SKKN rèn kĩ năng sử dụng tranh ảnh, mô hình, sơ đồ, video Địa lý THCS

Chương trình địa lý 6 trọng tâm tìm hiểu về Trái đất và các thành phần tự nhiên của Trái đất. Đối với học sinh lớp 6 khả năng tư duy, phân tích, tổng hợp của các em chưa sâu, nên việc sử dụng kênh hình trực quan là rất cần thiết trong giảng dạy. Vì vậy chúng tôi mạnh dạn xây dựng chuyên đề: “Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6”.

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Luật Giáo dục số 38/2005/QH11, Điều 28 qui định: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh".

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện

giáo dục và đào tạo xác định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh

Trong các môn học ở trường Trung học cơ sở thì Địa lí là môn học cung cấpcho học sinh những kiến thức cơ bản, cần thiết về Trái Đất và những hoạt động củacon người trên bình diện quốc gia và quốc tế, làm cơ sở cho hình thành thế giớiquan khoa học; giáo dục tư tưởng tình cảm đúng đắn; đồng thời rèn luyện cho họcsinh các kĩ năng hành động, ứng xử phù hợp với môi trường tự nhiên, xã hội, phùhợp với yêu cầu của đất nước và xu thế của thời đại

Chương trình địa lý 6 trọng tâm tìm hiểu về Trái đất và các thành phần tựnhiên của Trái đất Đối với học sinh lớp 6 khả năng tư duy, phân tích, tổng hợp củacác em chưa sâu, nên việc sử dụng kênh hình trực quan là rất cần thiết trong giảng

dạy Vì vậy chúng tôi mạnh dạn xây dựng chuyên đề: “Một số biện pháp rèn năng

lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6”.

2 Mục đích nghiên cứu

Hướng dẫn học sinh có kĩ năng tự học, tự nghiên cứu, kết hợp sử dụngsách giáo khoa, thiết bị dạy học nhằm hình thành kĩ năng học tốt môn Địa lí.Góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập bộ môn

3 Thời gian địa điểm.

3.1/ Thời gian: Nghiên cứu trong năm học 2015-2016

3.2/ Địa điểm: Trường …

Đề tài xây dựng trong phạm vị chương trình địa lý 6 THCS.

4 Đóng góp mới về mặt thực tiễn.

Trong việc dạy học địa lý theo phương pháp dạy học tích cực hiện nay, việchình thành năng lực cho học sinh là việc rất cần thiết không thể thiếu được cho mỗibài học, tiết học và xuyên suốt toàn bộ chương trình dạy và học địa lý ở các cấphọc đặc biệt là cấp Trung học cơ sở (THCS)

Việc rèn năng lực địa lý tốt cho các em giúp học sinh chủ động nắm bắt kiếnthức, hiểu bài sâu hơn, phát huy được trí thông minh sáng tạo và hình thànhphương pháp học tập bộ môn tốt hơn

Sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… là một trong năm lực chuyên biệt mônđịa lý, cùng với sử dụng bản đồ, số liệu thống kê, học tập tại thực địa và tư duytheo lãnh thổ góp phần hình thành và nâng cao kiến thức, kĩ năng địa lý cho họcsinh

II PHÂN NỘI DUNG.

- Năng lực là sự kết nối tri thức, hiểu biết, khả năng, mong muốn ;

- Mục tiêu hình thành năng lực định hướng cho việc lựa chọn, đánh giá mức

độ quan trọng và cấu trúc hóa các nội dung và hoạt động và hành động dạy học vềmặt phương pháp;

- Năng lực mô tả việc giải quyết những đòi hỏi về nội dung trong các tìnhhuống: ví dụ như đọc một văn bản cụ thể Nắm vững và vận dụng được các phéptính cơ bản ;

- Các năng lực chung cùng với các năng lực chuyên môn tạo thành nền tảngchung cho công việc giáo dục và dạy học;

- Mức độ đối với sự phát triển năng lực có thể được xác định trong cácchuẩn: Đến một thời điểm nhất định nào đó, học sinh có thể/phải đạt được nhữnggì?

1.2/ Cơ sở thực tiễn.

Môn Địa Lí trong nhà trường có khả năng bồi dưỡng cho học sinh một khối

lượng kiến thức phong phú về Địa Lí tự nhiên, Địa Lí kinh tế - xã hội và những kĩnăng, kĩ xảo cần thiết trong cuộc sống, đặc biệt là kĩ năng bản đồ Vì vậy, để giúphọc sinh hiểu, nắm vững các kĩ năng và kiến thức Địa Lí trong dạy học Địa Lí giáoviên cần đặc biệt coi trọng các vấn đề sau:

+ Hình thành cho học sinh hệ thống các biểu tượng, khái niệm Địa Lí, cácmối quan hệ Địa Lí, nhất là mối quan hệ nhân quả

+ Phát triển cho học sinh tư duy Địa Lí đó là tư duy liên hệ tổng hợp xétđoán dựa trên bản đồ

+ Tận dụng triệt để các thiết bị dạy học Địa Lí như tranh ảnh, bản đồ, biểuđồ trong đó quan trọng nhất là bản đồ

+ Tăng cường hướng dẫn học sinh quan sát, thu thập thông tin, vận dụngkiến thức, kĩ năng địa lí để giải quyết vấn đề có liên quan trong cuộc sống

2 Chương II: Nội dung vấn đề nghiên cứu

2.1 Thực trạng giảng dạy địa lí trong trường THCS.

2.1.1/ Thuận lợi:

- Các trường được trang bị nhiều thiết bị dạy học cho môn địa lí như: các loạibản đồ, tranh ảnh, mẫu vật, hệ thống máy tính, máy chiếu để phục vụ công tácgiảng dạy

- Nhiều lớp bồi dưỡng, tập huấn CNTT được tổ chức, kĩ năng ứng dụngCNTT vào giảng dạy của giáo viên được nâng cao rõ rệt

- Nguồn tư liệu: hình ảnh, tranh vẽ, video clip, các bài giảng tương đối phongphú trên mạng internet

- Từ những hình ảnh trực quan, sinh động người dạy dễ dàng hơn để hướngdẫn tổ chức hoạt động dạy, người học được tương tác với đối tượng phần nào giảiquyết được các tình huống đặt ra trong bài học và thực tế cuộc sống

- Các tiết dạy có sử dụng lược đồ, tranh ảnh, video clip kích thích hứng thúhọc tập tiếp thu bài của học sinh

- Nguồn tư liệu trên mạng có nhiều, nhưng để chọn được đối tượng phù hợpnhất phục vụ cho bài giảng thì không phải dễ, không phải GV nào cũng làm được

- Tải được tài liệu: video clip làm sao để cắt, nối, đưa vào bài giảng cũnggây khó khăn cho nhiều giáo viên

Điều tra năng lực sử dụng tranh ảnh, mô hình, video… lớp 6 đầu năm học2015-2016:

HS

Năng lực sử dụng

Tranhảnh

Tỉ lệ(%)

Sơ đồ Tỉ lệ

(%)

Môhình

Tỉ lệ(%)

2.2/ Một số biện pháp rèn năng lực sử dụng tranh ảnh mô hình, video… cho học sinh trong môn địa lí 6.

2.2.1/ Rèn kĩ năng khai thác tranh ảnh.

Bước 1: Giáo viên cho học sinh quan sát tranh

Nêu lên các bức tranh (hoặc ảnh) nhằm xác định xem bức tranh hay, bức ảnh

đó thể hiện cái gì?đối tượng địa lí nào? ở đâu?

Bước 2: Chỉ ra những đặc điểm, thuộc tính của các đối tượng địa lí được thểhiện trên bức tranh (hoặc ảnh)

Bước 3: Nêu biểu tượng và khái niệm Địa Lí trên cơ sở những đặc điểm và thuộc tính của nó

Ví dụ 1:

Bước 1: GV yêu cầu H/S quan sát ảnh

Hình 1 Núi lửa đang hoạt động Hình 2 Núi lửa Kilauea đảo Hawaii

? Nêu tên các đối tượng trong hai bức ảnh trên?

Bước 2: Em hãy mô tả hoạt động của núi lửa?

Bước 1: GV yêu cầu H/S quan sát ảnh

Bước 2: Em hãy trình bày các tác hại của động đất?

Bước 3: Trình bày các biện pháp để giảm thiểu các tác hại của động đất?

Ví dụ 3: Bước 1: GV yêu cầu H/S quan sát ảnh

Bước 2: Nêu đặc điểm địa hình núi đá vôi?

- Đỉnh nhọn, sắc

- Sườn dốc đứng

- Có nhiều hình dáng khác nhau

? Địa hình núi đá vôi được gọi là dạng địa hình gì?

- Địa hình núi đá vôi được gọi là địa hình các xtơBước 3: Kể tên một số hang động đẹp ở nước ta?

2.2.2/ Rèn kĩ năng sơ đồ.

- Các đối tượng Địa Lí trải rộng trong không gian, giáo viên không thể dẫn học sinh đến từng nơi được Vì vậy dạy học Địa Lí rất cần thiết có sơ đồ Các đối tượng Địa Lí được thể hiện trên sơ đồ thông qua hệ thống kí hiệu, hình ảnh biểu diễn trên không gian

- Để khai thác được những tri thức Địa Lí trên sơ đồ, trước hết học sinh phảihiểu sơ đồ, đọc đựơc sơ đồ, nghĩa là phải nắm bắt những kiến thức lý thuyết về sơ

đồ, trên cơ sở đó có đựơc những kĩ năng làm việc với sơ đồ

* Khi tổ chức cho học sinh làm việc với sơ đồ, giáo viên cần lưu ý hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức trên sơ đồ theo các bước sau:

1 Đọc tên sơ đồ để biết đối tượng địa lí thể hiện trên sơ đồ là gì?

2 Đọc bảng chú giải để biết cách người ta thể hiện đối tượng đó trên sơ đồnhư thế nào? Bằng các kí hiệu gì? Bằng các màu gì?

3 Dựa vào các kí hiệu, màu sắc trên sơ đồ để xác định vị trí của các đốitượng địa lí

4 Dựa vào sơ đồ kết hợp với kiến thức Địa Lí, vận dụng các thao tác tư duy(so sánh, phân tích, tổng hợp) để phát hiện các mối liên hệ Địa Lí không thể hiệntrực tiếp trên sơ đồ (đó là mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên, các yếu tố kinh tếvới nhau ) nhằm giải thích sự phân bố cũng như đặc điểm các đối tượng , hiệntượng địa lí

Ví dụ 1:

Yêu cầu HS quan sát H24 sgk-28

? Xác định đâu là đường trục trái đất đâu là

đường phân chia sáng tối?

+ Trục trái đất là đường B, N

+ Đường phân chia sáng tối ( S T )

? Cho biết trục trái đất và đường phân chia

sáng tối có trùng nhau không ? Tại sao ?

- Không trùng nhau

- Vì trục trái đất là đường nghiêng còn

đường S T là đường thẳng

? Trục trái đất và đường phân chia sáng tối

không trùng nhau sẽ nẩy sinh ra hiện tượng

? Nêu tên của sơ đồ trên

? Trong sơ đồ, các chữ cái A, B, C nghĩa là

gì?

? Như vậy, lớp vỏ khí gồm những tầng nào?

Trình bày đặc điểm của mỗi tầng?

2.2.3/ Rèn kĩ năng khai thác mô hình, khối đồ.

Là phương tiện dạy học có tính trực quan cao, được sử dụng nhiều trong dạyĐịa lý 6 Các mô hình, khối đồ đều có hình dạng tương tự và có mô hình tương ứngvới vật thật, thể hiện được cấu trúc, hình ảnh bên ngoài của các sự vật địa

Ví dụ 1:

* Quả địa cầu:

Là mô hình thu nhỏ của Trái Đất,

khoảng cách giữa các điểm và diện tích

lãnh thổ không bị sai lệch, tỉ lệ được cố

định theo tất cả các hướng, hình dạng

các đối tượng được đảm bảo Khi dạy

kết hợp cả quả địa cầu và bản đồ thì

xac1 định trên quả địa cầu trước, sau

mới xác định trên bản đồ

Ví dụ 2:

Khi dạy về đường xích đạo, các điểm cực, các kinh tuyến, vĩ tuyến, kinh độ,

vĩ độ, nửa cầu Đông, Tây, Bắc, Nam thì xác định trên quả địa cầu trước sau đó mớichuyển sang bản đồ, để đảm bảo hình thành đối tượng đúng cho học sinh

+ Dùng bút màu, phấn màu để chấm điểm và gạch trên quả địa cầu khi xác định cácđiểm và đường trên quả địa cầu

+ Khi quay quả địa cầu phải theo đúng chiều quay của Trái Đất từ Tây sang Đông

Ví dụ 3:

* Mô hình vận động tự quay của Trái

Đất quanh Mặt Trời.

Nhờ vào nguồn điện, mô hình chuyển

động Mặt Trời (hình cầu lớn), Trái Đất

(hình cầu vừa), Mặt Trăng (hình cầu bé

nhất) thì các em sẽ thất được Trái Đất

vừa quay quanh trục vừa quay quanh

Mặt Trời, Mặt Trăng quay quanh Trái

Đất học sinh sẽ hiểu rõ một cách trực

quan vận động tự quay của Trái Đất

quanh trục và quanh Mặt Trời, hiện

tượng ngày đêm, các mùa ở Bắc bán cầu

và Nam bán cầu, hiện tượng nhật thực

và nguyệt thực

* Khối đồ

Là các sơ đồ hình khối, thể hiện sự vật địa lý theo khối 3 chiều thường sử dụng đểbiểu hiện cấu tạo và hình dáng bên ngoài của sự vật một cách khách quan

Ví dụ như khối đồ núi lửa.

Nhìn vào khối đồ học sinh sẽ xác định

được các bộ phận của núi lửa, cấu tạo

bên trong của núi lửa Khối đồ hệ thống

sông và lưu vực sông, nhìn vào khôi đó

học sinh sẽ xác định được dòng chảy của

sông, lưu vựa sông, thượng lưu, hạ lưu,

chi lưu của sông

Núi lửa phun trào

Hệ thống sông và lưu vực

Khi dùng khối đồ địa hình cao nguyên

và bình nguyên

Qua hình học sinh xác định được độ

cao của bình nguyên, cao nguyên, địa

hình của cao nguyên, bình nguyên 

so sánh tìm hiểu khác nhau và giống

nhau của cao nguyên và bình nguyên,

của núi và cao nguyên

2.2.4/ Rèn kĩ năng sử dụng video clip.

Khác với những phương tiện dạy học khác, video có khả năng trình bày nộidung bài học bằng hình thức hình ảnh kết hợp với âm thanh theo một trình tự liênkết hữu cơ Toàn bộ nội dung bài học được truyền tải một cách sinh động qua hiệuứng âm thanh tạo cho học sinh hứng thú học tập Không những thế, học sinh cònhiểu được toàn bộ quá trình phát sinh và phát triển của các sự vật hiện tượng

Tỉ lệ tiếp nhận kiến thức từ ngoài vào bộ

não con người qua nghe và nhìn là lớn

nhất, chiếm 94% Người ta cũng tổng

kết được mức độ ghi nhớ kiến thức bằng

các con đường cảm giác khác Thính giác

và thị giác chiếm tới 50%

Hiện nay, video được đánh giá

khá cao trong dạy học địa lí nói riêng và

trong các bộ môn khác nói chung được

nêu trong sơ đồ sau

- Video giúp học sinh nắm vững kiến thức và ghi nhớ kiến thức lâu bền

- Video giúp học sinh quan sát các hiện tượng và quá trình địa lý một cách toàn diện

- Video với hình ảnh sinh động, hấp dẫn có thể thay thế tranh ảnh và mô hình, thay thế các cuộc tham quan, dã ngoại về địa lý

* Nguyên tắc sử dụng videoclip

- Sử dụng videoclip phù hợp với phương pháp và hình thức dạy học

Tuỳ từng bài học mà giáo viên nên chú ý đến việc có hay không sử dụng cácvideoclip, nếu có thì phải sử dụng sao cho phù hợp

Đồng thời, cũng tuỳ từng đặc điểm của videoclip mà giáo viên lựa chọnphương pháp dạy học phù hợp

- Sử dụng videoclip trong tất cả các khâu cơ bản của quá trình dạy học

Thông thường quá trình dạy học trên lớp được chia thành 4 khâu cơ bản:

+ Kiểm tra kiến thức

+ Định hướng, gây động cơ, hứng thú học tập

+ Truyền thụ kiến thức mới

+ Củng cố kiến thức

Theo quan điểm trên thì việc sử dụng video không chỉ dành cho một khâuduy nhất mà được sử dụng trong tất cả các khâu của quá trình dạy học Tuy nhiên,tuỳ vào nội dung, mục đích và thời gian cho phép mà giáo viên tiến hành việc sửdụng video sao cho có hiệu quả nhất

- Sử dụng phối hợp video với các phương tiện dạy học khác

Video là một loại phương tiện nghe nhìn hiện đại với nhiều tính năng phongphú, mang lại hiệu quả cao trong quá trình sử dụng Tuy nhiên, trong quá trình dạyhọc, giáo viên không nên chỉ sử dụng video bởi dễ gây nên nhàm chán và đôi khimất nhiều thời gian để chiếu và xem phim Vì vậy, chúng ta không thể và khôngnên lạm dụng quá mức video trong khi dạy học Trước khi sử dụng, giáo viên cầnlựa chọn kĩ lưỡng các phương tiện dạy học để sao cho phù hợp với mục tiêu sưphạm và nội dung kiến thức cần truyền đạt

* Các bước chuẩn bị bài học có sử dụng video

Để xác định mục tiêu bài học một cách nhanh nhất và chính xác nhất giáoviên phải nắm vững cấu trúc chương trình, nội dung bài học Qua đó, bài giảng củagiáo viên khoa học hơn, cô đọng hơn và điều quan trọng là học sinh biết được mìnhcần nắm được những gì qua bài học đó Nó giúp giáo viên không lan man, dàn trảihay đi sâu phân tích những đối tượng ít liên quan đến bài học Còn đối với họcsinh, việc xác định mục tiêu bài học ngay từ đầu , giúp các em tập trung có chủđịnh hơn và nắm kiến thức tốt hơn

Bước 2: Xác định nội dung

- Thành phần đầu tiên và cơ bản của nội dung là tri thức Những tri thức cơbản cần xác định là:

+ Những tri thức có tính chất kinh nghiệm

Bước 3: Xây dựng kịch bản

Xây dựng kịch bản là thể hiện thành văn

những diễn biến, những hoạt động có

chủ định theo không gian và thời gian

Xây dựng kịch bản bài học có sử dụng

video là mô tả nội dung các bước hoạt

động dạy học dự kiến trong môi trường

dạy học xác định với sự hỗ trợ của

video Xây dựng kịch bản được tiến

hành theo các bước được nêu trong Sơ

đồ sau

* Một số video các hiện tượng địa lý

2.2.5/ Rèn kĩ năng mô phỏng hiện tượng địa lí.

Trong chương trình Địa lý phổ thông có rất nhiều hiện tượng địa lý trừutượng, làm cho giáo viên và học sinh gặp rất nhiều khó khăn trong việc truyền đạt

và lĩnh hội kiến thức, mà nguyên nhân là học sinh không thể hình dung được hiệntượng Trong khi các phương tiện dạy học thông thường chưa đủ để trợ giúp chohọc sinh trong việc tưởng tượng và hiểu được hiện tượng địa lý, thì công nghệthông tin là một phương tiện trợ giúp đắc lực cho giáo viên và học sinh trong việc

mô phỏng lại các hiện tượng địa lý

Hiện nay có rất nhiều phần mềm có thể làm được điều đó song phân lớn cácphần mềm mô phỏng hiện này đều xuất phát từ nước ngoài nên nhiều phần khôngsát với chương trình của chúng ta và không phải hiện tượng địa lý nào cũng có,hơn nữa để thể hiện được đúng ý đồ của người dạy lại càng khó

Để khắc phục những nhược điểm đó tôi đã tìm hiểu phần mềm Flash, là mộtphần mền rất phù hợp cho việc mô phỏng các hiện tượng địa lý

Phần mềm Flash có các công cụ giúp

chúng ta có thể vẽ các đối tượng cần mô

phỏng rồi cho các đối tượng chuyển

động bằng cách tạo nhiều hình ảnh liên

tiếp trên các frame của timeline theo