skkn sử dụng nguồn sử liệu trong dạy học lịch sử việt nam lớp 6

Một số giáo viên cho rằng trong dạy học lịch sử chỉ cần cung cấp chohọc sinh những kiến thức đã có trong sách giáo khoa, việc sử dụng các nguồn sử liệu là không cần thiết, không phù hợp

NHỮNG THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN 1.Tên sáng kiến: Sử dụng các nguồn sử liệu nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 6.

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Áp dụng trong giảng dạy môn lịch sử ở các

trường THCS nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh nhất là môn lịch sử lớp 6

4 Các điều kiện cần thiết để áp dụng sáng kiến.

Thứ nhất:Giáo viên cần nắm vững tri thức,soạn bài chi tiết, tìm đọc tư

liệu, lập kế hoạch bài học

Thứ hai: Các nguồn sử liệu.

Thứ ba: Máy tính, máy chiếu

Thứ tư: Nhà trường và phòng giáo dục cung cấp thêm các nguồn sử

liệu như: tài liệu tham khảo, đồ dùng dạy học trực quan và nếu điều kiện chophép sẽ tổ chức dạy học bằng hình thức đi thực địa kết hợp với giáo dục họcsinh ý thức bảo vệ di sản văn hóa ở một số tiết

5.Thời gian áp dụng sáng kiến lần đầu:

Sử dụng nguồn sử liệu rất quan trọng trong giảng dạy lịch sử Năm nào,bài nào giáo viên cũng áp dụng nhưng năm học 2014-2015 là năm học tiếptục tích cực đổi mới phương pháp giảng dạy phù hợp với lứa tuổi học sinh và

trước thềm thay sách giáo khoa nên việc sử dụng nguồn sử liệu nhằm gâyhứng thú cho học sinh lớp 6 ở trường tôi được chú trọng.

ĐÁNH GIÁ, XẾP LOẠI CỦA NHÀ TRƯỜNG

TÓM TẮT SÁNG KIẾN

1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến

Dạy và học lịch sử có ý nghĩa rất quan trọng Để dạy và học môn lịch sửđạt kết quả cao thì nguồn sử liệu vô cùng ý nghĩa Nguồn sử liệu là phươngtiện có hiệu quả để hiểu rõ hơn kiến thức lịch sử trong sách giáo khoa sáchgiáo khoa, góp phần khắc sâu và mở rộng kiến thức, phát huy tính tích cực,sáng tạo của học sinh và nâng cao chất lượng dạy và học

Trong quá trình dạy học, giáo viên thường vận dụng linh hoạt các nguồn

sử liệu: sử liệu truyền miệng, sử liệu viết – sử liệu thành văn, sử liệu tượnghình vào giảng dạy theo từng loại bài lịch sử như loại bài lịch sử chiến tranh,khởi nghĩa, loại bài kinh tế - xã hội, loại bài văn hóa Từ thực tiễn giảng dạy

đó, giáo viên rút ra được một số vấn đề cần lưu ý khi sử dụng nguồn sử liệutrong quá trình dạy học lịch sử, rút ra được các bài học kinh nghiệm cho bảnthân giáo viên và học sinh khi tiếp xúc với nguồn sử liệu

Sử dụng nguồn sử liệu sinh động, phù hợp sẽ tạo cho học sinh: nguồncảm hứng nghệ thuật độc đáo, sự rung cảm về sự kì lạ sẽ dẫn tới sự rung động

về sức mạnh tìm hiểu công trình văn hoá xưa, nguồn cảm hứng khoa học, tìm

tòi Vì vậy, tôi mạnh dạn đưa ra sáng kiến:“Sử dụng các nguồn sử liệu nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 6”, để trao đổi với các đồng nghiệp để tìm ra cách truyền đạt thông tin

đúng đắn và chính xác nhất, mang lại hiệu quả cao nhất trong quá trình dạycác bài học lịch sử nhằm góp phần nâng cao chất lượng bộ môn

2 Điều kiện, thời gian, đối tượng áp dụng sáng kiến

2.1 Điều kiện

2.1.1 Về phía giáo viên:

Nắm nội dung, chương trình giảng dạy ở trường THCS, bồi dưỡngchuyên môn nghiệp vụ hàng năm, đầu tư thời gian, tâm huyết với nghề

2.1.2 Về phía học sinh:

- Cần có ý thức sưu tầm, tích luỹ nguồn sử liệu theo sự hướng dẫn củagiáo viên bộ môn, ghi chép nguồn sử liệu, yêu thích bộ môn.

2.1.3 Nhà trường và các cấp quản lí giáo dục

- Tạo điều kiện về cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ dạy học như tài liệutham khảo, mẫu vật, tranh ảnh, máy chiếu, …

- Tổ chức các chương trình bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên bộ môn

2.2 Thời gian

- Áp dụng trong chương trình dạy học phần lịch sử Việt Nam lớp 6

2.3 Đối tượng áp dụng:

- Học sinh khối lớp 6

3 Nội dung sáng kiến:

+ Tính mới, tính sáng tạo của sáng kiến : Sử dụng nguồn sử liệu giúp họcsinh hứng thú học tập lịch sử ngày từ lớp đầu cấp

+ Khả năng áp dụng của SK : Sáng kiến có thể áp dụng trong các kiểu bàitrong dạy học lịch sử

+ Lợi ích thiết thực của SK : Có thể áp dụng sáng kiến trong chương trìnhdạy học Lịch sử khối THCS

4.Kết quả đạt được của sáng kiến

Đa số học sinh đều hào hứng, tích cực, chủ động học tập, góp phần pháttriển năng lực nhận thức cho học sinh, phát triển kỹ năng bộ môn

5.Đề xuất kiến nghị để thực hiện áp dụng hoặc mở rộng sáng kiến.

- Giáo viên yêu nghề, tự học, tự bồi dưỡng để có kiến thức chuẩn, sâu, rộng

- Học sinh tích cực học tập

- Điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị đầy đủ

MÔ TẢ SÁNG KIẾN

1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến

Thông qua quá trình dạy học lịch sử ở trường THCS trong những nămqua tôi nhận thấy:

Hầu như học sinh không thích học lịch sử, vì các em phải ghi nhớ quánhiều sự kiện khô khan Việc này có thể đúng nhưng không phải do bản thânmôn lịch sử gây ra, mà chính là do quan niệm và phương pháp dạy học củachúng ta

Trong thực tiễn giảng dạy, một số giáo viên vẫn còn xem nhẹ vị trí của

bộ môn, chưa đầu tư đúng mức để tìm hiểu những vấn đề nổi cộm, chưa thực

sự đổi mới về phương pháp dạy học

Một số giáo viên cho rằng trong dạy học lịch sử chỉ cần cung cấp chohọc sinh những kiến thức đã có trong sách giáo khoa, việc sử dụng các nguồn

sử liệu là không cần thiết, không phù hợp với trình độ và yêu cầu của họcsinh

Cũng có một số giáo viên giảng dạy lịch sử chủ yếu căn cứ vào cácnguồn sử liệu thành văn trình bày trong sách giáo khoa hoặc một vài cuốnsách tham khảo mà chưa chú ý tới các nguồn sử liệu khác như: sử liệu tượnghình, sử liệu truyền miệng…có chăng việc sử dụng sử liệu tượng hình cũngchỉ dừng lại ở việc quan sát tranh ảnh, bản đồ, lược đồ và khi sử dụng thì hiệuquả bài giảng chưa cao, chưa đồng đều, học sinh nắm kiến thức lịch sử cònhời hợt, thậm chí có em còn có cái nhìn sai về một số sự kiện lịch sử dẫn đếnmột vài suy nghĩ không đúng về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới

Cũng có một số giáo viên sử dụng quá nhiều nguồn sử liệu trong việc cụthể hoá, làm phong phú kiến thức, nâng cao trình độ tư duy nghiên cứu của họcsinh Việc làm này dẫn đến tình trạng quá tải, nhất là đối với lứa tuổi học sinhlớp 6 Vấn đề đặt ra là lựa chọn và sử dụng các nguồn sử liệu như thế nào vừagây hứng thú cho học sinh vừa tạo ra kết quả cao trong dạy và học lịch sử

Để góp phần hạn chế những điều vừa kể trên vừa phát huy tính tích cựccủa học sinh, gây hứng thú học tập bộ môn cho học sinh Để học sinh có cáinhìn sâu sắc và toàn diện về lịch sử thì không còn cách nào khác là giáo viênphải cung cấp và giới thiệu cho các em phong phú các nguồn sử liệu, để các

em nếu không được hiểu rõ thì cũng có thể tìm hiểu thêm, mở rộng kiến thứccủa mình bằng việc tiếp xúc, thu nhận các nguồn sử liệu trong thực tế cuộcsống, được nghe, được quán sát, nhìn nhận trong các hoạt động của đời sống.Tuy nhiên trong trường hợp này người thầy cũng vẫn phải là người hướngdẫn, định hướng cho các em đi đúng hướng

Qua đó, tôi nhận thấy việc trao đổi về việc sử dụng các nguồn sử liệutrong dạy học lịch sử là vô cùng cần thiết, là phương tiện để học sinh có thểhiểu biết chính xác, khoa học, có cái nhìn khách quan về lịch sử

Với những suy nghĩ như trên, để cùng trao đổi kinh nghiệm với các

đồng nghiệp bộ môn lịch sử.Tôi mạnh dạn đưa ra sáng kiến:“Sử dụng các nguồn sử liệu nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh trong dạy học lịch

sử Việt Nam lớp 6”, để trao đổi với các đồng nghiệp để tìm ra cách truyền

đạt thông tin đúng đắn và chính xác nhất, mang lại hiệu quả cao nhất trong quá trình dạy các bài học lịch sử, góp phần nâng cao chất lượng bộ môn Vì vậy tôi rất mong nhận được sự góp ý chân thành của đồng nghiệp để sáng kiến kinh nghiệm này ngày càng hoàn thiện hơn

2.Cơ sở lí luận của việc sử dụng nguồn sử liệu nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh trong giảng dạy lịch sử Việt Nam lớp 6.

Trong công tác đào tạo và bồi dưỡng thế hệ trẻ thành những người laođộng năng động, sáng tạo, bộ môn lịch sử giữ vai trò và ý nghĩa rất quantrọng.Vì lịch sử do quần chúng nhân dân tạo nên, họ là chủ nhân thực sự củamọi giá trị vật chất và tinh thần được tạo nên bằng lao động và đấu tranh giaicấp từ khi xã hội loài người phân chia thành giai cấp Lịch sử chính là cuộcsống, mà không gì đẹp hơn cuộc sống được xây dựng bằng lao động và đấutranh Trong lịch sử, chúng ta thấy gương mặt của quá khứ, hình ảnh của hiện

tại và bước phát triển của tương lai Chúng ta tìm thấy trong lịch sử nhữngtấm gương sáng chói về lao động và đấu tranh, những bài học quý giá chocuộc sống hôm nay và mai sau Lịch sử là nguồn cảm hứng mạnh mẽ đối vớimọi người Trong ý nghĩa đó, F Ăngghen khẳng định: “ Đối với chúng ta,lịch sử là tất cả, lịch sử được chúng ta đánh giá cao hơn bất cứ cái gì khác…”

Dạy sử không chỉ là cung cấp cho học sinh một số kiến thức về lịch sửcủa dân tộc và của thế giới, điều quan trọng hơn là phải khơi dậy trong họcsinh những tư tưởng, tình cảm cao đẹp, những cái nhìn đúng đắn về lịch sử,bồi dưỡng cho các em những năng lực tư duy và hoạt động độc lập, góp phầnchuẩn bị cho các em sẵn sàng đi vào cuộc sống, học tập , sản xuất phục vụ TổQuốc, phục vụ nhân dân

Để đáp ứng yêu cầu đổi mới trong giảng dạy, học tập đòi hỏi ngườithầy phải nhận thức rõ vị trí của mình trong quá trình giáo dục, đó là chủ độngtrong việc hướng dẫn học sinh lĩnh hội tri thức.Đặc biệt, đối với một giáoviên lịch sử, nhiệm vụ của người thầy chính đào luyện học sinh thành nhữngcon người mới XHCN Dạy sử cũng như dạy bất cứ môn nào cũng đòi hỏingười thầy phải khêu gợi cái thông minh chứ không phải là cái bắt buộc, cáitrí nhớ làm việc, bắt nó ghi chép và tả lại Chính vì vậy việc dạy tốt các bàihọc lịch sử là không hề đơn giản

Năm học 2014-2015 là năm học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Nămhọc tiếp tục thực hiện về đổi mới phương pháp giáo dục, đổi mới kiểm tra,đánh giá và là năm học trước thềm thay sách giáo khoa mới, để đáp ứngnhững đòi hỏi bức xúc của xã hội Vì vậy, cùng các môn học khác, bộ mônlịch sử có những thay đổi nhất định về nội dung, phương pháp giảng dạy chophù hợp với thời kì mới Cũng giống nhiều môn, hoạt động nhận thức của họcsinh đi theo đúng quy luật là: “ Từ trực quan sinh động đến tư duy trừutượng” ở một số vấn đề lịch sử Tuy nhiên ở một số khía cạnh có nhiều vấn

đề học sinh không thể tự mình quan sát các sự kiện hiện tượng lịch sử được

Vì vậy, để học sinh có nhận thức đúng đắn tìm ra được đúng bản chất, quy

luật lịch sử thì đòi hỏi người thầy cần phải cung cấp cho các em nhiều nguồn

sử liệu để các em so sánh, đối chiếu và tìm ra được đúng bản chất của vấn đề

lịch sử

3 Thực trạng của việc sử dụng nguồn sử liệu nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh trong giảng dạy lịch sử Việt Nam lớp 6.

Từ trước đến nay vấn đề sử dụng các nguồn sử liệu trong dạy học lịch

sử đã được nhiều nhà sử học, nhà nghiên cứu và các thầy cô trực tiếp giảngdạy nghiên cứu.Đặc biệt đây là việc làm thường xuyên, liên tục của các giáoviên trực tiếp đứng lớp.Tuy nhiên, đôi lúc chúng ta chưa thấy hết được vai tròcủa việc sử dụng nguồn sử liệu trong quá trình dạy học đối với từng dạng bàilịch sử cụ thể nhất là đối với việc giảng dạy cho học sinh đầu cấp THCS Từ

đó, tìm ra một số biện pháp sử dụng nguồn sử liệu trong dạy học lịch sử thực

sự hiệu quả, giáo viên truyền đạt được kiến thức tới học sinh bằng con đườngngắn nhất, dễ hiểu, học sinh dễ tiếp thu bài hứng thú trong học tập lịch sử xóa

bỏ tâm lí sợ học bộ môn.Vì vậy, tôi xin phép một lần nữa nghiên cứu vấn đềnày

4 Các biện pháp sử dụng các nguồn sử liệu nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 6.

4.1.Hiểu thế nào về việc sử dụng nguồn sử liệu trong dạy – học lịch sử ?

Có nhiều quan niệm khác nhau về việc sử dụng các nguồn sử liệu trongdạy học lịch sử.Một số người cho rằng dạy học chỉ cần cung cấp cho học sinhnhững kiến thức đã có trong sách giáo khoa, việc sử dụng các nguồn sử liệukhông cần thiết, không phù hợp với trình độ và yêu cầu của học sinh.Một sốgiáo viên lại sử dụng các nguồn sử liệu trong việc cụ thể hóa, làm phong phúkiến thức, nâng cao trình độ tư duy nghiên cứu của học sinh.Việc này lại dẫnđến tình trạng “ quá tải”.Vấn đề đặt ra là sử dụng các nguồn sử liệu như thếnào? Mức độ và phương pháp sử dụng các nguồn sử liệu? Vai trò của họcsinh khi sử dụng các nguồn sử liệu khi học lịch sử ?

Do đặc trưng của việc học tập lịch sử, các nguồn sử liệu góp phần nhấtđịnh vào việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quá khứ Các nguồn sử liệu là căn

cứ khoa học, bằng chứng về tính chính xác, tính cụ thể, phong phú của sựkiện lịch sử mà học sinh cần thu nhận, nó giúp các em khắc phục việc “ hiệnđại hóa lịch sử” hoặc “hư cấu” sai sự thực Là một nguồn kiến thức quantrọng, các nguồn sử liệu cần được thẩm định, phân tích nội dung phù hợp vớitrình độ và yêu cầu học tập của học sinh

Việc sử dụng các nguồn sử liệu còn giúp học sinh có thêm cơ sở để nắmvững bản chất các sự kiện, hình thành khái niệm, hiểu rõ những qui luật, bàihọc quan trọng của lịch sử, rèn luyện cho học sinh thói quen nghiên cứu khoahọc, phát huy tư duy lịch sử Các nguồn sử liệu là phương tiện có hiệu quả đểhiểu rõ hơn sách giáo khoa, góp phần nâng cao chất lượng dạy – học

4.2 Vai trò, ý nghĩa của nguồn sử liệu.

Do đặc trưng của việc học tập lịch sử – không trực tiếp quan sát các sựkiện hay thí nghiệm lại Vì thế ngoài SGK, việc sử dụng các nguồn sử liệu làrất quan trọng góp phần nhất định vào việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quákhứ

Học tập giảng dạy và nghiên cứu lịch sử về xã hội loài người đều cần đếnnhững vật liệu cần thiết để hiểu và rút ra những kết luận đúng đắn, phù hợpvới thực tế khách quan , những vật liệu đó được gọi là sự kiện lịch sử

Chính vì thế, sự kiện lịch sử không chỉ là những hoạt động trong đời sốngvật chất mà còn bao gồm cả các hoạt động của đời sống tinh thần, tâm lý conngười

Việc giảng dạy và học tập lịch sử bắt đầu với việc lựa chọn sự kiện, sựkiện sẽ đi theo người giáo viên, học sinh cho đến lúc kết thúc quá trình giảngdạy và học tập, giúp học sinh giải đúng sự thật khách quan và tìm ra đượcnhững câu trả lời đúng cho câu hỏi đề ra

Một bài dạy không có sự kiện lịch sử hoặc không xây dựng trên cơ sở sự kiệnphong phú thì không thể gọi là một bài học lịch sử thành công được Vì vậy,người ta thường gọi : Sự kiện là không khí đối với người bác học Trong trườnghợp này sự kiện chính là không khí đối với người giáo viên dạy học lịch sử.

Vậy sự kiện lịch sử nằm ở đâu? Sự kiện lịch sử chỉ được ghi lại ở dướidạng này hay dạng khác trong cái gọi là nguồn sử liệu Và sử liệu chính lànhững kí ức nảy sinh trong những điều kiện xã hội nhất định , liên quan hữu

cơ tới thời điểm đó Trong đó chứa đựng những hiện tượng xảy ra trong thực

tế Sử liêụ là sản phẩm một trong những hòan cảnh lịch sử , những điều kiệnlịch sử cụ thể, là thành quả vật chất của con người trong lĩnh vực sản xuất,chính trị , văn hoá, khoa học, quân sự Như vậy việc phải nắm rõ các nguồn

sử liệu sẽ quyết định một phần không nhỏ vào quá trình giảng dạy của ngườigiáo viên, việc tiếp thu và hiểu lịch sử một cách đúng đắn của người học sinh Việc sử dụng nguồn sử liệu là một khâu rất quan trọng, góp phần làmphong phú kiến thức lịch sử đang học Nhằm giúp học sinh có thêm cơ sở đểnắm vững bản chất sự kiện, hình thành khái niệm, hiểu rõ những quy luật, bàihọc quan trọng của lịch sử, rèn luyện cho học sinh thói quen nghiên cứu khoahọc, phát triển tư duy lịch sử Nguồn sử liệu là phương tiện có hiệu quả đểhiểu rõ hơn sách giáo khoa, góp phần khắc sâu và mở rộng kiến thức, pháthuy tính tích cực, sáng tạo của học sinh và nâng cao chất lượng dạy và học Việc sử dụng nguồn sử liệu sinh động, phù hợp sẽ tạo cho học sinh:nguồn cảm hứng nghệ thuật độc đáo, nguồn cảm hứng này được xây dựngbằng trí tuệ của những bộ óc kì diệu nhất của loài người Sự rung cảm về sự

kì lạ sẽ dẫn tới sự dung động về sức mạnh tìm hiểu công trình văn hoá xưa.Đồng thời, nó còn tạo nguồn cảm hứng khoa học, tìm tòi, tìm hiểu xem ngườixưa đã làm điều đó như thế nào, tại sao họ lại làm được điều đó và làm bằngcách nào, ý chí tiến công và sáng tạo của con người như thế nào.Vì vậy,tôimạnh dạn đưa ra sáng kiến trên

4.3 Những yêu cầu và phương pháp sử dụng nguồn sử liệu.

Do đặc diểm của học sinh lớp 6 còn nhỏ tuổi mà lại là lớp học đầu cấp,chưa quen nhiều với cách học ở cấp trung học cơ sở Do vậy khi lựa chọnnguồn sử liệu đòi hỏi giáo viên phải đảm bảo tính vừa sức trong dạy học lịch

sử tức là lựa chọn nội dung chính cơ bản, mang đặc điểm nổi bật của nội dungbài học, tránh lan man về nguồn sử liệu, chỗ nào, mục nào cũng đưa vào sẽdẫn đến tiết học quá tải Vậy để thực hiện tốt việc“ sử dụng các nguồn sử liệunhằm gây hứng thú học tập cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp6” cần phải tuân thủ theo các bước sau:

Thứ nhất: Muốn dạy tốt phần lịch sử Việt Nam lớp 6 bằng cách sử dụng

nguồn sử liệu trước hết người giáo viên cần nắm vững tri thức, soạn bài chitiết, tìm đọc tư liệu, lập kế hoạch bài học Để từ đó, xác định đó là dạng bài

gì, xác định kiến thức trọng tâm của bài, lựa chọn phương pháp phù hợp nộidung của dạng bài đó Khi xác định được kiến thức trọng tâm giáo viên sẽ lựachọn nguồn sử liệu sao cho phù hợp với nội dung bài học và khả năng nhậnthức của học sinh, nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh

Thứ hai: Trong quá trình giảng dạy, giáo viên khéo léo đưa nguồn sử

liệu vào bài giảng ở phần nào, mục nào của bài học.Giáo viên phải cho họcsinh tự làm việc với nguồn sử liệu để rút ra một phần kiến thức hoặc khẳngdịnh sâu sắc bản chất của sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử cần khắc sâuđối với bài học Giáo viên cần đặt câu hỏi để học sinh trả lời thông qua nguồn

sử liệu

Thứ ba: Sau khi học sinh làm việc với nguồn sử liệu, giáo viên cần chốt

lại nội dung trọng tâm của nguồn sử liệu đó

Giáo viên cần phân loại các bài lịch sử để lựa chọn nguồn sử liệu cho phùhợp nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh Cụ thể:

* Đối với loại bài về khởi nghĩa, chiến tranh cách mạng:

Loại bài này thường dễ gây hứng thú Bản thân mỗi bài là một chuỗi các

sự kiện về cuộc đấu tranh anh hùng rất hấp dẫn đối với học sinh Nhưng cầntránh sử dụng quá nhiều tư liệu mô tả về sự chém giết khủng khiếp dễ gây

kích động mạnh Mà giáo viên cần lựa chọn những tư liệu độc đáo đi vào bềsâu của chiến trận để hình thành ý chí, những tư liệu sinh động đi vào chiềusâu của cuộc chiến đấu sẽ tạo một sức mạnh không kém tiếng súng, tiếng đạn,tiếng gào thét.

Nhiệm vụ của người giáo viên lịch sử là phải khai thác được từng nét tinh

tế trong từng cuộc khởi nghĩa, cuộc cách mạng Hoặc ít ra cũng tìm thấynhững nét đặc trưng trong từng giai đoạn lịch sử để tìm tư liệu đúng lúc, đúngchỗ kích thích tư duy lịch sử một cách hấp dẫn không vượt qua giới hạn vềquan điểm giáo dục tư tưởng Phải tìm những tư liệu thật hay, thật sinh độngnhằm mục đích chính, cơ bản về quy luật lịch sử mình cần truyền đạt:

Ví dụ: Khi lịch sử 6, bài 27: Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm

938 Đây là dạng bài về chiến tranh cách mạng, giáo viên có thể cung cấp

nguồn sử liệu trong quá trình giảng dạy Cụ thể : Khi dạy phần 2 Chiến thắngBạch Đằng năm 938 giáo viên yêu cầu học sinh quan sát H55: Lược đồ chiếnthắng Bạch Đằng năm 938 Sau đó, yêu cầu học sinh: Dựa vào lược đồ trìnhbày diễn biến chiến thắng Bạch Đằng năm 938? Học sinh trả lời theo phầnkênh chữ sách giáo khoa ( Lưu ý khi sử dụng lược đồ, giáo viên yêu cầu họcsinh đọc phần chú giải trước) Sau khi học sinh trả lời xong, giáo viên yêu cầuhọc sinh quan sát lược đồ và sử dụng nguồn sử liệu sau để minh hoạ rõ kiếnthức:

“ Vào một ngày mưa rét giữa mùa đông năm 938, Hoàng Tháo cầm đầu thuỷ quân Nam Hán tiến vào cửa sông Bạch Đằng Đợi cho lúc nước thuỷ triều lên ngập hết trận địa bãi cọc, theo đúng kế hoạch, một đội thuyền binh nhẹ tiến ra chặn đánh địch rồi vờ thua chạy Hoằng Tháo hăm hở thúc quân đuổi theo, vượt qua trận địa cọc ngầm mà không hề hay biết Khi thuỷ triều bắt đầu rút, Ngô Quyền mới hạ lệnh phản kích Những mũi tên từ trên những vách đá vun vút lao xuống như mưa, hàng trăm chiến thuyền của ta bắt đầu xuất hiện Hoằng Tháo hốt hoảng quay đầu tháo chạy Ra đến gần cửa sông, đúng lúc nước thuỷ triều rút mạnh, bãi cọc ngầm nhô lên Quân ta dồn sức

tấn công, quân từ phía thượng lưu đánh xuống, quân mai phục hai bờ sông và quân thuỷ từ các sông nhánh xông ra đánh tạt ngang Đội hình thuyền địch rối loạn, xô vào nhau, va phải cọc bị vỡ đắm rất nhiều Thuyền địch không sao thoát ra khỏi cửa biển được Quân địch phải bỏ cả chèo, lái, nhảy xuống sông, phần bị giết, phần bị chết đuối thiệt hại đến quá nửa Hoằng Tháo cũng

bị bỏ mạng”

*Đối với loại bài kinh tế xã hội:

Là loại bài khó tìm nguồn sử liệu gây hứng thú cho học sinh nhưng lại dễdẫn tới việc hình thành những khái niệm quan trọng nhất về quy luật pháttriển xã hội.Vì thế chắc chắn nguồn sử liệu thuộc loại này chắc chắn tạo nênmột sự khẳng định cần thiết buộc học sinh phải tin vào niềm tin mà say mêtìm hiểu những vấn đề hơn

Ví dụ: Khi dạy bài 11: Những chuyển biến về xã hội Phần 3: Bước phát

triển mới về xã hội được nảy sinh như thế nào? Giáo viên yêu cầu học sinhquan sát H31, 32,33,34 và đặt câu hỏi: Qua các hình trên, em hãy miêu tả các

đồ vật có trong hình.Học sinh miêu tả Sau khi học sinh miêu tả theo ý hiểucủa các em, giáo viên yêu cầu học sinh quan sát H31,32,33,34 vàsử dụng

nguồn sử liệu sau để chuẩn kiến thức: H31: Là những mũi giáo đồng Đông

Sơn, có hình dáng giống nhau, cân đối, lưỡi sắc, mũi nhọn, sử dụng trong

chiến đấu và săn bắt thú rừng Còn H32 là dao găm đồng Đông Sơn: Cán

dao được đúc như hình thân người, có đầu và hai tay, hoặc đúc thành hình quả bí, phần to, phần nhỏ, cán dao chắc khoẻ, vừa tay cầm, lưỡi sắc, mũi

nhọn, dùng để chặt, cắt, săn bắt…H33 là lưỡi cày đồng: Có nhiều loại, kích

thước khác nhau, thường có hình cánh bướm, có sống ở giữa, hai bên có gờ

nhỏ tạo nên sự chắc chắn, bền vững của lưỡi cày H34 là lưỡi liềm đồng: Có

dáng cong, mỏng, sắc, ở giữa có đường gân chạy song song với đường cong của sống và lưỡi, chuôi liềm có họng tra cán,dùng để thu hoạch hoa màu.Trên cơ sở đó, giáo viên yêu cầu học sinh trả lời câu hỏi: Theo em những

công cụ nào góp phần tạo nên những bước chuyển biến trong xã hội? ( học

sinh trả lời: đồ đồng thay thế đồ đá) Từ đó khẳng định ý nghĩa của việc phátminh ra đồ đồng.

*Đối với loại bài về văn hoá:

Không có gì hấp dẫn, gây hứng thú cho học sinh bằng việc được miêu tả,quan sát các kì quan, các công trình văn hoá như tháp Mĩ Sơn…không nhữngtạo cho học sinh biểu tượng về tháp Mĩ Sơn mà còn gây cho học sinh sự hammuốn khám phá những bí ẩn đã diễn ra trong lịch sử, khâm phục công sức củanhững người lao động và làm cụ thể hơn nhận thức “quần chúng nhân dân làngười chủ thực sự của mọi giá trị tinh thần, vật chất”

Ví dụ : Khi dạy bài 24: Nước Cham-pa từ thế kỉ II đến thế kỉ X Phần 2:

Tình hình kinh tế, văn hoá Chăm-pa từ thế kỉ II đến thế kỉ X Giáo viên yêucầu học sinh quan sát H52, 53 và đặt câu hỏi:Qua các H52, 53, em có nhậnxét gì về kiến trúc của người Chăm? Học sinh trả lời: kiến trúc đặc sắc Sau

khi học sinh trả lời, giáo viên dùng nguồn sử liệu sau minh hoạ thêm : Mĩ Sơn không chỉ được mọi người biết đến bởi các công trình kiến trúc, nơi đây còn nổi tiếng bởi hàng trăm tác phẩm điêu khắc vô giá Nghệ thuật điêu khắc Chăm-pa là sự kết hợp những yếu tố bản địa với các nền văn hoá bên ngoài một cách chọn lọc và sáng tạo Các tác phẩm điêu khắc được thể hiện trên

đá, nhưng cái tài tình của nghệ nhân Chăm-pa xưa kia là đã biến những tảng

đá vô tri thành những tác phẩm sống động, có hồn.Ngoài ra, còn có tháp Chăm là những đền miếu cổ- kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng của riêng dân tộc Chăm Đây là một khối kiến trúc được xây dựng bằng gạch nung màu đỏ sẫm, phía trên thấp mở rộng và thon vút hình búp hoa Vị trí đặt các tháp được lựa chọn ở trên những triền dốc của những quả đồi Kiến trúc tháp tuy không quy mô, kích thước không thật đồ sộ song vẫn hùng vĩ và có tính hoành tráng gợi nên không khí rất trang nghiêm.Mặt bằng của tháp đa số là hình vuông, số ít là hình chữ nhật Trần tháp cấu tạo hình vòm cuốn và nội thất không có trang trí mặt tường, thể hiện việc tạo hình nghệ thuật ngoài, tạo khối kiến trúc hình dáng đẹp và phong phú.

Sử liệu tượng hình không phải là những “mảnh” của quá khứ như sửliệu vật chất mà nó được mô phỏng, ghi chép lại bằng kí ức thông qua chủ thểkhách quan, nên bao giờ cũng có phần nào tính chủ thể.Nên khi giáo viên sửdụng loại sử liệu này trong giảng dạy thì cũng cần phải loại bỏ yếu tố chủ thể

để học sinh dễ hiểu, đảm bảo tính khách quan của dạy học

Khi giáo viên sử dụng loại sử liệu này trong giảng dạy sẽ giúp học sinhhiểu trình độ văn hoá, tinh thần cộng đồng trong xã hội đương thời, trình độchính trị và giúp các em bước đầu hình dung được một số hoạt động văn hoá,nghệ thuật, lao động xã hội, một số vấn đề khác của lịch sử đất nước, conngười thời đó, đặc điểm nghệ thuật của mỗi thời kì lịch sử.Trong dạy họcphần lịch sử Việt Nam lớp 6 có rất nhiều bài sử dụng nguồn sử liệu trên như:Bài 8: Người nguyên thủy trên đất nước ta, bài 10 + 11: Những chuyển biếntrong đời sống kinh tế, xã hội, bài 17: Khởi nghĩa Hai Bà Trưng, bài 18 +19:

Trưng Vương và cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Hán, Bài 27: Chiếnthắng Bạch Đằng năm 938 …

- Ví dụ :Khi dạy bài 10: Những chuyển biến trong đời sống kinh tế Mục

1: Công cụ sản xuất được cải tiến như thế nào? Giáo viên hướng dẫn học sinhquan sát H28,29 và đặt câu hỏi: Em hãy cho biết rìu đá Hoa Lộc và PhùngNguyên có hình dáng như thế nào? Học sinh quan sát ảnh tư liệu và trả lời

Sau đó, giáo viên sử dụng nguồn sử liệu sau: Rìu đá Hoa Lộc có vai được mài nhẵn ở cả hai mặt và rìa lưỡi, vai thường ngang hoặc vai xuôi, rất đẽ cầm, có hình dáng vuông vắn hoặc hình chữ nhật Còn rìu đá Phùng Nguyên là những chiếc rìu đá hình tứ giác, không có vai, được mài nhẵn toàn bộ, có hình dáng vuông vắn và cân xứng, lưỡi mỏng và sắc.Giáo viên

nêu câu hỏi: So với thời Hoà Bình, Bắc Sơn, thời Phùng Nguyên – Hoa Lộc

kĩ thuật chế tác và loại hình công cụ đá có gì tiến bộ? Học sinh suy nghĩ trảlời: Kĩ thuật chế tác đá phát triển, các loại hình công cụ phong phú.Giáo viêncho học sinh quan sát H30: hoa văn trên đồ gốm Hoa Lộc và nêu câu hỏi:?

Em có nhận xét gì về đường nét hoa văn trên đồ gốm? Học sinh trả lời: Đồdùng có nhiều loại hình, hoa văn đường nét tinh xảo Giáo viên sử dụng

nguồn sử liệu miêu tả: đây là những con dấu và con lăn bằng đất nung hình chữ nhật, hình tròn, hình trụ Mặt con dấu là những đường cong, uốn lượn phức tạp Sự kết hợp khéo léo giữa kiểu dáng phong phú và những hoa văn độc đáo tạo ra những loại hình đồ gốm đẹp.Giáo viên: Qua

đó, em có nhận xét gì về trình độ sản xuất công cụ và đồ gốm thời kì đó?

Như vậy, với việc sử dụng nguồn sử liệu tượng hình như trên học sinhkhông những hiểu về sự phát triển của công cụ lao động thời đó mà còn giúphọc sinh hiểu được đời sống văn hoá tinh thần phong phú, đa dạng của cư dânViệt lúc bấy giờ Đó là đời sống của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước làchủ yếu

Chính vì vậy, khi sử dụng nguồn sử liệu sẽ tác động đến học sinh bằngnhiều hướng: học sinh vừa nghe, vừa nhìn, vừa suy nghĩ, vừa hoạt động bằng

ngôn ngữ Học sinh vừa được nghe, vừa được trực tiếp quan sát làm nảy sinhnhững yêu cầu mới về tìm hiểu sâu hơn nội dung bài học mỗi khi những biểutượng lịch sử được tạo nên từ sự hấp dẫn đối với các em trong giờ học, từ nảysinh từ yêu cầu muốn tìm tòi hiểu biết Không khí lớp học sẽ trở lên hào hứngbởi những hình ảnh, lời giảng luôn luôn được xen kẽ với nhau, học sinh sẽkhông cảm thấy mệt mỏi, chán nản Việc tìm hiểu kiến thức mới, đi sâu kiếnthức đã nắm được luôn cuốn hút các em, bắt đầu từ sự quan sát đến vận động

để hiểu các vấn đề nội dung bài giảng thông qua sự hướng dẫn của giáo viên

* Chú ý

Khi sử dụng loại sử liệu này giáo viên và học sinh cần chú ý một số vấn

đề sau:

- Giáo viên nắm chắc kiến thức

- Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu trước và kĩ về loại sử liệu này

- Khuyến khích giáo viên và học sinh làm đồ dùng trực quan, mô hình hiệnvật như trống đồng…

- Nếu có kinh phí tổ chức cho học sinh đi thực địa

- Sử dụng công nghệ thông tin khai thác kiến thức có hiệu quả…

4.5.2 Sử liệu truyền miệng.

Đây là một nguồn sử liệu hết sức phong phú bao gồm những câuchuyên cổ tích, truyền thuyết, ca dao, tục ngữ thời xa xưa cho đến những câuchuyện về các sự kiện hiện đại lưu truyền trong nhân dân, những hoạt độngcủa các chiến sĩ cách mạng, những người tham gia kháng chiến

Sử liệu truyền miệng giúp ích nhiều cho những người giảng dạy lịch sửnhất là trong hoàn cảnh hiện nay khi chúng ta đang cần giáo dục tư tưởng tìnhcảm và đạo đức cách mạng cho thế hệ trẻ, tăng cường giảng dạy lịch sử địaphương

Sử liệu truyền miệng thường được ghi lại trong các thần phả, ngọc phả,các sưu tập truyện cổ tích, các hồi ức.Song một bộ phận rất lớn, rất phong phúcủa sử liệu truyền miệng vẫn nằm dưới dạng thô sơ của nó.

Trong các tiết dạy lịch sử nếu giáo viên tận dụng được nguồn sử liệunày cũng giúp cho bài giảng thêm sinh động, phong phú lên rất nhiều.Họcsinh sẽ luôn có cảm giác háo hức, hứng thú khi nghe các câu chuyện liên quanđến lịch sử của từng thời kì, từ đó sẽ nâng cao chất lượng học tập bộ

môn.Trong quá trình giảng dạy phần lịch sử Việt Nam lớp 6 có một số bài

sử dụng nguồn sử liệu trên như: Bài 12: Nước Văn Lang giáo viên sử dụng truyện Sơn Tinh, Thủy tinh.Bài 13:Đời sống vật chất và tinh thần của cư dân Văn Lang: Truyện trầu cau và bánh trưng, bánh giầy.Bài 15: Nước Âu Lạc: truyện Mị Châu – Trọng Thủy Bài 17: Khởi nghĩa Hai Bà Trưng: truyền thuyết mọi người khắp nơi kéo về tụ hội dưới khởi nghĩa của Hai Bà Trưng…

Ví dụ : Khi dạy lịch sử 6 Bài 19: Từ sau Trưng Vương đến trước Lý

Nam đế ( giữa thế kỉ I- giữa thế kỉ VI) Mục II.Tình hình kinh tế nước ta từ thế

kỉ I đến thế kỉ VI có gì thay đổi.Trước hết giáo viên hỏi: Chính quyền đô hộnhà Hán đã làm gì về kinh tế? Học sinh trả lời: Nhà Hán giữ độc quyền vềsắt.Giáo viên hỏi: Vì sao nhà Hán lại giữ độc quyền về sắt? Học sinh trả lời:Công cụ bằng sắt, vũ khí bằng sắt thường nhọn, sắc, bền hơn công cụ bằngđồng, do vậy năng suất lao động cao hơn, chiến đấu hiệu quả hơn Nhà Hánđộc quyền về sắt là muốn kìm hãm sự phát triển kinh tế nước ta, mặc khácchúng muốn hạn chế sự chống đối của nhân dân ta.Giáo viên: Mặc dù bị nhàHán độc quyền về sắt nhưng những ngành nghề kinh tế ở nước ta như thếnào?Học sinh trả lời: Các ngành nghề nông nghiệp, thủ công nghiệp, thươngnghiệp vẫn phát triển.Sau đó giáo viên tổ chức cho học sinh tìm những biểuhiện chứng tỏ các ngành nghề vẫn phát triển.Giáo viên lại hỏi: Em có nhậnxét gì về các công cụ, vũ khí bằng sắt trong thời kì này?Học sinh trả lời: Công

cụ, vũ khí bằng sắt phong phú, đa dạng Giáo viên: Dựa vào đâu ta biết đượcđiều đó?Học sinh trả lời:Dựa vào những di chỉ, mộ cổ