ Chu ở cấp độ luận văn Thạc sĩ có Luận văn nghiên cứu Đặc trưng

văn xuôi nghệ thuật Đỗ Chu của Ngũ Nhị Song Hiền (2010) và Luận văn nghiên cứu Thế

gi ới nghệ thuật trong tùy bút của Đỗ Chu của Mai Sơn Tùng (2011)

Do vậy, khi viết luận văn này, chúng tôi xin đi vào tìm hiểu Thế giới nghệ thuật

trong truy ện ngắn Đỗ Chu để thêm một lần nữa thấy được rõ hơn những điểm độc đáo của

truyện ngắn Đỗ Chu trong bức tranh đa diện, đa sắc của truyện ngắn Việt Nam hiện đại

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Nhà văn Đỗ Chu viết nhiều thể loại: truyện ngắn, tùy bút, tiểu thuyết, thơ Trong đó,

thể loại ông gắn bó lâu dài và thành công là truyện ngắn và tùy bút Thực hiện đề tài này, chúng tôi tập trung nghiên cứu các truyện ngắn của Đỗ Chu đã thu thập được qua các tập truyện đã xuất bản như:

7

Ngoài ra, chúng tôi tiếp cận thêm các tác phẩm thuộc các thể loại khác của Đỗ Chu để

có được cái nhìn trọn vẹn hơn về tác giả:

• Một số bài thơ

Đồng thời, chúng tôi tìm hiểu một số vấn đề lý luận về đặc trưng thể loại, một số thuật

ngữ có sử dụng trong quá trình thực hiện đề tài Trong điều kiện và khả năng, chúng tôi tiếp

cận một số truyện ngắn của một số tác giả cùng thời với Đỗ Chu như: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Trung Thành, Nguyễn Thi, Nguyễn Huy Thiệp để so sánh nhằm phát hiện những nét tương đồng và riêng biệt của truyện ngắn Đỗ Chu

2.2 Ph ạm vi nghiên cứu

Th ế giới nghệ thuật là một thuật ngữ được đề cập nhiều trong nghiên cứu văn học

Trong phạm vi luận văn này, chúng tôi tập trung nghiên cứu đề tài, tư tưởng, cảm thức về con người và nghệ thuật viết truyện ngắn của Đỗ Chu

3 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Đỗ Chu là một trong những nhà văn tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại Trong

phạm vi tư liệu có được, chúng tôi nhận thấy có rất nhiều bài viết về truyện ngắn Đỗ Chu trên các báo, tạp chí, các sách hợp tuyển, một số luận văn Thạc sĩ Chúng tôi đặc biệt chú ý

một số nhận định về những khía cạnh nổi bật trong truyện ngắn Đỗ Chu

3.1 Đề tài

Đọc những truyện ngắn của Đỗ Chu, ngay từ những sáng tác đầu tay, Nhật Vũ nhận

thấy đề tài chính là những vấn đề thời sự của đất nước, của cốt cách, bản sắc văn hóa của dân tộc “Từ những trang viết đầu tiên khi 17, 18 tuổi, ông đã bộc lộ nhiều suy tư, khi đó

dường như ông đã vượt qua những vấn đề thời sự chiến tranh đang nóng bỏng để nghĩ xa

hơn đến vấn đề cốt cách văn hóa dân tộc” [98]

Còn Lê Hương Thủy khi nghiên cứu Đặc trưng truyện ngắn Đỗ Chu đã khẳng định

rằng hiện thực đời sống chính là gốc rễ, là điểm tựa cho nhà văn khi viết truyện ngắn “Đỗ

8

Chu đã có lần nói rằng: “Cái chân đế của một tác phẩm chính là sự gắn bó với đời sống” Cũng bởi chính ý thức đó, cho nên, dù được xếp vào loại “tác giả truyện ngắn nghiêng về

tr ữ tình” sáng tác của ông vẫn luôn có sự bám rễ sâu xa vào hiện thực đời sống Đọc truyện

ng ắn Đỗ Chu, người đọc có thể thấy được bức tranh của lịch sử - một quá khứ dù có đau thương và mất mát nhưng rất đỗi hào hùng trong những năm tháng chiến tranh và cả hiện

th ực của ngày hôm nay với không ít ngổn ngang, bề bộn” [61, tr.117]

Nguyễn Văn Thọ trong Lão Mai - quế hương đời không những nhận ra được nét chung

của Đỗ Chu trong dòng văn học phản ánh hiện thực cách mạng, phục vụ nhân dân, mà còn

thấy được nét riêng trong truyện ngắn Đỗ Chu “Văn chương Việt Nam không thể thiếu ông,

nh ất là khi nói đến Một nền văn học hiện đại, đồng hành với từng bước đi của nhân dân Nói như thế không có nghĩa văn Đỗ Chu phỏng hiện thực, mà là Văn ông không tách rời đời

s ống dân tộc, có trách nhiệm với các cuộc xoay đổi lịch sử cách mạng Lại một cách chả

gi ống ai, có sắc diện đặc biệt” [94]

3.2 C ảm hứng

Điểm nổi bật khác trong truyện ngắn Đỗ Chu là cảm hứng Điều đó thể hiện qua cách nhìn cuộc sống của nhà văn Vương Trí Nhàn cho rằng “cảm hứng chủ đạo trong anh

thường chân tình, đầm ấm Đó là một cái nhìn cuộc sống trong trẻo, yêu thương Trải qua

nh ững vất vả gian khổ, sự trong trẻo đó, nỗi yêu thương đó không bao giờ mất đi trong nhân v ật cũng như trong tác giả của nó” [88] Xuất phát từ niềm mong muốn “nói một cái

gì b ền vững, sâu xa trong lòng người” trong tác phẩm để tạo “những động lực cho người ta

s ống và làm việc” nên thấm đẫm các trang viết của Đỗ Chu là cảm hứng ca ngợi “tình yêu đối với quê hương, gia đình”, “tình nghĩa đối với đồng đội, bạn bè”, “tình yêu đất nước”,

“tình yêu thương đùm bọc giữa nhân dân” [88]

Trên Tạp chí Nghiên cứu văn học số 9 năm 2006, trong bài viết Đặc trưng truyện ngắn

Đỗ Chu, Thạc sĩ Lê Hương Thủy cho rằng “Trong gần ba thập kỉ đầu cầm bút, sáng tác của

Đỗ Chu thể hiện rõ chủ nghĩa anh hùng cách mạng , nổi bật với cảm hứng lãng mạn cách

m ạng” [61, tr.117], thể hiện ở khuynh hướng “thiên về khai thác cái đẹp trong đời sống”,

“cái đẹp được biểu hiện ở tình yêu quê hương, tình quân dân, tình đồng chí, đồng đội, ở

nh ững mối tình trong trắng, đầy thi vị - những tình yêu chớm nở và được nuôi dưỡng trong chi ến tranh dù phía trước đang là cuộc chiến cam go và thử thách” [61, tr.118]

9

Ngũ Nhị Song Hiền trong Luận văn Đặc trưng văn xuôi nghệ thuật của Đỗ Chu đã

nhận thấy về mặt cảm hứng sáng tác, ngoài cảm hứng chủ đạo là cảm hứng lãng mạn, truyện

ngắn Đỗ Chu ở giai đoạn sau được viết với cảm hứng thế sự “trong truyện ngắn Đỗ Chu,

d ựa vào hai giai đoạn sáng tác, có thể thấy nổi bật lên hai cảm hứng chủ đạo: cảm hứng lãng m ạn và cảm hứng thế sự” [34, tr.35]

3.3 Nhân v ật

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hạnh nhận thấy điểm độc đáo ở nhân vật trong truyện

Đỗ Chu là những nam nữ thanh niên “xuất hiện một cách đông đảo, giữ vị trí trung tâm và

v ới một tinh thần mới mẻ”, “họ đều trẻ từ khuôn mặt đến tâm hồn, đều có những suy nghĩ

và hành động rất giống nhau về bản chất”, “họ có thể bước đi trên đất Mẹ, ngay ở những vùng bom đạn ác liệt nhất, một cách vững chãi hơn, tin cậy và hồn nhiên hơn” [31, tr.436]

Ngòi bút Đỗ Chu khi khắc họa những con người ấy đã giúp ta “nhận ra rõ hơn vị trí của họ

trong cu ộc đời, càng thấy yêu quý họ thêm và càng hiểu rằng chủ nghĩa xã hội đã cắm rễ

s âu xa đến mức nào trong nếp sống, trong sinh hoạt của quần chúng đông đảo”, từ đó

“mu ốn sống có trách nhiệm và xứng đáng, cao quý và tế nhị” [31, tr.437] Ông còn thấy

rằng nhân vật trong truyện Đỗ Chu còn là lớp người lớn tuổi “đã tham gia cuộc kháng chiến

l ần trước, bây giờ lại tiếp tục hoạt động say mê và sáng tác trên cương vị mới” [31, tr.438],

là những em bé “thông minh, lanh lợi, biết đùm bọc, thương yêu nhau, ngây thơ cũng dũng

c ảm, nghĩa khí như cha anh” [31, tr.438] Từ đó, ông khẳng định “nhân vật của Đỗ Chu đều có một cái lõi tính cách giống nhau Tất cả đều trưởng thành hoặc được nuôi dưỡng trong không khí cách m ạng, đều có những phẩm chất tốt đẹp và rất đáng yêu” [31, tr.437]

Nhân vật của Đỗ Chu thuộc loại nhân vật “ít hành động, mà nặng yêu thương, tâm sự, hồi

tưởng” [31, tr.443]

Vương Trí Nhàn trong bài viết Đỗ Chu như là một nhà văn của những vùng quê chiến

sĩ chỉ rõ nét nổi bật trong truyện ngắn Đỗ Chu là thế giới nhân vật Ông gọi đó là “một thứ nhân v ật riêng” Họ là “những con người của làng xóm, nông thôn, của thị xã, phố huyện,

có h ọc hành, nhưng còn nguyên dáng dấp của những đứa con gia đình nghèo, chăm chỉ lao động, yêu cuộc sống, nhanh chóng thích hợp với cuộc chiến đấu hiện nay” Trên trang sách,

họ hiện ra thật sống động “trong nhiều công việc khác nhau, ở nhiều ngả đường khác nhau

trong công cu ộc chống Mỹ cứu nước”, với vẻ đẹp của “tâm hồn thật trong trẻo”, “đi vào

10

khăn” [88] đóng góp sức mình cho sự nghiệp chung với một niềm tin phơi phới

Theo ông, dù nhân vật khá đông nhưng Đỗ Chu đã “hiểu biết” và xây dựng thành

“nh ững nhân vật độc đáo, có cuộc sống riêng”, thể hiện được cái “chất Đỗ Chu” Thành

công ấy có được là bởi nhà văn có khả năng quan sát, nắm bắt, thể hiện đối tượng của mình

“Đỗ Chu đã cảm thấy họ, và cảm xúc của tác giả là gần với họ, lấy họ làm nền cho những điều định nói”, hay nói cách khác “Đỗ Chu nắm bắt được tinh chất trong con người anh

g ặp, cuộc sống anh trải qua, và anh biết quy nó vào đúng cái điều mà anh thường săn sóc”

Dường như giữa tác giả và nhân vật không có một ranh giới nào “nhân vật chính trong

truy ện, ký của Đỗ Chu bao giờ cũng là chính Đỗ Chu” [88]

Nguyễn Văn Thọ cũng nhận thấy “nhân vật của ông đa phần xoay quanh người lính

và con người sống ở nông thôn, gốc gác là nông dân”, “những trang văn của Đỗ Chu đều

đi sâu vào tâm lí và thân phận con người trong những cảnh huống nhất định”, “bàn cho ra cái văn hóa của vùng và con người Việt”, đi sâu vào tâm tình của con người trong chiến tranh, sau chi ến tranh” [94]

Nhân vật của Đỗ Chu thiên về kiểu nhân vật tâm trạng “nặng về hoài niệm và hồi

tưởng Đỗ Chu thường chú ý khắc họa những dòng hồi ức của nhân vật Ở đó, quá khứ và

hi ện tại cùng đan xen tồn tại, thời gian đồng hiện, nhân vật hiện diện với dòng chảy của ý

th ức Nhân vật thường được đặt trước một khung cảnh và ký ức bất chợt tràn về” [61,

tr.123]

Ngũ Nhị Song Hiền nhìn thấy trong truyện ngắn Đỗ Chu có nhiều kiểu nhân vật “nhân

v ật lí tưởng, nhân vật tính cách - số phận, nhân vật tư tưởng” [34, tr.61]

3.4 Văn phong

3.4.1 Văn phong trữ tình, đậm chất thơ

Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hạnh trong tác phẩm Văn học Văn hóa - vấn đề và suy

nghĩ, có bài viết bàn về những đặc trưng của truyện ngắn Đỗ Chu Theo ông, điểm bao

trùm, cũng là một nét hấp dẫn trong tác phẩm của Đỗ Chu là “làm nổi bật được cái tích cực,

cái t ốt đẹp của cuộc sống với một tâm hồn trữ tình ấm áp và hồn hậu” [31, tr.441], là sự kết

hợp của vẻ đẹp tâm hồn và chất thơ “Cái vốn nghệ thuật cơ bản của anh là tâm hồn, là tình

c ảm, là tấm lòng thiết tha đối với đất nước và chế độ mới Qua cái hằng ngày, cái một lúc,