skkn vài KINH NGHIỆM GIẢNG dạy TÍCH hợp để NÂNG CAO HIỆU QUẢ đọc – HIỂU văn bản văn học ( bậc TRUNG học PHỔ THÔNG )

Cho nên, làm thế nào để giúp học sinh Đọc – hiểu văn bản một cách hiệu quả luôn là điều trăn trở ở mỗi giáo viên văn - Ngữ Văn là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội, ảnh hưởng to lớn

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI

TRƯỜNG THPT LONG KHÁNH

Mã số: (Do HĐKH Sở GD&ĐT ghi)

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

VÀI KINH NGHIỆM GIẢNG DẠY TÍCH HỢP ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ

ĐỌC – HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC

- Phương pháp dạy học bộ môn: Ngữ văn £

- Lĩnh vực khác: Quản lý chuyên môn 1

Có đính kèm: Các sản phẩm không thể hiện trong bản in SKKN

1 Mô hình 1 Phần mềm 1 Phim ảnh 1 Hiện vật khác

NĂM HỌC 2015-2016

SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC

I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN

8 Nhiệm vụ được giao :

+ Giảng dạy ngữ văn lớp 12C7, 12 C8, 11 A4

+ Bồi dưỡng học sinh giỏi môn Văn khối 12

+ Chủ nhiệm lớp 12 C 8

9 Đơn vị công tác: Trường THPT Long Khánh

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO

- Học vị cao nhất: Đại học sư phạm

- Năm nhận bằng: 1983

- Chuyên ngành đào tạo: Ngữ văn

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy bộ môn Ngữ văn

- Số năm có kinh nghiệm: 33 năm

- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây:

1 Bồi dưỡng học sinh giỏi văn

2 Để thực hiện tốt nhiệm vụ tư vấn thúc đẩy trong công tác thanh tra

3 Tạo hứng thú cho học sinh trong giờ đọc văn nghị luận

4 Phối hợp giữa giáo viên và học sinh để nâng cao hiệu quả giờ dạy Ngữ

văn

5 Một vài kinh nghiệm giúp học sinh đọc- hiểu văn bảnvăn học

-o0o -

VÀI KINH NGHIỆM GIẢNG DẠY TÍCH HỢP ĐỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ

ĐỌC – HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC

( BẬC TRUNG HỌC PHỔ THÔNG )

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

- Nâng cao chất lượng dạy và học là vấn đề mà ngành giáo dục quan tâm hàng

đầu Bởi vậy mỗi giáo viên có tâm huyết với nghề nghiệp luôn cố gắng tìm tòi những phương pháp tối ưu nhất để nâng cao chất lượng Trong chương trình Ngữ văn bậc THPT hiện hành số lượng bài học văn bản Văn Học chiếm phần lớn so với các bài học về Tiếng Việt và lý thuyết Làm Văn Cho nên, làm thế nào để giúp học sinh Đọc – hiểu văn bản một cách hiệu quả luôn là điều trăn trở ở mỗi giáo viên văn

- Ngữ Văn là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội, ảnh hưởng to lớn trong việc giáo dục quan điểm, tư tưởng, tình cảm cho học sinh Môn Ngữ Văn cũng là một môn học thuộc nhóm công cụ giúp học sinh hình thành nhiều kỹ năng hỗ trợ cho việc học tập các môn khác như kỹ năng giải thích, phân tích, chứng minh , bình luận Đặc biệt , kỹ năng đặc thù của môn văn là diễn đạt sẽ gúp ích to lớn cho học sinh trong mọi lĩnh vực cuộc sống suốt một đời người Cho nên áp dụng tích hợp trong giảng dạy môn Ngữ văn là việc không thể thiếu

- Bởi vậy, với tâm huyết của 33 năm dạy học , tôi muốn đóng góp thêm cho sự

nghiệp giáo dục “VÀI KINH NGHIỆM GIẢNG DẠY TÍCH HỢP ĐỂ NÂNG

CAO HIỆU QUẢ ĐỌC – HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC

( BẬC TRUNG HỌC PHỔ THÔNG )

II CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1 Cơ sở lý luận

- Theo Clark mục đích chung của việc học là hiểu sự liên kết của mọi hiện tượng,

sự vật là cách tìm kiếm các mối liên hệ và kết nối các kiến thức Học tập là một

quá trình tìm kiếm, khám phá, kết hợp, kết nối và mở rộng kiến thức rời rạc Nhiều

nghiên cứu ứng dụng tâm lý học nhận thức và giáo dục đã khẳng định: mối liên hệ giữa các khái niệm đã học được thiết lập nhằm bảo đảm cho mỗi học sinh có thể huy động một cách hiệu quả những kiến thức và năng lực của mình để giải quyết tình huống, và có thể đối mặt với một khó khăn bất ngờ, một tình huống chưa từng

gặp.Tích hợp là cách tư duy trong đó các mối liên kết được tìm kiếm, do vậy,

tích hợp làm cho việc học chân chính xảy ra (Clark, 2002)

- Theo UNESCO mục đích của học tập là: Học để biết, học để làm, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình

- Theo tài liệu Dạy học và kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực

học sinh của Vụ Giáo dục Trung học, thì nhiệm vụ của giáo dục là hình thành một

số phẩm chất, năng lực ở học sinh THPT như :

+ Về phẩm chất : Yêu gia đình, quê hương, đất nước; nhân ái, khoan dung; trung thực, tự trọng, chí công vô tư; Tự lập, tự tin, tự chủ và có tinh thần vượt khó; có trách nhiệm với bản thân, cộng đồng, đất nước, nhân loại và môi trường tự nhiên; thực hiện nghĩa vụ đạo đức tôn trọng, chấp hành kỷ luật, pháp luật

+ Về năng lực : tự học; giải quyết vấn đề; sáng tạo; tự quản lý; giao tiếp; hợp tác;

sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông; sử dụng ngôn ngữ và , năng lực tính toán

Muốn đào tạo một thế hệ trẻ năng động và toàn diện như thế chắc chắn phải

tăng cường dạy học tích hợp

- Bởi “Tích hợp là một tiến trình tư duy và nhận thức mang tính chất phát triển tự

nhiên của con người trong mọi lĩnh vực hoạt động khi họ muốn hướng đến hiệu quả của chúng ( ), là vấn đề của nhận thức và tư duy của con người, là triết lý chi

phối, định hướng và quyết định thực tiễn hoạt động của con người Lý thuyết tích hợp được ứng dụng vào giáo dục trở thành một quan điểm lý luận dạy học phổ biến trên thế giới hiện nay Xu hướng tích hợp còn được gọi là xu hướng liên hội đang được thực hiện trên nhiều bình diện, cấp độ trong quá trình phát triển các chương trình giáo dục” ( TS Hoàng Thị Tuyết - Đại học Sư phạm TP.HCM )

Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Vinh Hiển cho biết: "Dạy học tích hợp sẽ mang lại nhiều lợi ích như giúp học sinh áp dụng được nhiều kỹ năng, nền tảng kiến thức tích hợp giúp việc tìm kiếm thông tin nhanh hơn, khuyến khích việc học sâu và rộng, thúc đẩy thái độ học tập tích cực đối với học sinh Thay đổi cách dạy này không gây ra sự xáo trộn về số lượng và cơ cấu giáo viên, không nhất thiết phải đào tạo lại mà chỉ cần bồi dưỡng một số chuyên đề dạy học tích hợp Không đòi hỏi phải tăng cường quá nhiều về cơ sở vật chất và thiết bị dạy học"

Thạc sĩ Nguyễn Hồng Liên, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam cho biết: “Việc

dạy tích hợp góp phần hình thành và phát triển kĩ năng quyết định, giao tiếp và làm việc nhóm Nội dung được giảm tải nhằm tăng thời gian và không gian cho

GV áp dụng các phương pháp dạy học sáng tạo và tương tác, HS phát huy tốt hơn quyền chủ động học tập của mình Việc dạy học không chú trọng vào việc dạy kiến thức mà nhấn mạnh vào việc hình thành cho học sinh phương pháp và kỹ năng tư duy trong học tập, đòi hỏi giáo viên phải có những sáng tạo trong phương pháp dạy học”.

- Bản thân môn ngữ văn đã là môn học mang tính tích hợp cao Nó vừa là môn học nghệ thuật lại vừa là môn công cụ

+ Môn học nghệ thuật là môn học về cái đẹp, nhằm đem đến cho học sinh khả

năng phát hiện, cảm thụ cái đẹp Cái đẹp về nhân phẩm đạo đức, về tư tưởng tình cảm, về cuộc sống của con người … cái đẹp về ngôn từ, nghệ thuật …

+ Môn công cụ là môn học mang ý nghĩa thực hành, mà ở đây chính là cách đọc - hiểu văn bản, cách tạo lập văn bản, cách diễn đạt sao cho đúng, cho hay (cả nói và

viết) Nó là then chốt của năng lực giao tiếp – Một năng lực không thể thiếu trong

mọi lĩnh vực cuộc sống Tôi tin rằng, bất cứ thành công nào của con người trên bước đường đời đều có sự đóng góp to lớn, mang tính chất quyết định của năng lực này Bởi tư tưởng, ý tưởng dù cao siêu đến đâu mà không được thể hiện cho mọi người cảm nhận thì cũng chỉ là tư tưởng , ý tưởng chết Do đó Văn Bản nói chung và Văn Bản Văn Học nói riêng mang trong mình nó tính tích hợp cao Từ các phân môn như Tiếng Việt Làm Văn, đến các bộ môn nghệ thuật như hội họa

điêu khắc, điện ảnh , âm nhạc… cho đến các môn liên quan như Sử, Địa, Giáo dục công dân, ngoại ngữ …và cho đến cả các môn khoa học tự nhiên như toán lý hóa…

đều có thể “ có mặt” trong văn bản văn học

- Bởi vậy , đặt ra vấn đề giảng dạy tích hợp là đúng đắn

2 Cơ sở thực tiễn

a Khó khăn :

Trong thời đại khoa học công nghệ phát triển như hiện nay, việc áp dụng các kiến thức khác nhau để lý giải các vấn đề trong tác phẩm Văn học đã có nhiều thuận lợi, nhưng cũng không phải là không còn khó khăn

- Thứ nhất : Chưa có chương trình tích hợp cụ thể, chưa có sách giáo khoa mang tính tích hợp

- Thứ hai : Giáo viên , hầu hết chưa được đào tạo kỹ năng dạy tích hợp, chưa có sự hiểu biết nhiều về dạy học tích hợp, nhất là ở một số giáo viên quá già, hoặc quá trẻ

+ Già : quen dạy đơn môn

+ Trẻ : khả năng vận dụng chưa linh hoạt

Phát biểu tại hội thảo, nghiên cứu sinh Trương Thị Thanh Mai ( giảng viên

Trường ĐH Sư phạm Đà Nẵng ) thông tin: “ có 9% giáo viên chưa biết nhiều về dạy học tích hợp, chủ yếu giáo viên mới ra trường ”

Một khảo sát của tiến sĩ Phạm Thị Lan Phượng (Viện Nghiên cứu giáo dục,

Trường ĐH Sư phạm TP.HCM) và các cộng sự cũng đưa ra kết luận 2,4% giáo

viên ở 6 trường THPT tại TP.HCM không hiểu dạy học tích hợp là gì

Nghiên cứu của cá nhân tại trường sở tại là THPT Long Khánh và một số giáo

viên các trường lân cận qua 15 giờ dự : 5 giờ khối 10; 5 giờ khối 11; 5 giờ khối

12 tôi nhận thấy việc hiểu về tích hợp cũng chưa đúng, khả năng vận dụng tích hợp của giáo viên chưa cao Vẫn có giáo viên cho rằng : Việc đưa bản đồ địa lý,

lịch sử vào bài giảng ngữ văn là tích hợp Văn- Sử- Địa Khi đọc- hiểu một bài thơ cho học sinh hát một bài nào đó có liên quan tích hợp Thơ- Nhạc , hay đưa một đoạn phim vào giờ học là tích hợp Văn học- Điện ảnh …vv…

- Thứ 3 : Giáo viên không đủ thời gian để nghiên cứu sâu vào các bộ môn khác để kiếm tìm kiến thức và cách lý giải đúng đắn nhất cho vấn đề trong môn học của mình

- Thứ 4 : Các môn liên quan trực tiếp đến ngôn từ nghệ thuật của văn bản văn học như âm nhạc, hội họa không được đưa vào chương trình học, nên cả giáo viên lẫn học sinh, hầu hết, thiếu hiểu biết nên gặp nhiều khó khăn

- Thứ 5 : Do học lệch, thiên về các môn thi Đại học, nên học sinh không quan tâm một số môn học khác, nhất là các môn khoa học xã hội liên quan đến môn Ngữ văn như Sử địa, giáo dục công dân…

- Thức 6 : Kỹ năng vận dụng tích hợp của học sinh còn kém Câu hỏi có tính tích hợp đặt ra , các em phải mất rất nhiều thời gian suy nghĩ, thảo luận tìm tòi dẫn đến thời gian cho các công đoạn của tiết học bị ảnh hưởng

Các chuyên gia cho rằng do không hiểu đúng, hiểu nhầm khái niệm này nên việc dạy học tích hợp ở phổ thông hiện nay chưa phát huy hiệu quả

b Thuận lợi :

- Các cấp lãnh đạo quan tâm, ủng hộ việc dạy tích hợp Bộ , Sở đã có những

chương trình tập huấn công phu đến các cán bộ chủ chốt cơ sở như tổ trưởng tổ

phó, hiệu trưởng, hiệu phó chuyên môn và đội ngũ giáo viên thuộc hội đồng bộ môn Sở , trường Đã đầu tư nhiều phương tiện dạy học có thể đáp ứng một phần đổi mới nội dung và phương pháp dạy học hiện nay.

- Giáo viên

+ Nhiệt tình áp dụng , có ý thức đổi mới nâng cao hiệu quả giảng dạy Và , thực

ra trong quá trình dạy học, giáo viên vẫn thường xuyên vận những kiến thức có liên quan đến các môn học khác và vì vậy đã có sự hiểu biết về những kiến thức

liên môn , đã dạy tích hợp liên môn nhưng gọi tên “ Tích hợp” như lúc này

+ Trong vai trò người tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt động học của học sinh cả

ở trong và ngoài lớp học như hiện nay ; giáo viên có điều kiện và chủ động hơn trong sự phối hợp, hỗ trợ với giáo viên các bộ môn liên quan trong dạy học

+ Trong những năm qua giáo viên cũng đã được trang bị thêm nhiều kiến thức mới

về phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực ……

+ Môi trường " Trường học kết nối” rất thuận lợi để giáo viên đổi mới trong dạy

tích hợp, liên môn Sự phát triển của CNTT, sự hiểu biết của đội ngũ giáo viên của nhà trường là cơ hội để chúng ta triển khai tốt dạy học tích hợp, liên môn

- Học sinh:

+ Trẻ tuổi , năng động, thích hợp nhanh

+ Sách giáo khoa, đề thi được trình bày theo hướng “ mở ”nên Học sinh có hứng thú tìm hiểu kiến thức các bộ môn ngày càng nhiều hơn

+ Điều kiện học tập đầy đủ các phương tiện hiện đại giúp học sinh học tập hiệu quả hơn

Nói tóm lại : Có thể có một số thuận lợi và khó khăn nhất định, nhưng để giảng

dạy hiệu quả thì chúng ta – những giáo viên tâm huyết với nghề nghiệp – luôn dựa vào thuận lợi, vượt qua khó khăn cố gắng tìm tòi khám phá , đúc rút kinh nghiệm

về các phương pháp giảng dạy sao cho phù hợp nhất

III Tổ chức thực hiện các giải pháp :

1 Để thực hiện tốt các giải pháp tích hợp nâng cao hiệu quả giờ Đọc – hiểu văn bản văn học, chúng ta cần hiểu thế nào là dạy học tích hợp ?.

- Dạy học tích hợp là : là đưa những nội dung giáo dục có liên quan vào quá

trình dạy học các môn học

Ví dụ : Trong bài Đọc Văn , tùy trường hợp cụ thể ta vận dụng nội dung Tiếng Việt, Làm văn, Âm nhạc, Hội họa, Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân ….vv…

- Theo lý luận dạy học tích hợp, có ba biểu hiện chính của tích hợp : Tích hợp

đa môn, tích hợp liên môn, tích hợp xuyên môn

* Tích hợp đa môn :

- Là việc tích hợp được thực hiện theo cách tổ chức các Chuẩn từ các môn học xoay quanh một chủ đề, đề tài, dự án, tạo điều kiện cho người học vận dụng tổng hợp những kiến thức của các môn học có liên quan

- Có nhiều phương án khác nhau để tạo nên một chương trình tích hợp đa môn :

Tích hợp trong nội bộ môn học ; Tích hợp kiểu lồng ghép… Các bài học dựa vào chủ đề … Vv…

* Tích hợp liên mônđược hiểu như là phương án trong đó nhiều môn học liên

quan được kết lại thành một môn học mới với một hệ thống những chủ đề

nhất định xuyên suốt qua nhiều cấp lớp Nhằm tránh việc học sinh phải học

lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau Đối với những kiến thức liên môn nhưng có một môn học chiếm ưu thế thì có thể bố

trí dạy trong chương trình của môn đó và không dạy lại ở các môn khác

Thí dụ : tích hợp các môn Văn , sử , giáo dục công dân thành môn Khoa học xã

hội …

* Tích hợp xuyên môn: Là cách giáo viên tổ chức chương trình học tập xoay

quanh các vấn đề và quan tâm của người học Học sinh phát triển các kĩ năng sống khi họ áp dụng các kĩ năng môn học và liên môn vào ngữ cảnh thực tế của cuộc sống

Những yêu cầu trên đòi hỏi giáo viên phải có vốn kiến thức văn học vững vàng, kiến thức các bộ môn khác phong phú chính xác Đặc biệt phải có tâm huyết nghề nghiệp và bản lĩnh sư phạm cao

- Trong phạm vi bài viết này tôi chỉ xi trình bày một vài kinh nghiệm dạy tích hợp của cá nhân trong phạm vi hẹp của việc giảng dạy môn Ngữ văn và cụ thể

là trong các giờ đọc – hiểu văn bản văn học

2 Để tích hợp hiệu quả trong bài đọc – Hiểu văn bản, tôi thường chuẩn bị kỹ bài

giảng, suy nghĩ về các phương pháp dạy học tích cực để vận tốt nhất Làm sao vừa tinh lọc kiến thức trong bài đọc văn , vừa mở rộng nâng cao bằng các kiến thức liên quan được tích hợp

Để thực hiện được điều này tôi thường nghiên cứu những kiến thức cần tích hợp, phân chia học sinh theo nhóm về nhà tìm hiểu, làm bài thuyết trình ngắn, đến giờ học trình bày

Một nhóm trình bày vấn đề của mình, các nhóm khác nhận xét đánh giá, có thể tranh cãi Vì các kiến thức được tích hợp thường để làm rõ, khắc sâu các chi tiết, hình ảnh … của văn bản văn học

3 Để thực hiện tốt các giải pháp tích hợp nâng cao hiệu quả giờ Đọc – hiểu văn

bản văn học chúng ta cũng cần xác định rõ yêu cầu về giáo án có tính tích

hợp của giờ đọc hiểu văn bản Văn học.

- Thứ nhất : Giáo án tích hợp vẫn phải bám chặt trọng tâm kiến thức kỹ năng của bài Đọc Văn

- Thứ 2 : Phải xác định và thể hiện rõ nội dung tích hợp và phương pháp vận dụng các nội dung tích hợp, vì thực chất tích hợp là nội dung kiến thức chứ không phải phương pháp giảng dạy Nội dung tích hợp được đưa vào góp phần làm nổi bật và khắc sâu hơn trọng tâm kiến thức, tạo hiệu quả cho các

kỹ năng đọc văn bản Văn học Nội dung tích hợp được đưa vào bằng bất cứ phương pháp giảng dạy tích cực nào do giáo viên lựa chọn khi cảm thấy phù hợp Có thề đàm thoại, thảo luận, nêu vấn đề… thậm chí diễn giảng cũng được.

- Thứ 3: Phải chuẩn bị công phu kỹ lưỡng những kiến thức và đồ dùng dạy học liên quan

4 Và quan trọng nhất là tổ chức điều khiển giờ dạy và học thế nào cho có hiệu quả cao nhất.

Qua sự trải nghiệm từ quá trình giảng dạy của bản thân trong ba năm tôi đúc rút

một số kinh nghiệm tích hợp để nâng cao hiệu quả giờ Đọc hiểu văn bản Văn Học Như ta đã biết , nội dung cơ bản của một giờ đọc – hiểu văn bản văn học gồm ba phần : Tìm hiểu chung ; đọc hiểu nội dung và hình thức để tìm ra các giá trị của văn bản; kết luận đánh giá đặc sắc nghệ thuật và ý nghĩa văn bản, liên hệ mở rộng các vấn đề của văn bản

Trong giờ đọc – hiểu văn bản tôi bám sát các nội dung trên để tích hợp kiến thức phù hợp sao cho học sinh hiểu bài rõ nhất, có kỹ năng đọc, phân tích, bình giá văn bản và rèn luyện một số kỹ năng sống khác thông qua việc đọc- hiểu văn bản

Cụ thể có năm nhóm kiến thức tôi thường vận dụng tích hợp :

* Nhóm thứ nhất : kiến thức các phân môn trong nội bộ môn Ngữ Văn , gồm Đọc

Văn , Tiếng Việt và Tập làm văn

* Nhóm thứ hai : kiến thức các môn nghệ thuật như âm nhạc, hội họa, điêu khắc,

điện ảnh

* Nhóm thứ ba: kiến thức các bộ môn khoa học xã hội

* Nhóm thứ tư : kiến thức các môn khoa học tự nhiên

* Nhóm thứ năm: kiến thức các lĩnh vực chính trị, văn hóa , đời sống

 Ở phần Tìm hiểu chung

- Nội dung chủ yếu của phần này là tìm hiểu : Tác giả , xuất xứ hoàn cảnh ra đời của tác phẩm và một số kiến thức sơ lược khác liên quan đến văn bản để phục vụ tốt hơn cho việc đọc- hiểu nội dung và nghệ thuật của Văn bản Mục đích giúp học sinh hiểu rõ hơn nội dung , nghệ thật của văn bản , lý giải một số vấn đề đước đặt

ra trong văn bản và những thành công và hạn chế của văn bản văn học

- Để học sinh nắm rõ hơn về bối cảnh ra đời , tôi thường tích hợp lồng ghép kiến

thức lịch sử, văn hóa, xã hội…, nhưng nhiều nhất là kiến thức lịch sử Vì “ Văn

học là tấm gương phản ánh cuộc sống” – Xã hội nào thì văn học ấy - Hoàn cảnh

lịch sử của dân tộc trong thời điểm tác phẩm ra đời chính là bổi cảnh rộng chi phối tác giả trong việc lựa chọn đề tài và chủ đề phản ánh của tác phẩm , cũng như việc

sử dụng thể loại, phương thức biểu đạt , biện pháp nghệ thuật , ngôn ngữ …của văn bản

Ví Dụ :

+ Ở chương trình lớp 10 :

Khi hướng dẫn học sinh đọc – hiểu “ Thuật hoài” của Phạm Ngũ Lão, không thể

không dựng lại bối cảnh lịch sử hừng hực hào khí Đông A, nhưng công cuộc cứu nước vẫn chưa hoàn tòn thắng lợi

Có vậy ở phần nội dung mới giúp học sinh hiểu được nỗi “ thẹn” cao cả của nhà

thơ

Khi hướng dẫn học sinh đọc – hiểu “ Cảnh ngày hè”, không thể không nói đến

hoàn cảnh lịch sử đất nước trong thời gian sau chiến thắng Lam Sơn , khi bọn gian thần bắt đầu trỗi dậy lộng hành… Nếu không giúp HS hiểu hoàn cảnh xã hội lúc

đó thì không thể lí giải nỗi buồn man mác thấm sau câu chữ của bài thơ ( Phần này

có thể dùng cách kể vài mẩu chuyện lích sử )

+ Ở chương trình 11:

Khi hướng dẫn học sinh đọc – hiểu bài “ Tràng giang” , ngoài kiến thức về hoàn

cảnh nhà thơ – lúc này là sinh viên- Một chiều ngồi ở bến Chèm, nhìn sông Hồng sóng nước mênh mông, còn cần nói thêm Tuy lúc này phong trào cách mạng đã

lan rộng, nhưng nhiều học sinh sinh viên vẫn chưa được giác ngộ, giới trí thức, đặc biệt giới văn nghệ sĩ trẻ vẫn luẩn quẩn với cái tôi cô đơn ảo não… Có vậy khi

khám phá “ nỗi sầu vũ trụ” trong bài thơ học sinh mới hiểu đó là nỗi sầu thế hệ,

nỗi sầu nhân thế … v v…

+ Ở chương trình 12 cũng vậy

Ví dụ :

Đọc – Hiểu bài “ Nguyễn Đình Chiểu Ngôi sao sáng trong văn nghệ dân tộc”, Ta

cũng cần nói rõ tình hình lịc sử chính trị 1963, vận mệnh đất nước ngàn cân treo sợi tác trước âm mưu xâm lược của đế quốc Mỹ để học sinh hiểu rõ hơn dung ý của nhà cách mạng Phạm văn đồng dùng văn chương khơi dậy tấm lòng yêu nước, huy động sức mạnh tinh thần dân tộc

Đọc thêm “ Tiếng Hát con tàu” hay đọc văn “ Người lái đò sông Đà” không gợi

cho HS nắm hoàn cảnh lịch sử thời điểm vận động phong trào đi xây dựng vùng Kinh tế mới thì không hiểu một trong nội dung quan trọng của bài thơ là kêu gọi lên đường đến với những miền đất hứa xa xôi của Tổ quốc … vv và vv…

.Ở phần Đọc – Hiểu văn bản

- Tùy theo từng văn bản cụ thể để tích hợp các nhóm kiến thức Nhưng phải bám

sát đặc trưng thể loại văn bản

a Vận dụng nhóm kiến thức thứ nhất: Tiếng Việt – Làm văn- Đọc Văn

Điều đó cho thấy sự phối hợp giữa các phân môn như Tiếng Việt - đọc Văn- làm Văn trong nội hàm môn Ngữ Văn , sự phối hợp sẽ có tác động tích cực đến kết quả học tập các môn khác và các môn khác cũng góp phần giúp học tốt môn Ngữ Văn Cho nên tự nó cũng toát nên yêu cầu tăng cường tính thực hành giảm lý thuyết gắn với đời sống

Trong giờ đọc – hiểu văn bản văn học có lẽ nhóm kiến thức các phân môn trong

nội bộ môn Ngữ Văn, gồm Đọc Văn, Tiếng Việt và Tập làm văn ( Nhóm thứ nhất )

luôn luôn được vận dụng Như là phương tiện quan trọng nhất và cơ bản nhất để

khám phá nội dung và nghệ thuật của văn bản ( Dù bổ dọc, hay bổ ngang ) Giáo

viên thường đặt một số loại câu hỏi yêu cầu nhận biết, yêu cầu vận dụng thấp, vận dụng cao :

- Nội dung chính của Văn bản hoặc đoạn, hoặc câu văn là gì ? Các khía cạnh cụ thể

?( Tự nhiên phải vận dụng thao tác lập luận : Phân tích, giải thích, chứng minh…)

- Chỉ ra những biểu hiện cụ thể của hình thức nghệ thuật ? ( Từ ngữ được sử

dụng ? Biện pháp tu từ mà tác giả đã sử dụng … hoặc phương thức biểu đạt … hoặc phong cách ngôn ngữ …hoặc thao tác lập luận – cho riêng văn bản nghị luận …vv … )

- Phân tích hiệu quả, tác dụng của việc sử dụng các hình thức nghệ thuật đó ( Dùng

từ, đặt câu , âm điệu , các biện pháp tu từ , phương thức biểu đạt, phong cách ngôn ngữ vv )

Ở đây tự nhiên ta phải vận dụng thao tác bình luận

- Để nhấn mạnh khắc sâu làm nổi bật một ý nào đó, nhiều khi ta phải so sánh, đối chiếu liên hệ kiến thức giữa các văn bản khác nhau trong chương trình cũng có thể ngoài chương trình

( VD:

Ví dụ khi giảng về sự cam chịu vô điều của nhân vật người đàn bà hàng chài

trước những trận đòn của người chồng vũ phu trong “ Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, chúng ta cũng nên liên hệ với sự cam chịu của nhân vật Mỵ trong “ Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài để thấy tính chất khác nhau của nhân vật trong văn học sau năm 1975 và trước năm 1975 Cũng là cam chịu, nhưng ở Mỵ là

sự bất lực trước bạo lực cường quyền, của chế độ nam quyền và những ràng buộc của hủ tục trong chế độ cũ Còn cam chịu của người đàn bà hàng chài là sự nhẫn nhịn chủ động để vượt hoàn cảnh khó khăn của cuộc sống Mỵ là trong thân phận

nô lệ, Người đàn bà hàng chài là trong tư cách người làm chủ cuộc đời mình, hiểu

rõ trong hoàn cảnh cụ thể cần chấp nhận điều gì… )

- Trình bày ( Văn nói hoặc viết ngắn những cảm nhận ) cảm nhận bằng một

đoạn văn ta phải vận dụng tổng hợp tất cả các kiến thức khác nhau trong nhóm

Có thể nói , đây là nhóm kiến thức quan trọng, không thể thiếu trong giờ đọc văn

Vì nội dung là điều tác giả muốn phản ánh Đó là cuộc sống, là tư tưởng, tình

cảm của tác giả đối với cuộc sống, con người Còn Nghệ thuật, là những hình

thức cụ thể tác giả lựa chọn sử dụng để trình bày diễn đạt nội dung sao cho rõ ràng, chuyển tải đủ nhất ấn tượng nhất đến với người đọc

Phương hướng ra đề thi THPT quốc gia Ngữ văn hiện nay đã nói rõ điều này

b Vận dụng nhóm kiến thức thứ hai : các môn nghệ thuật gần gũi như âm nhạc,

hội họa, điêu khắc, điện ảnh Kiến thức các môn này góp sức tích cực vào việc trả lời rõ hơn đầy đủ hơn các loại câu hỏi trên, giúp cảm thụ tác phẩm sâu hơn

* Hội họa, kiến trúc, sân khấu, điêu khắc, ca nhạc, phim ảnh…là các môn nghệ thuật gần gũi với văn học Đều phản ánh hiện thực bằng hình tượng dựa trên cảm xúc và trí tưởng tượng

Trong sách Ngữ văn bậc THPT, chưa có nguồn tư liệu phong phú này, mà mới chỉ có vài chân dung nghệ sĩ Giáo viên bổ sung hình ảnh tư liệu thuộc các lĩnh vực nói trên vào bài giảng để học sinh có vốn văn hóa rộng khi tiếp nhận , giờ học sẽ

có thêm hứng thú, học sinh nhớ bài lâu hơn

* Tuy nhiên, qua dự giờ, tôi nhận thấy, một số giáo viên hiểu tích hợp hội họa là đưa tranh ảnh, tích hợp âm nhạc là đưa bài hát, tích hợp điêu khắc là đưa bức

tượng, tích hợp điện ảnh là đứ đoạn phim… vào minh họa trong giờ dạy học

- Làm như thế giờ học cũng có thêm phần sinh động Tuy nhiên theo tôi hiểu như vậy là chưa đúng Mới ở mức độ đó, tích hợp chưa phát huy hiểu quả

Mà khi tích hợp giáo viên phải chỉ ra được, họcc sinh phải cảm nhận được yếu tố của các bộ môn nghệ thuật ấy đã được thể hiện trong văn bản như thế nào ? Tác dụng của nó ra sao ? Đã tác động thế nào vào trí tuệ tâm hồn người đọc người đọc, góp phần tái hiện điều gì, xây dựng được gì trong trí tưởng tượng của người đọc khi tìm hiểu những câu văn câu thơ

VD :

Nói đến tích chất “ Thi trung hữu họa” trong bài “ cảnh ngày hè” của Nguyễn

Trãi ( Lớp 10 ) hay bài “ Tây tiến” của quang Dũng ( Lớp 12 ) thì chúng ta phải

chỉ ra nghệ thuật tạo nét, pha màu của nhà thơ

Dựa vào chất họa, cho HS vẽ lại bức tranh thơ theo trí tưởng tượng của mình Khi đó các em vừa hiểu bài vừa hứng thú

Tranh do học sinh An Nhiên vẽ tại lớp theo trí tưởng tượng khi học bài Tây tiến