CÂN BẰNG SỬ DỤNG NƯỚC TRÊN VÙNG ĐẤT BAZAN – TÂY NGUYÊN

CÂN B NG S D NG N C

GS TS BÙI HI U NGUY N QUANG PHI

i h c Th y l i

H Easúp ( ak Lak) và m t th ng l u đ p

1 Gi i thi u, đ t v n đ Các t nh Tây Nguyên là m t vùng s n xu t

nông nghi p quan tr ng đ y ti m n ng c a n c ta v i tài nguyên quý

hi m đ c thiên nhiên ban t ng là vùng đ t đ Bazan r ng l n thu n l i

cho canh tác các cây tr ng, nh t là các cây tr ng đ c s n nhi t đ i có giá

tr kinh t cao nh Cà phê, H tiêu, chè và các cây tr ng c n thi t khác

Ngoài ti m n ng, yêu c u nhi m v phát tri n nông nghi p, vùng đ t

Bazan - Tây Nguyên còn phát tri n m nh các ngành kinh t - xã h i khác

Tài nguyên đ t Bazan ch có th phát huy hi u qu khi đ c các tài nguyên

khác h tr , k t h p ch t ch mà tài nguyên n c có t m quan tr ng hàng

đ u Do v y c n thi t ph i nghiên c u tính toán cân b ng và s d ng n c

trên vùng đ t Bazan - Tây Nguyên

Chính vì v y mà B Khoa h c Công ngh đã giao cho Vi n Quy ho ch và

Thi t k Nông nghi p th c hi n đ tài NCKH c p nhà n c có tên “Xây

d ng gi i pháp t ng th nh m s d ng h p lý và b o v đ t Bazan” th c

hi n t n m 2003 ÷ 2005 trong đó có đ tài nhánh v i tiêu đ “ ánh giá tài

nguyên n c m t, n c ng m trong m i quan h v i kh n ng t i cho cây tr ng và ph c v đ i s ng vùng Bazan - Tây Nguyên” do các tác gi

th c hi n

Báo cáo khoa h c này trình b y tóm t t k t qu nghiên c u v ngu n

n c và yêu c u n c c a vùng đ t Bazan - Tây Nguyên t đó so sánh cân b ng n c c a vùng và đ a ra các đánh giá, đ xu t, ki n ngh đ nâng cao hi u qu s d ng tài nguyên đ t Bazan, tài nguyên n c c a vùng đ phát tri n kinh t – xã h i.

2.1 Ti m n ng ngu n n c c a vùng đ t Bazan - Tây Nguyên

Do không có đ tài li u đ tính toán riêng bi t ti m n ng n c c a vùng

đ t Bazan - Tây Nguyên nên chúng tôi d a vào k t qu tính toán ti m n ng

n c Tây Nguyên c a tài NCKH c p Nhà n c đã đ c nghi m thu KC08.05: “Nghiên c u xây d ng c s khoa h c và đ xu t các gi i pháp

b o v và s d ng h p lý tài nguyên n c vùng Tây Nguyên”

Trong đ tài KC08.05, l ng n c ti m n ng đ c tính cho toàn vùng Tây Nguyên bao g m m i lo i di n tích, đ a hình, đ t đai Do v y đ tính riêng cho vùng đ t Bazan, chúng tôi dùng ph ng pháp n i suy thu phóng theo t s K

Tunhieni

Bazani i

K ω

ω

=

Ki: H s thu phóng c a huy n th i nào đó

Nh v y, l ng n c ti m n ng trên vùng đ t Bazan c a t ng huy n s là:

Ti m n ng n c bao g m: N c m t (n c trên sông, su i và ao h ),

n c m a và n c ng m Tính t ng l ng ti m n ng ngu n n c cho t ng huy n c a t ng t nh trong vùng, r i t ng h p l i cho c t nh

2.2.1 Ph ng pháp xác đ nh nhu c u n c t i cho cây tr ng

a) C s khoa h c đáng tin c y đ xác đ nh nhu c u n c và ch đ t i cho các cây tr ng là cân b ng n c ru ng và quan h đ t - n c - cây

tr ng - khí h u

b) Ph ng pháp xác đ nh ch đ t i trên c s gi i ph ng trình cân

b ng n c

2.2.2 Nhu c u n c cho ch n nuôi

Nhu c u dùng n c cho ch n nuôi đ c tính cho đ u các súc v t ch n nuôi, n c s d ng cho ch n nuôi g m có n c cho n u ng, n c v sinh chu ng tr i Tiêu chu n đ nh l ng n c dùng cho v t nuôi đ c l y theo các tài li u tham kh o và theo kinh nghi m ch n nuôi các trang tr i t p trung

Ngu n tài li u TK 5

2.2.3 N c dùng cho th y s n

Nuôi tr ng thu s n n c ng t g m nuôi cá l ng trên các dòng ch y

n c ng t, nuôi cá trong các h ch a thu l i Hai lo i này không c n c p thêm n c ng t

Nuôi tr ng thu s n trong ao theo ch ng trình VAC: Lo i nuôi tr ng này c n cung c p n c ng t th ng xuyên đ thau chua và t o môi tr ng cho thu s n sinh tr ng và phát tri n Tính toán nhu c u n c theo các quy đ nh c a nghành Th y s n

2.2.4 N c dùng cho sinh ho t

N c dùng cho sinh ho t g m 2 khu v c: đô th và nông thôn, l ng

n c này đ c tính theo đ nh m c cho đ u ng i

Theo ngu n c a B Xây d ng, thì xác đ nh tiêu chu n c p n c cho đô

th và nông thôn c a Tây Nguyên nh sau:

- i v i đô th : 100 ÷120 lít/ng i/ngày

- i v i nông thôn: 50 ÷ 60 lít/ng i/ngày

2.2.5 N c dùng cho công nghi p

L ng n c dùng cho công nghi p g m l ng n c tr c ti p t o ra s n

ph m, n c t o ra môi tr ng và v sinh công nghi p, n c đ pha loãng

ch t th i và n c sinh ho t cho công nhân trong khu v c nhà máy T ng

l ng n c dùng trong công nghi p đ c tiêu chu n hoá theo đ n v s n

ph m

Trong đi u ki n c a Vi t Nam hi n nay n c dùng cho công nghi p

đ c tiêu chu n hoá theo 10 ngành thu c 3 nhóm ngành là công nghi p

n ng, ngành công nghi p nh và ngành công nghi p ch bi n l ng th c,

th c ph m) tính theo giá tr s n ph m t ng ng v i 1000 USD nh m c dùng cho các ngành này nh sau:

- Công nghi p n ng: 200 m3/1000 USD

- Công nghi p nh : 400 m3/1000 USD

- Công nghi p ch bi n l ng th c, th c ph m: 1000 m3/1000 USD

Ngu n TLTK 5

2.2.6 Nhu c u n c cho các d ch v

N c dùng cho các ho t đ ng d ch v bao g m n c dùng trong th ng

m i, du l ch, gi i trí, v n t i th y, các công trình công c ng Trong d ch

v , khi kinh t càng phát tri n, m c s ng càng cao thì l ng n c dùng cho m t đ n v s n ph m càng cao… Trong báo cáo này, tính l ng n c dùng cho 1000 USD và đ i v i đi u ki n Vi t Nam có th áp d ng các ch tiêu v nhu c u n c cho đ n v giá tr s n ph m c a Trung Qu c, trung bình l y b ng 320 m3/1000 USD

3 K t qu nghiên c u, tính toán

B ng 1 Ti m n ng n c cho vùng đ t Bazan – Tây Nguyên

TT T nh

Tr l ng

n c m a trung bình

n m (106

m3/n m)

Tr l ng

n c m t trung bình

n m (106

m3/n m)

Tr l ng khai thác

n c d i

đ t (106

m3/n m)

T ng tr l ng (106 m3/n m)

1 T nhKon Tum 418,575 351,123 55,348 825,046

2 T nh Gia Lai 7.852,236 4.103,014 320,802 12.276,052

3 T nh k L c 4.884,455 2.414,698 233,717 7.532,870

4 T nh k Nông 8.710,209 4.407,332 463,717 13.581,258

5 T nh Lâm ng 4.102,006 2.586,134 317,409 7.005,549

6 Toàn vùng 25.967,481 13.862,301 1.390,993 41.220,775

Ti m n ng n c c a vùng đ t Bazan - Tây Nguyên là khá l n bao g m

n c m t (sông, su i, ao h …), n c m a và n c ng m V i t ng tr

l ng kho ng 41.220,775 tri u m3 m t n m Trong đó tr l ng n c m a

là l n nh t (x p x 26.000 tri u m3/n m, l ng n c này phân b r t không

đ u gi a mùa m a, mùa khô và còn ph i kh u tr nhi u t n th t) r i đ n

n c m t (13.862,301 tri u m3/ n m), cu i cùng là n c ng m (1.390,993

tri u m3/n m)

3.2 K t qu tính toán, xác đ nh các nhu c u n c trên vùng đ t Bazan

3.2.1 Xác đ nh nhu c u n c dùng cho các cây tr ng

a) Ch đ t i cho lúa các v canh tác ( ông Xuân và Hè Thu)

B ng 2 T ng h p k t qu tính m c t i cho các lo i lúa

TT T nh

Lúa ông xuân Lúa Hè

Thu (m3/ha)

T ng (m3

/ha-n m)

M c t i

i (m3/ha)

M c t i

d ng (m3/ha)

1 Kon Tum 3.197,0 11.400 2.700 17.279,0

2 Gia Lai 3.243,5 12.300 2.700 18.243,5

4 k Nông 2.731,5 10.800 2.700 16.231,5

6 T ng 15.524,0 57.3000 12.3000 85.124,0

B ng 3 T ng nhu c u n c t i cho các lo i lúa trên vùng đ t Bazan

(ha)

Nhu c u (106m3/n m)

B ng 4 K t qu t ng h p m c t i cho cây tr ng c n (m 3 /ha-v )

Lo i cây

tr ng

Kon Tum Gia Lai k L c

k Nông

Lâm

ng

Mía c n m 7.121 7.788 8.456 4.190 3.772 Tiêu c n m 4.610 4.984 4.161 3.539 2.266

T m c t i tính đ c cho các lo i cây tr ng c n và lúa nh b ng trên, tính đ c nhu c u n c cho các lo i cây tr ng này cho vùng đ t Bazan - Tây Nguyên trong c n m nh trong b ng 5

B ng 5 T ng h p nhu c u dùng n c cho ngành tr ng tr t (106 m3)

T nh Lúa Ngô u Cà phê Mía Tiêu i u Chè T ng

Kon Tum

Di n

tích

(ha)

Nhu

Gia Lai

Di n

tích

(ha)

20159 10692 14,2 41674 1392 1942 2007 475 78357

Nhu

c u 367,7 14,87 0,024 179,2 10,84 9,681 4,82 1,712 588,89

k L c

Di n

tích

(ha)

19665 45327 6941 109331 2703 1793 3273 30,0 189065

Nhu

c u 364,7 79,14 6,51 492 22,85 7,46 8,18 0,11 980,8

k Nông

Di n

tích

(ha)

6.267 8.157 4983 52247 294 5541 4638 53,6 82183

Nhu

c u 101,7 0,36 2,61 188,1 1,23 19,6 9,28 0,16 322,5

Lâm ng

Di n

tích

(ha)

7.567 3.581 991 38017 377,4 78,5 1424 13306 65344

Nhu

c u 112,1 0,41 0,1 133,06 1,46 0,21 2,85 38,59 288,1

T ng

nhu

c u

959 94,9 9,51 992,8 38,3 36,9 25,1 40,5 2.198

ng và cu i cùng là t nh Kon Tum Lý do vì t nh k L c có di n tích

canh tác trên đ t Bazan l n nh t (chi m 43,5% t ng di n tích đ t Bazan

c a Tây Nguyên), còn t nh Kon Tum ch chi m 0,45% t ng di n tích canh tác trên đ t Bazan

3.2.2 Nhu c u dùng n c cho ch n nuôi

a) Nhu c u n c cho ch n nuôi gia súc

b) Nhu c u n c cho ch n nuôi gia c m

Toàn vùng đ t Bazan - Tây Nguyên c tính có kho ng 0,550 tri u con gia c m,

Nh v y, t ng nhu c u n c dùng cho ch n nuôi là: 20,804 tri u

m3/n m

3.2.3 Nhu c u dùng n c cho sinh ho t

T ng nhu c u n c dùng cho sinh ho t c a nhân dân thành th và nông thôn vùng đ t Bazan - Tây Nguyên vào th i đi m tính toán là 84,992 tri u

m3/n m

B ng 6 Tính toán nhu c u n c dùng cho ch n nuôi vùng đ t Bazan

- Tây Nguyên

TT T nh

Trâu,

Bò (con)

Nhu c u (106

m3/n m)

L n (con)

Nhu c u (106

m3/n m)

T ng nhu

c u (106

m3/n m)

1 T nh Kon Tum 3461 0,171 5374 0,098 0,269

2 T nh Gia Lai 77613 3,794 168466 3,075 6,868

3 T nh k L c 42789 2,108 285631 5,213 7,321

4 T nh k Nông 9930 0,489 69200 1,263 1,752

5 T nh Lâm ng 19367 0,954 98227 1,793 2,747

6 Toàn vùng Bazan 153160 7,516 626898 11,441 18,957

B ng 7 Tính toán nhu c u n c dùng cho sinh ho t vùng đ t Bazan -

Tây Nguyên

TT T nh

Dân s Thành th (ng i)

Nhu c u (106

m3/n m)

Dân s Nông thôn (ng i)

Nhu c u (106

m3/n m)

T ng Nhu

c u (106

m3/n m)

1 T nh Kon Tum 16866 0,7 34083 1 1,7

2 T nh Gia Lai 144866 6,3 446718 13,0 19,3

3 T nh k L c 247026 10,8 788252 23,0 33,8

4 T nh k Nông 32106 1,4 223892 6,5 7,9

5 T nh Lâm ng 248937 10,9 383051 11,1 22,0

6 Toàn vùng Bazan 689802 30,2 1875995 54,7 84,9

3.2.4 Nhu c u dùng n c cho th y s n

Tây Nguyên thau r a m i n m kho ng 8000 m3/ha-v D a vào niên giám th ng kê và các tài li u c a các t nh Tây Nguyên, chúng tôi tính toán

đ c nhu c u dùng n c cho nuôi tr ng th y s n trong n m 2005 c a m i

t nh trên vùng đ t Bazan nh sau (t nh Gia Lai không có s li u)

T nh Kon Tum Gia Lai k L c k Nông Lâm ng Nhu c u

(106 m3)

3.2.5 Nhu c u n c cho công nghi p

Nhu c u n c cho các ngành công nghi p đ đ t t ng giá tr nh trên

c tính 73,184 tri u m3/n m

3.2.6 Nhu c u n c cho các ho t đ ng d ch v

V y t ng nhu c u dùng n c cho các ho t đ ng d ch v trên vùng đ t Bazan - Tây Nguyên là 47,620 tri u m3/n m

3.2.7 T ng h p các nhu c u dùng n c giai đo n hi n t i

Trong các nhu c u dùng n c c a các ngành kinh t k trên, thì nhu c u

nhu c u n c cho ch n nuôi và nuôi tr ng thu s n (do th y s n t i các

t nh Tây Nguyên đ c nuôi tr ng ch y u trên các h ch a th y l i đã có

s n n c)

Tây Nguyên

6

USD)

Nhu c u (106m3/n m)

B ng 9 Nhu c u n c dùng cho các ho t đ ng d ch v

6

USD)

Nhu c u (106m3/n m)

B ng 10 T ng h p nhu c u n c dùng cho các ngành (n m 2005)

(106 m3)

TT

T nh Tr ng

tr t

Công nghi p

Ch n nuôi

Th y

s n

Sinh

ho t

D ch

v

T ng

c ng

1 Kon Tum 15,5 1,3 0,3 0,1 1,7 0,2 18,6

2 Gia Lai 588,8 24,4 6,8 - 19,3 3,8 643,3

3 k L c 980,8 29,3 7,8 6,3 33,8 11,5 1069,2

4 k Nông 322,5 5,1 2,3 7,7 7,9 14,1 359,8

5 Lâm ng 288,1 12,7 3,0 3,8 22,0 17,9 347,8

6 T ng c ng 2198,3 73,1 20,3 17,9 84,9 47,6 2442,5

3.2.8 D báo nhu c u dùng n c đ n n m 2010 và 2020

K t qu này ch mang tính g n đúng đ đ nh h ng phát tri n

D a vào ph ng h ng, nhi m v phát tri n nông nghi p c a vùng Tây nguyên trong các n m t i, s b tính v i m c t ng yêu c u n c đ n n m

2010 là 2%/n m và m c t ng hàng n m t n m 2010 đ n 2020 là 1%

V i m c t ng dân s bình quân hàng n m c a Tây Nguyên đ n n m

2010 là 3,8% và đ n n m 2020 là 3,2% thì nhu c u dùng n c cho sinh

ho t c a toàn vùng đ t Bazan s t ng t ng ng

M c t ng tr ng hàng n m c a ch n nuôi là 3,8% Do đó, nhu c u n c cho ch n nuôi s t ng m nh là 24,581 tri u m3 và 35,693 tri u m3 vào các

n m 2010 và 2020

M c t ng trung bình 2%/n m, nhu c u n c cung c p cho th y s n n m

2005 là 17,982 tri u m3 s t ng lên 19,854 tri u m3 và 24,201 tri u m3 vào

n m 2010 và 2020

Nhu c u dùng n c cho công nghi p c a toàn vùng đ t Bazan - Tây Nguyên vào các n m 2010 và 2020 s là: 81,996 tri u m3 và 102,932 tri u

m3, t ng ng v i m c t ng tr ng công nghi p bình quân hàng n m 2,3%

Nhu c u dùng n c cho các ngành d ch v c a vùng n m 2005 là 47,620 tri u m3, n m 2010 là 58,218 tri u m3 và n m 2020 là 87,009 tri u m3 Trong các nhu c u dùng n c c a các ngành kinh t k trên, thì nhu c u

c u), ti p đ n là nhu c u n c cho sinh ho t, r i cho công nghi p, có giá

B ng 11 T ng h p và d báo nhu c u dùng n c n m 2010 và 2020

(106 m3)

T

T T nh

Nông nghi p

Công nghi p

Ch n nuôi

Th y

s n

Sinh

ho t

D ch

v T ng

N m 2010

3 k L c 1181,1 32,8 9,4 6,9 40,7 14,1 1285,2

4 k Nông 397,3 5,8 2,8 8,5 9,5 17,2 441,3

5 Lâm ng 384,0 14,3 3,7 4,2 26,6 21,9 454,9

6 T ng 2696,7 81,9 24,5 19,8 102,4 58,2 2983,8

N m 2020

2 Gia Lai 784,6 34,4 11,9 - 32,0 6,9 870,0

3 k L c 1304,6 41,2 13,6 8,4 55,8 21,1 1744,1

4 k Nông 438,9 7,3 4,1 10,3 13,1 25,8 499,6

5 Lâm ng 424,2 17,9 5,3 5,2 36,4 32,7 522,0

6 T ng 2.978,8 102,9 35,6 24,2 140,3 87,0 3369,1

B ng 12 Tính toán t ng cân b ng n c n m 2005

(106 m3)

T

T T nh

L ng n c yêu c u

L ng n c

ti m n ng

L ng

n c th a

L ng

n c thi u

5 Lâm ng 347,8 7005,5 6657,6 0

3.3 ánh giá cân b ng n c trên vùng đ t Bazan – Tây Nguyên

3.3.1 Cân b ng n c cho giai đo n hi n t i n m 2005

T ng l ng n c yêu c u trong n m r t nh so v i t ng l ng ngu n

n c ti m n ng trong đó t nh Kon Tum t ng l ng n c yêu c u b ng 2,26% l ng n c ti m n ng, t nh Gia Lai t l này là 5,24%, t nh k

L c là 14,20%, t nh c Nông là 2,65% và t nh Lâm ng là 4,97%, tính chung cho toàn vùng Tây Nguyên t l trên là b ng 5,93% l ng n c

ti m n ng

Nh v y v m t lý thuy t thì có m t l ng n c ti m n ng d th a r t

l n, đ bi n thành hi n th c đòi h i có các bi n pháp khai thác s d ng

h p lý cho phát tri n kinh t - xã h i c a vùng và đ t n c

3.3.2 ánh giá cân b ng n c cho các n m 2010, 2020

Qua s b tính toán cho th y s chênh l ch - t ng ít v yêu c u dùng

n c gi a n m 2005 v i các n m 2010, 2020: Ngành tr ng tr t c a các

t nh trong vùng v n s d ng n c nhi u nh t (chênh l ch ch t 15% đ n 20%.)

Còn t ng các nhu c u dùng n c c ng chênh l ch - t ng ít v i m c t ng

tr ng t 14% đ n 19%

T k t qu tính toán cân b ng n c n m 2005 cho th y t i t t cá các

t nh, l ng n c yêu c u r t nh so v i l ng n c ti m n ng, n u tính chung cho toàn vùng Tây Nguyên t l trên là b ng 5,93% l ng n c

ti m n ng Nh v y có m t l ng n c ti m n ng d th a r t l n, cho nên

đ n n m 2010, và 2020 dù t ng các nhu c u dùng n c có t ng thêm 20% hay h n n a thì c ng ch ng th m vào đâu so v i ti m n ng các ngu n

n c c a vùng,

3.3.3 ánh giá chung v cân b ng n c vùng Tây Nguyên và đ nh

h ng gi i pháp kh c ph c

nhi u

Tuy nhiên, ti m n ng to l n trên ch có ngh a v tài li u - lý thuy t là

- S phân b ngu n n c r t không đ ng đ u theo không gian và nh t

là theo th i gian,

- - S c n ki t ngu n n c có xu h ng ngày càng t ng do tác đ ng

c a bi n đ i khí h u theo h ng b t l i, do r ng và đ che ph b

gi m sút

- - Tài nguyên n c m t và c n c ng m Tây Nguyên đang b đe d a suy thoái và c n ki t do h u qu c a vi c khai thác n c ng m t ng nông đ t i Cà phê v i quy mô ngày càng l n còn gây ra làm suy

gi m và ô nhi m ngu n n c ng m

- Vi c khai thác s d ng ngu n n c Tây Nguyên g p nhi u khó kh n

tr ng i do di n tích đ t đai canh tác b tr i r ng, chia c t, manh mún l i thêm đ a hình ph c t p, đ t Bazan có tính th m n c l n nên vi c đ n

n-c qua h th ng kênh m ng nhi u c p tr i r ng đ cung c p n c t i

t ng đ i t ng s d ng là r t khó kh n, t n kém

- Cho dù các t nh Tây Nguyên đã có h n 1.000 công trình th y l i l n,

nh đã đ c xây d ng, nh ng thi u đ ng b , không hoàn ch nh l i h

h ng, xu ng c p nhi u, hi u qu phát huy kém (ch 40% ÷ 60% n ng l c thi t k )

- H u qu tác đ ng c a nh ng y u t nêu trên trong khi các nhu c u dùng n c ngày càng gia t ng, khai thác s d ng l i khó kh n t n kém, các công trình th y l i xu ng c p d n t i s thi u h t l ng n c khai thác đ c đ th c s d ng đ c ngày càng gay g t

- kh c ph c tình tr ng khô h n nh m đ m b o n c cung c p cho phát tri n kinh t - xã h i vùng Tây Nguyên c n thi t áp d ng các