skkn một số kinh nghiệm rèn kĩ năng giải toán hình học 8

Trong khi đó phân môn hình học là một trong những phân môn giúp học sinh có phương pháp tốt để rèn khả năng tư duy, kĩ năng vẽ hình, kĩ năng suy luận, khả năng diễn đạt chính xác ý tưởng

UBND TỈNH HẢI DƯƠNG

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BẢN MÔ TẢ SÁNG KIẾN

“Một số kinh nghiệm rèn kĩ năng giải

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến: “Một số kinh nghiệm rèn kĩ năng giải toán hình học 8”

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Phân môn hình học khối 8

3 Tác giả:

Họ và tên: Đỗ Quốc Đại Nam (Nữ): Nam

Ngày/tháng/năm sinh: 19/09/1988

Trình độ chuyên môn: Cao đẳng sư phạm Toán - Tin

Chức vụ, đơn vị công tác: Giáo viên trường THCS Lê lợi

Điện thoại: 0943859886

4 Đồng tác giả: Không

5 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Đỗ Quốc Đại - Trường THCS Lê Lợi

6 Đơn vị áp dụng sáng kiến lần đầu (nếu có): Trường THCS Lê Lợi – Lê Lợi – Chí Linh – Hải Dương Điện thoại: 03203593126

7 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến:

+ Môi trường giáo dục gồm: Giáo viên, học sinh, và các cơ sở vật chất của trường học

8 Thời gian áp dụng sáng kiến lần đầu: Năm học 2013 – 2014 cho đến nay

TÓM TẮT SÁNG KIẾN

- Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến:

Tình trạng học sinh học yếu môn toán trong những năm học vừa qua và hiện nay, nhất là môn hình học còn khá phổ biến, kĩ năng giải toán môn hình học còn yếu, năng lực suy luận logic, cách suy luận, lập luận đúng để tìm tòi, dự đoán và phát hiện vấn đề còn thực sự chưa được tốt Trong khi đó phân môn hình học là một trong những phân môn giúp học sinh có phương pháp tốt để rèn khả năng tư duy, kĩ năng vẽ hình, kĩ năng suy luận, khả năng diễn đạt chính xác ý tưởng của mình, tăng tính thực tiễn, tính sư phạm và tính thẩm mỹ, tạo điều kiện để học sinh tăng cường học tập thực hành, rèn khả năng tính toán

- Điều kiện, thời gian, đối tượng áp dụng sáng kiến:

Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy tại trường THCS và qua tìm hiểu

thực tiễn tại trường, tôi thấy còn nhiều học sinh chưa nắm vững được kiến thức

cơ bản của phân môn Hình học, chất lượng bộ môn vẫn còn thấp, các bài kiểm tra, bài thi còn chưa đạt yêu cầu Bằng thực tiễn trong giảng dạy và tìm hiểu đã

có những ý kiến như: phân môn hình học khó tiếp thu, lượng kiến thức trong giờ học còn nhiều mà lại khô khan, không hấp dẫn…

Với mong muốn tìm ra những đáp án đó, đã thúc đẩy tôi áp dụng một số giải pháp hướng dẫn học sinh giải toán hình học 8 cho học sinh khối 8 từ năm học 2013- 2014 đến nay

- Tính mới sáng tạo:

Có thể khẳng định rằng việc dạy học là một công việc vừa mang tính khoa học vừa mang tính nghệ thuật Vậy nên với việc dạy học đòi hỏi người giáo viên cần có năng lực sư phạm vững vàng, phương pháp giảng dạy phù hợp theo hướng tích cực giúp học sinh chủ động trong việc chiếm lĩnh kiến thức Chính vì lẽ đó việc tạo cho học sinh niềm hứng thú trong học tập phân môn Hình học hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực sư phạm của giáo viên Ngoài việc lên lớp người giáo viên phải không ngừng học hỏi, tìm tòi tài liệu có liên quan

để làm sao có thể truyền thụ cho học sinh một cách nhẹ nhàng, dể hiểu, phù hợp với khả năng tiếp thu của từng đối tượng học sinh.

Sáng kiến nhằm khắc phục những khó khăn của học sinh về kĩ năng giải toán môn hình học, năng lực suy luận logic, cách suy luận, lập luận đúng để tìm tòi, dự đoán và phát hiện vấn đề còn thực sự chưa được tốt Được thể hiện qua sáu giải pháp cụ thể như sau:

Giải pháp 1: Khi vẽ hình hãy tạo “động lực và sự hứng thú” cho học

Giải pháp 5: Hướng dẫn học sinh “lập sổ tay toán học”.

Giải pháp 6: Khi tìm hiểu về kiến thức mới tạo “sự hứng thú” cho học

sinh

- Tính khả thi

Sáng kiến kinh nghiệm mang tính khả thi cao do những giải pháp người viết đưa ra hoàn toàn phù hợp với thực tế năng lực, trình độ, tâm lí và nét đặc thù của học sinh lớp 8

- Hiệu quả mang lại

Qua quá trình chỉ đạo thực hiện, chất lượng phân môn hình học lớp 8 được nâng lên rõ nét, số học sinh yếu môn Hình học giảm dần theo từng giai đoạn tại trường THCS

- Đề xuất, kiến nghị để thực hiện áp dụng hoặc mở rộng sáng kiến

Đề nghị ban giám hiệu trường cùng các cấp lãnh đạo tạo điều kiện giúp

đỡ để tôi tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện và mở rộng sáng kiến “Một số kinh

nghiệm rèn kỹ năng giải toán hình học 8”

MÔ TẢ SÁNG KIẾN: “MỘT SỐ KINH NGHIỆM RÈN KỸ

NĂNG GIẢI TOÁN HÌNH HỌC 8”

1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến

Tình trạng học sinh học yếu môn toán trong những năm học vừa qua và hiện nay, nhất là môn hình học còn khá phổ biến, kĩ năng giải toán môn hình học còn yếu, năng lực suy luận logic, cách suy luận, lập luận đúng để tìm tòi, dự đoán và phát hiện vấn đề còn thực sự chưa được tốt Trong khi đó phân môn hình học là một trong những phân môn giúp học sinh có phương pháp tốt để rèn khả năng tư duy, kĩ năng vẽ hình, kĩ năng suy luận, khả năng diễn đạt chính xác ý tưởng của mình, tăng tính thực tiễn, tính sư phạm và tính thẩm mỹ, tạo điều kiện để học sinh tăng cường học tập thực hành, rèn khả năng tính toán Hơn nữa theo định hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay là giáo viên chúng ta cần phải học hỏi, nghiên cứu, tìm tòi và áp dụng những phương pháp dạy học sao cho phù hợp với từng vùng miền, từng đối tượng học sinh, từng kiểu bài làm cho giờ học đạt hiệu quả cao nhất

Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy tại trường THCS và qua tìm hiểu thực tiễn tại trường, tôi thấy còn nhiều học sinh chưa nắm vững được kiến thức

cơ bản của phân môn Hình học, chất lượng bộ môn vẫn còn thấp, các bài kiểm tra, bài thi còn chưa đạt yêu cầu Bằng thực tiễn trong giảng dạy và tìm hiểu đã

có những ý kiến như: phân môn hình học khó tiếp thu, lượng kiến thức trong giờ học còn nhiều mà lại khô khan, không hấp dẫn… Điều đó nảy sinh trong tôi những trăn trở: Làm thế nào để nâng cao chất lượng bộ môn? Làm thế nào để học sinh hứng thú, say mê trong khi học? Có biện pháp gì để tạo hứng thú say

mê tìm tòi sáng tạo, vận dụng những gì đã học vào thực tiễn?… Với mong muốn tìm ra những đáp án đó, đã thúc đẩy tôi chọn và nghiên cứu sáng kiến

“Một số kinh nghiệm rèn kỹ năng giải toán hình học 8”.

2 Cơ sở lí luận của vấn đề.

Hướng dẫn học sinh tiếp thu môn Toán nói chung, môn Hình học nói riêng đạt kết quả cao không phải là chuyện nói đến đâu làm ngay được đến đó Muốn đạt hiệu quả giảng dạy đòi hỏi một mặt kiến thức của thầy phải vững, phải sâu, phải có phương pháp phù hợp; mặt khác đòi hỏi người thầy có kỹ năng, nghiệp vụ sư phạm thật khéo léo Với đối tượng học sinh lớp 8 các em đã bắt đầu có biểu hiện của lứa tuổi “tập làm người lớn” nên lời khen, lời động viên đối với các em phát huy hiệu quả không nhỏ Bởi nó đã tác động vào thế giới tâm lí, tình cảm của các em khiến nảy sinh hứng thú về vấn đề đang được đặt ra hướng các em đến với những hành vi tự giác, chủ động và tích cực trong việc chiếm lĩnh tri thức Đặc biệt với học sinh có biểu hiện chán học, khó tiếp thu hoặc không có tinh thần tiếp thu kiến thức sẽ khiến các em rơi vào tình trạng học sa sút Bởi vậy người giáo viên phải dùng cái tâm của mình để giúp các em vượt qua trở ngại này vươn lên trong học tập Và khi ấy người giáo viên thực sự dành cho các em một sự động viên, khích lệ kịp thời để tạo ra một bước đột phá trong học tập Khi xác định được mục đích, ý nghĩa lớn lao của vấn đề này mới có thể xây dựng được phương pháp phù hợp nhất Bởi vậy biện pháp tạo hứng thú cho học sinh học môn Hình học 8 là một nội dung có tính chất quan trọng và lâu dài đối với nhà trường nói chung và từng giáo viên nói riêng Khi xây dựng đề tài này bản thân tôi hướng đến mục đích cụ thể như vậy nhằm triển khai có hiệu quả phương pháp mà mình đã tích lũy qua các năm làm công tác giảng dạy môn Toán cho học sinh THCS

3 Thực trạng vấn đề.

Có thể khẳng định rằng việc dạy học là một công việc vừa mang tính khoa học vừa mang tính nghệ thuật Vậy nên với việc dạy học đòi hỏi người giáo viên cần có năng lực sư phạm vững vàng, phương pháp giảng dạy phù hợp theo hướng tích cực giúp học sinh chủ động trong việc chiếm lĩnh kiến thức Chính vì lẽ đó việc tạo cho học sinh niềm hứng thú trong học tập phân môn Hình học hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực sư phạm của giáo viên Ngoài việc

lên lớp người giáo viên phải không ngừng học hỏi, tìm tòi tài liệu có liên quan

để làm sao có thể truyền thụ cho học sinh một cách nhẹ nhàng, dể hiểu, phù hợp với khả năng tiếp thu của từng đối tượng học sinh

Bám sát định hướng chung của ngành trong việc đổi mới phương pháp dạy học Toán ở trường THCS là tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh, khơi dậy và phát triển năng lực tự học, nhằm hình thành cho học sinh tư duy tích cực, độc lập sáng tạo, nâng cao năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm say mê, hứng thú học tập cho các em Đặc biệt những năm học gần đây

toàn ngành đang thực hiện phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học

sinh tích cực” thì việc tạo hứng thú học tập cho học sinh cũng chính là tạo cho

các em có niềm tin trong học tập, khơi dậy trong các em ý thức “mỗi ngày đến

trường là một ngày vui” Đó chính là cơ sở để khẳng định tạo hứng thú cho học

sinh học tập nói chung, phân môn Hình học nói riêng trở thành một đòi hỏi đối với người làm công tác giảng dạy

Qua khảo sát chất lượng bộ môn toán đầu năm của học sinh lớp 8A, 8B tại trường tôi thu được kết quả sau

có nhiều khái niệm trừu tượng nhất, bởi khi thực hiện các bài làm đối với hình

vẽ lại phải “mở rộng” các yếu tố như: vẽ thêm đường phụ để chứng minh, điểm, đường thẳng hay suy luận Kiến thức trong bài tập phong phú rất nhiều

so với nội dung lí thuyết mới học Bên cạnh đó yêu cầu bài học lại cao phải suy diễn chặt chẽ, lôgic.

- Nếu phân môn Đại số các dạng bài tập thường có cách làm rất rõ ràng, chẳng hạn như: Khi chia đa thức một biến đã sắp xếp, giải phương trình chứa

ẩn ở mẫu thức, giải bài toán bằng cách lập phương trình thì SGK đưa ra các bước giải rất cụ thể; thì phân môn Hình học lí thuyết vừa ít lại trừu tượng, các hướng đi cụ thể ít nên học sinh khó định hướng cách làm Hơn nữa sự chênh lệch giữa kiến thức lí thuyết với lượng bài tập và thời gian luyện tập lại quá lớn Do đó rất khó khăn trong việc chữa bài tập cho học sinh làm ở nhà, chọn bài để hướng dẫn trên lớp sao cho đầy đủ kiến thức cơ bản mà SGK yêu cầu

- Học sinh khó khăn trong việc lập luận, suy diễn lôgic đã tạo nên thái độ miễn cưỡng, chán nản ở các em Từ đó nhiều em không nắm được kiến thức cơ bản, làm bài tập ở nhà cũng chỉ đối phó, lúng túng trong việc chọn và sử dụng dụng cụ để vẽ hình Điều này cho thấy giáo viên phải bỏ nhiều công sức để nghiên cứu, chọn lọc cho mình một cách soạn giảng tốt nhất để tạo hứng thú cho học sinh trong bài giảng

- Trong quá trình dạy học cần rèn luyện cho học sinh tính linh hoạt, độc lập, sáng tạo đó là kỹ năng thay đổi phương pháp giải quyết vấn đề phù hợp với

sự thay đổi của các điều kiện, biết tìm ra phương pháp mới để giải quyết vấn

đề, kỹ năng xác lập sự phụ thuộc giữa các kiến thức theo trật tự ngược lại với các kiến thức đã học, kỹ năng nhìn một vấn đề theo nhiều quan điểm khác nhau, kỹ năng tự mình nhìn thấy vấn đề để giải quyết

4 Các giải pháp, biện pháp thực hiện

Giải pháp 1: Khi vẽ hình hãy tạo “động lực và sự hứng thú” cho học

sinh

- Học phân môn Hình học thì một yếu tố rất quan trọng là học sinh phải biết vẽ hình Thế nhưng vẽ ra sao? Yếu tố nào trước? Yếu tố nào sau? Ký hiệu như thế nào? Khi vẽ thì cần dụng cụ gì? Điều này học sinh cần có một quá trình rèn luyện lâu dài dưới sự chỉ dẫn của giáo viên ngay từ khi các em làm quen kiến thức mới

- Khi vẽ hình cần xác định cho học sinh vừa đọc vừa vẽ, cần bổ sung các yếu tố phụ và biết biểu diễn các ngôn ngữ sang ký hiệu hình học.

- Để thực hiện những điều đó giáo viên phải lựa chọn cách vẽ để hướng dẫn học sinh vẽ hình Cụ thể:

+ Rèn cho học sinh có thói quen ký hiệu trên hình vẽ các trường hợp: Điểm, các đoạn thẳng bằng nhau, các góc bằng nhau, các trường hợp vuông góc, bổ sung các yếu tố phụ trên hình…

+ Hướng dẫn học sinh cách sử dụng các dụng cụ:

Êke: Vẽ góc vuông, hai đường thẳng song song…

Compa: Vẽ đường tròn, hình tròn, hai đoạn thẳng bằng nhau, …Thước thẳng: Vẽ đường thẳng…

- Một yếu tố gây nhiều hứng thú nhất khi học hình học đó là sử dụng phấn màu khi trình bày hình vẽ trên bảng giáo viên nên sử dụng phấn màu hợp

lý ở các điểm đặc biệt, đường đặc biệt giúp học sinh dễ phát hiện kiến thức từ hình vẽ

- Ở một số tiết giáo viên nên sử dụng phần mềm PowerPoint trình chiếu các bước vẽ hình cho học sinh quan sát

(Phụ lục 1 Minh họa cách hướng dẫn học sinh vẽ hình – Trang 16)

Tóm lại, các bài tập đều yêu cầu học sinh vẽ hình, nên khi vẽ các em phải

đọc kỹ bài, đọc đến đâu vẽ đến đó, vẽ rõ ràng và dùng đúng dụng cụ vẽ, từ đó học sinh trả lời yêu cầu đề bài Đặc biệt phải hình thành cho học sinh thói quen phân tích kỹ đề bài, định hướng vẽ và dự đoán các trường hợp xảy ra, không nên vẽ hình đặc biệt, điểm đặc biệt

Chẳng hạn:

+ Cho tam giác ABC thì vẽ không nên vẽ cân, vuông hay đều

+ Cho M là điểm nằm giữa AB thì không nên lấy tại trung điểm của AB

Giải pháp 2: Khi giải bài tập hãy tạo “không khí nhẹ nhàng, sôi nổi”

cho học sinh.

- Học sinh thường gặp rất nhiều khó khăn khi giải bài tập hình học vì nó

có tính chặt chẽ, lôgic và trừu tượng nên giáo viên cần cho học sinh phân tích

kỹ bài toán theo hướng đi lên hoặc đi xuống và cho các em nhắc lại kiến thức

cũ có liên quan đến bài toán

(Phụ lục 2: Hướng dẫn học sinh giải bài tập - Trang 17)

- Đối với phân môn hình học việc chọn lọc và phân loại bài tập là rất quan trọng, vì vậy giáo viên có thể chia bài tập ra làm nhiều dạng: bài tập cơ bản áp dụng ngay công thức, định nghĩa, định lý vừa học giúp học sinh có niềm tin và khắc sâu kiến thức; dạng bài tập thực tế cho thấy tính thực tiễn của toán học; dạng bài tập suy luận tổng hợp đòi hỏi học sinh phải tìm tòi, suy nghĩ, hứng thú khám phá… nhằm củng cố lại kiến thức của phần học hay chương đó

- Khi làm được điều này nó thuận lợi rất nhiều khi giao và hướng dẫn bài tậo về nhà cho các em, từ đó các em có thể làm những bài tập tương tự

Giải pháp 3: Trong những tiết ôn tập tạo không khí “học mà vui, vui

để học” cho học sinh.

- Môn Hình học sau mỗi phần hoặc chương giáo viên phải hệ thống hoá kiến thức trọng tâm, để tạo hứng thú cho học sinh bằng cách tạo ra những cách chơi: Hệ thống kiến thức bằng sơ đồ hoặc bảng rồi yêu cầu học sinh điền vào những chỗ trống Việc làm này giúp học sinh nhận thấy sự liên quan giữa các phần đã học Từ đó các em khắc sâu kiến thức và nhớ lâu hơn

(Phụ lục 3: Hệ thống kiến thức bằng sơ đồ - Tramg 18)

- Tuy nhiên, sự hứng thú học phân môn hình học không chỉ được tạo ra trong tiết học mà còn phải kích thích cho học sinh trong thời gian học ở nhà Chính vì vậy, đối với giáo viên trực tiếp giảng dạy có thể phối hợp với những giáo viên dạy trong cùng phân môn ở các khối lớp tổ chức những chuyên đề tìm ra những cách giải nhanh, ngắn gọn cho một bài toán hoặc sáng tạo ra những thiết bị, mô hình ứng dụng của hình học… Những tình huống phát huy được khả năng tư duy, sáng tạo, giúp các em tin tưởng và yêu thích môn học

Giải pháp 4: Tạo hứng thú cho học sinh khi áp dụng kiến thức vào

thực tiễn.

Hôn Hình học là phân môn gắn liền với thực tế cuộc sống, vì vậy trong quá trình dạy học giáo viên cần cho học sinh liên hệ kiến thức đã học vào thực

tế, sử dụng các kiến thức hình học vào các công việc thường ngày Điều này làm cho học sinh khỏi phải trừu tượng khi học lý thuyết và các em có thể nhớ kiến thức lâu hơn

(Phụ lục 4: Liên hệ kiến thức vào thực tế - Trang 18)

Giải pháp 5: Hướng dẫn học sinh “lập sổ tay toán học”.

- Trong quá trình giải toán, đặc biệt là ở phân môn hình học thì việc ghi

nhớ các khái niệm, định nghĩa, định lí, tính chất và dấu hiệu nhận biết là rất quan trọng Trong khi đó đa số học sinh lại học vẹt dẫn đến hay quên Chính vì vậy mội học sinh cần có một cuốn sổ tay để ghi lại những khái niệm, định nghĩa, tính chất và dấu hiệu nhận biết hoặc ghi lại những điều mới học đó ra giấy rồi gián vào góc học tập của mình Mỗi khi ngồi vào bàn học các em sẽ một lần nữa được đọc lại các khái niệm, định nghĩa, tính chất và dấu hiệu nhận biết lâu dần sẽ thuộc và vận dụng vào bài tập Khi học sinh biết giải bài tập thì các em sẽ say mê môn học hơn

Giải pháp 6: Khi tìm hiểu về kiến thức mới tạo “sự hứng thú” cho

học sinh

- Với học sinh THCS ở lứa tuổi các em rất hiếu động, thích tò mò, khám phá và muốn được mọi người công nhận năng lực của mình, không thích bị áp đặt, phê bình Điều này cho thấy khi truyền thụ kiến thức cho học sinh giáo viên phải lựa chọn những phương pháp phù hợp, nhẹ nhàng, kích thích được tính tò mò của các em để xuất hiện nhu cầu khám phá, từ đó các em có tâm lý

để chinh phục kiến thức

- Như vậy, phải làm thế nào để tạo hứng thú cho học sinh trong giờ học?

Rõ ràng để làm được điều này, giáo viên phải đầu tư thật kỹ cho tiết dạy của mình Riêng tôi, khi dạy tiết hình, thường chọn cho mình một phương pháp tạo tình huống từ những vấn đề thực tiễn như: Đưa ra một hình huống trong thực tế hoặc kể một câu chuyện… có liên quan mật thiết đến toán học Từ đó, học sinh tham gia tiết học tích cực, hào hứng hơn, các em không còn cảm giác bị gò ép, căng thẳng và chán nản nữa, đồng thời các em sẽ nhận thức được tính thực tiễn của bộ môn