skkn rèn kỹ năng giải bài tập hóa học cho HS lớp 8

Từ thực tế vận dụng kiến thức đã học để giải các bài tập của học sinh lớp ở tr-ờng THCS còn nhiều hạn chế nhất là việc phân loại các dạng bài tập về lý thuyết định tính, lý thuyết định l

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐÔNG TRIỀU

TRƯỜNG THCS NGUYỄN ĐỨC CẢNH

-    -

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM “ Rèn kỹ năng giải bài tập Hóa họccho học sinh lớp 8 THCS”

Tác giả: Trương Thị Luyến

Tổ: Sinh-Hóa-Địa

NĂM HỌC 2008-2009

Phần I Phần mở đầu

I.1- Lý do chọn đề tài

- Xuất phát từ đặc tr-ng của môn hoá học lớp 8 là một môn học rất mới mẻ nhằm cung cấp cho học sinh những kiến thức mở đầu về các chất và quy luật biến đổi chất này thành chất khác

Mọi khái niệm, định luật, tính chất của các chất đều

đ-ợc xây dựng từ cơ sở thí nghiệm khoa học Mặt khác, ngôn ngữ hoá học lại khá khó so với ngôn ngữ thông th-ờng Việc tiếp thu dồn dập các khái niệm về đơn chất, hợp chất, hỗn hợp và chất tinh khiết làm cho học sinh dễ nhầm lẫn giữa các khái niệm.Các em có thể phân biệt đ-ợc các khái niệm trên nh-ng khi hỏi lại: hợp chất có phải là chất tinh khiết không ? thì các em dễ lúng túng và nhầm lẫn cho rằng hợp chất không phải là chất tinh khiết Nh- vậy , các em đã nhầm lẫn giữa khái niệm hợp chất và hỗn hợp

* Ví dụ : n-ớc cất (H2O) là một hợp chất và cũng là chất tinh khiết (chất nguyên chất) vì chỉ gồm các phân tử cùng loại là H2O

- Xuất phát từ nội dung ch-ơng trình sách giáo khoa mới đòi hỏi mỗi giáo viên phải đổi mới ph-ơng pháp dạy học: coi trọng thực hành thí nghiệm, coi trọng việc luyện

tập và rèn luyện kỹ năng cho học sinh đặc biệt là kỹ năng làm việc khoa học nói chung và kỹ năng giải bài tập hoá học nói riêng

Từ thực tế vận dụng kiến thức đã học để giải các bài tập của học sinh lớp ở tr-ờng THCS còn nhiều hạn chế nhất

là việc phân loại các dạng bài tập về lý thuyết định tính, lý thuyết định l-ợng, bài tập thực nghiệm định tính, bài tập thực nghiệm định l-ợng rất phong phú và đa dạng làm cho học sinh dễ lúng túng, nhầm lẫn

- Xuất phát từ vai trò và tầm quan trọng của hệ thống bài tập hoá học là ph-ơng tiện đắc lực để rèn luyện

và phát triển t- duy cho học sinh, là công cụ hiệu quả để kiểm tra, đánh giá kiến thức và kỹ năng vận dụng của học sinh, giúp các em từng b-ớc hình thành, củng cố và rèn luyện kỹ năng học tập bộ môn hoá học

Từ những cơ sở lý luận và thực tiễn trên , tôi nhận thấy việc rèn luyện kỹ năng giải bài tập hoá học cho học sinh ở tr-ờng THCS là việc làm rất thiết thực, giúp học sinh

củng cố và khắc sâu kiến thức, từng b-ớc vận dụng các kiến thức đã học để chủ động tìm ra các ph-ơng pháp giải bài tập hoá học lớp 8 ở tr-ờng THCS ngày một thành thạo hơn

I.2.Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu về rèn luyện kỹ năng giải bài tập hoá học cho học sinh lớp 8 ở tr-ờng THCS nhằm mục đích bồi d-ỡng

cho học sinh kỹ năng cần thiết khi giải bài tập hoá học lớp 8 ở tr-ờng THCS, góp phần tích cực trong việc đổi mới ph-ơng pháp dạy và học giúp học sinh củng cố kiến thức, từng b-ớc vận dụng vào giải các bài tập hoá học một cách chủ động, sáng tạo, từ đó biết vận dụng các kiến thức hoá học vào thực tế đời sống và sản xuất hàng ngày, góp phần củng cố niềm tin vào khoa học một cách vững chắc hơn

I.3.Thời gian- địa điểm:

- Thời gian nghiên cứu đề tài đ-ợc thực hiện trong năm học 2008-2009 ở tr-ờng THCS Nguyễn Đức Cảnh- Mạo Khê-

Đông Triều- Quảng Ninh

- Đối t-ợng nghiên cứu: Học sinh lớp 8A của tr-ờng

I.4 Đóng góp về lý luận- Thực tiễn

Nguyên lý giáo dục đã chỉ rõ “ giáo dục phải kết hợp với thực tiễn, học phải đi đôi với hành”

- Xuất phát từ mục tiêu của ch-ơng trình hoá học lớp 8 cụ thể là :

- Nhằm rèn luyện cho học sinh một số kỹ năng cơ bản, phổ thông và thói quen học tập bộ môn hoá học nh-: quan sát, thực nghiệm, phân loại, kỹ năng phân tích, tổng

hợp, phán đoán, vận dụng kiến thức để giải thích một số vấn đề đơn giản của cuộc sống thực tiễn

* Ví dụ : tại sao lại sử dụng đá vôi làm nguyên liệu sản

xuất vật liệu xây dựng ? hay nguyên nhân nào đã hình thành các cột thạch nhũ trong các hang động núi đá vôi ? rèn luyện kỹ năng thao tác thí nghiệm thực hành hoá học

đó rèn luyện cho học sinh những phẩm chất cần thiết nh- : cẩn thận, kiên trì, trung thực, tỉ mỉ, chính xác, biết yêu chân lý khoa học, qua đó có ý thức trách nhiệm đối với bản thân, gia đình và xã hội, hoà nhập với môi tr-ờng thiên nhiên và cộng đồng

- Qua thực tế giảng dạy bộ môn hoá học lớp 8 một số năm tôi nhận thấy: nhìn chung kỹ năng giải bài tập của học sinh còn non yếu Nhiều em thuộc lý thuyết nh-ng khi vận dụng vào việc giải bài tập lại tỏ ra lúng túng, không biết bắt đầu từ đâu, lập luận nh- thế nào ? học thuộc hoá

trị của các nguyên tố nh-ng khi viết công thức hoá học vẫn sai hoá trị Học về tính chất của các đơn chất và hợp chất nh-ng khi viết ph-ơng trình hoá học rất lúng túng nhất là khi thực hiện các bài tập có nội dung tính toán trong chương III: “ Mol và tính toán hoá học”

- Từ năm học 2004 - 2005 sách giáo khoa mới có sự thay

đổi đ-a thêm ch-ơngVI: “Dung dịch” tr-ớc đây ở ch-ơng trình lớp 9 mới học Các khái niệm về dung dịch, độ tan, nồng độ dung dịch cùng với nội dung bài tập rất phong phú và đa dạng làm cho học sinh gặp rất nhiều khó khăn, lúng túng khi giải bài tập

- Từ những cơ sở lý luận và thực tiễn trên, chúng ta nhận thấy việc truyền thụ các kiến thức, khái niệm, thí nghiệm thực hành và nhất là việc rèn luyện kỹ năng giải bài tập hoá học lớp 8 cho học sinh ở tr-ờng THCS là việc làm rất thiết thực, nhằm giúp

cho học sinh củng cố và khắc sâu kiến thức từ đó biết vận dụng các kiến thức đã học để chủ động tìm ra ph-ơng pháp giải bài tập hoá học lớp 8 ở tr-ờng THCS một cách dễ dàng

và chính xác

Phần II: nội dung

II.1: Ch-ơng I- Tổng quan ( sơ l-ợc toàn bộ vấn đề cần

nghiên cứu)

- Nghiên cứu vấn đề : làm thế nào để rèn luyện kỹ năng giải bài tập hóa học cho học sinh lớp 8 ở tr-ờng THCS Trong đề tài này, tôi chú ý nghiên cứu từ lý luận đến thực tiễn, khảo sát chất l-ợng, đánh giá tình hình học tập của học sinh tr-ớc và sau khi tiến hành thực nghiệm

Cụ thể là:

+ Nghiên cứu về lý luận phân loại bài tập hoá học lớp 8

ở tr-ờng THCS

+ Nghiên cứu lý luận về đổi mới ph-ơng pháp giảng dạy

bộ môn hoá học lớp 8 theo h-ớng tích cực hoá hoạt động của học sinh

+ Nghiên cứu thông qua thực tiễn giảng dạy bộ môn hoá học lớp 8 ở tr-ờng THCS

+ Tìm hiểu qua trò chuyện, trao đổi để học sinh bộc lộ những khó khăn, thắc mắc khi giải các bài tập hoá học lớp

8

+ Tìm hiểu qua bài tập trắc nghiệm

Với điều kiện cho phép, đề tài chỉ tập trung nghiên cứu thực trạng về việc giải bài tập hoá học lớp 8, từ đó

đề xuất những biện pháp rèn luyện kỹ năng giải bài tập hoá học lớp 8 ở tr-ờng THCS

II.2 Ch-ơng II - Nội dung vấn đề nghiên cứu

II.2.1- Những khó khăn, tồn tại của học sinh khi giải bài tập hoá học lớp 8 ở tr-ờng THCS

a Xuất phát từ đặc tr-ng của môn hoá học là một khoa học thực nghiệm, mọi khái niệm, kiến thức, tính chất của các chất đều đ-ợc xây dựng trên cơ sở thí nghiệm thực hành

Mặt khác, bộ môn hoá học lớp 8 là môn học rất mới mẻ với học sinh lớp 8, ngôn ngữ hoá học lại khá khó so với ngôn ngữ thông th-ờng, việc tiếp thu dồn dập các khái niệm, các định luật về lý thuyết cũng nh- bài tập dễ làm cho học sinh bỡ ngỡ, lúng túng Do vậy khi giải các bài tập về phân biệt các khái niệm, bài tập nhận biết, bài tập về tính theo công thức và ph-ơng trình hoá học rất đa dạng làm cho học sinh gặp nhiều khó khăn, lúng túng không

định h-ớng đ-ợc ph-ơng h-ớng giải những bài tập mới mẻ, phức tạp, bài tập có nhiều phản ứng xảy ra, bài tập cho biết l-ợng cả 2 chất tham gia phản ứng…

b Từ năm học 2004-2005, việc đổi mới ph-ơng pháp giảng dạy kết hợp với viêc thay sách giáo khoa mới có đ-a thêm ch-ơng VI: “Dung dịch” vào ch-ơng trình lớp 8 đã đề cập

đến khái niệm dung dịch , độ tan, nồng độ dung dịch với nhiều bài tập rất đa dạng và phức tạp cũng làm cho học sinh lúng túng Nhiều học sinh khi làm bài tập nh-ng không hiểu đ-ợc ph-ơng pháp giải nh- thế nào, không tìm

đ-ợc mối quan hệ giữa các giả thuyết bài cho để tìm ra

đầu mối của vấn đề cần tháo gỡ Mặt khác, khả năng phân tích, lập luận bài toán cũng còn hạn chế nên nhiều bài tập học sinh đã tìm đ-ợc kết quả cuối cùng nh-ng lập luận không chặt chẽ, ch-a mang tính thuyết phục

Từ những khó khăn, tồn tại trên, việc bồi d-ỡng, rèn luyện kỹ năng giải bài tập hoá học lớp 8 cho học sinh là một việc làm rất quan trọng và thiết thực

II.2.2- Các giải pháp thực hiện trong quá trình bồi d-ỡng, rèn luyện kỹ năng giải bài tập hoá học lớp 8 cho học sinh ở tr-ờng THCS

- Muốn rèn luyện kỹ năng giải bài tập hoá học cho học sinh vấn đề không phải là chúng ta chữa cho học sinh một bài tập cụ thể mà cần giúp cho học sinh biết phân tích và phân loại các dạng bài tập hoá học ở lớp 8 đồng thời định h-ớng cho học sinh ph-ơng pháp giải mỗi loại bài tập này

A Phân loại bài tập hoá học lớp 8 ở tr-ờng THCS

Trong ch-ơng trình hoá học lớp 8 mới , các dạng bài tập từ ch-ơng I đến ch-ơng VI có thể chia thành hai loại nh- sau:

A.1 Bài tập lý thuyết:

+ Bài tập lý thuyết định tính:

Bài tập lý thuyết định tính là dạng bài tập khi giải chỉ cần vận dụng những kiến thức , kỹ năng hoá học mà không cần thực hiện tính toán hoá học hoặc tiến hành thí nghiệm hoá học

Ví dụ: Dạng bài tập phân loại các chất theo thành

phần phân tử hoặc theo tính chất hoá học

+ Bài tập lý thuyết định l-ợng:

Đây là dạng bài tập nhất thiết phải tiến hành tính toán hoá học, vận dụng các kiến thức và kỹ năng hoá học

Ví dụ: Dạng bài tập về cân bằng ph-ơng trình , bài tập

về nồng độ dung dịch, bài tập xác định l-ợng chất tham gia hoặc tạo thành trong phản ứng hoá học

Ví dụ: Bài tập nhận biết các chất hoá học, bài tập tìm

hiểu tính chất hoá học của chất, bài tập chứng minh tính chất hoá học của chất

B Rèn luyện kỹ năng giải bài tập hoá học lớp 8 ở tr-ờng THCS

B.1 Bài tập lý thuyết định tính:

Bao gồm các bài tập về ký hiệu và công thức hoá học,

bài tập về các khái niệm hoá

học mở đầu nh-: phân tử, nguyên tử, đơn chất, hợp chất, hỗn hợp, hoá trị , phản ứng hoá học, khái niệm về các chất ôxit, axit, bazơ, muối

và chất tinh khiết, từ đó học sinh có thể phân biệt đ-ợc nh- sau:

- Chất tinh khiết là chất không có lẫn chất khác gồm: Khí ôxi, n-ớc cất, đ-ờng kính, l-uhuỳnh, cácbon, khí cacbonic

- Hỗn hợp gồm nhiều chất trộn lẫn với nhau gồm: không khí, sữa, gang, thép, n-ớc đ-ờng

Qua thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy: Muốn rèn luyện

kỹ năng giải bài tập hoá học cho học sinh, mỗi chúng ta phải thực sự quán triệt tinh thần đổi mới ph-ơng pháp dạy học từ khâu soạn giảng, thí nghiệm thực hành đến việc tổ

chức các hoạt động trên lớp Trên cơ sở phát huy tính

độc lập sáng tạo của học sinh, làm cho học sinh chủ động tiếp thu kiến thức trên lớp nhằm biến kiến thức cơ bản trong sách giáo khoa thành kiến thức của mình Từ đó, học sinh có thể tự đề xuất các ph-ơng h-ớng chủ động giải bài tập rất đa dạng và phong phú trong ch-ơng trình hoá học thay sách

- Đơn chất: gồm những nguyên tử cùng loại

- Hợp chất: gồm những nguyên tử khác loại

Từ đó học sinh dễ dàng trả lời đ-ợc dấu hiệu là ph-ơng án

B

Để rèn luyện kỹ năng phân biệt các loại phản ứng ,

có thể cho học sinh làm bài tập sau đây:

Zn + HCl

 ZnCl2 + H2

KClO3  KCl + O2

Hãy lập thành ph-ơng trình hoá học và cho biết phản ứng nào là phản ứng phân huỷ, phản ứng hoá hợp, phản ứng

ôxi hoá- khử, phản ứng thế ?

Để giải bài tập trên, học sinh phải nắm đ-ợc bản chất của mỗi phản ứng đã học, dựa vào đó để xác định các loại phản ứng

+ Bài tập lựa chọn và phân loại chất:

- Oxit: CaO, H2O, MnO2

- Axit: H2SO4, HCl , H3PO4

- Bazơ: Ba(OH)2 , LiOH, Fe(OH)3

- Muối: CaSO4, KHCO3, KNO3

t0

+ Bài tập về nhận biết các chất:

Có 4 bình đựng các chất sau: ôxi, hiđrô, nitơ, khí cacbonic bị mất nhãn Hãy nêu ph-ơng pháp hoá học để nhận biết mỗi chất khí đó ? Viết ph-ơng trình phản ứng( nếu có)

Với dạng bài tập nhận biết các chất phải dựa vào phản ứng đặc tr-ng của từng chất , từ đó chỉ ra cách nhận biết

mà không cần phải làm thực nghiệm Giáo viên cần gợi ý để học sinh nhớ lại đặc điểm tính chất của mỗi chất mà các chất khác không có

Cụ thể là :

- Khí ôxi: làm than hồng bùng cháy

- Khí hiđrô: cháy trong không khí với ngọn lửa xanh

mờ

- Khí nitơ: không duy trì sự cháy và sự sống

- Khí cácboníc: làm đục n-ớc vôi trong

Từ đó giúp học sinh ph-ơng h-ớng nhận biết từng chất khí:

Cháy có ngọn lửa xanh mờ

Tắt Tắt

vôi trong đục

(CaCO3)

PTHH: Ca(OH)2 + CO2  CaCO3( rắn) + H2O

Không có hiện t-ợng

Tắt Tắt

1 Que

đóm cháy

Cháy có ngọn lửa xanh mờ

PTHH: Ca(OH)2 + CO2  CaCO3( rắn) + H2O

- Ch-ơng trình hoá học lớp 8 đã đ-a thêm ch-ơng “Dung dịch”: với cách trình bày khoa học có tăng thêm phần luyện tập và thực hành giúp học sinh củng cố các khái niệm, các bài tập trắc nghiệm tìm đáp án đúng sai nhằm khắc sâu kiến thức Các bài tập đ-ợc sắp xếp hệ thống khoa học từ các bài tập lý thuyết định tính , lý thuyết

định l-ợng đến bài tập thực nghiệm giúp học sinh tự mình kiểm tra lý thuyết, tiến hành thí nghiệm thực hành nhằm củng cố khắc sâu kiến thức, tạo cơ sở vững chắc để giải các bài tập có liên quan đến dung dịch và nồng độ dung dịch

* Ví dụ 6:

Trộn 1 ml r-ợu êtylic(cồn)với 10 ml n-ớc cất, câu nào sau đây diễn đạt đúng:

A Chất tan là r-ợu êtylic, dung môi là n-ớc

B Chất tan là n-ớc, dung môi là r-ợu êtylic

C N-ớc hoặc r-ợu etylic có thể là chất tan hoặc là dung môi

D Cả 2 chất r-ợu etylic hoặc n-ớc vừa là chất tan vừa là dung môi

Trên cơ sở khái niệm về chất tan và dung môi, ở đây học sinh rất dễ nhầm lẫn Giáo viên nêu bài tập để học sinh thảo luận , tìm ra ph-ơng án đúng Sau đó giáo viên nhận xét, phân tích mở rộng cho học sinh: R-ợu etylic tan vô hạn trong n-ớc, hoặc có thể nói là : “n-ớc tan vô hạn trong r-ợu”, ở đây thể tích r-ợu là 1 ml ít hơn thể tích

n-ớc (10 ml) nên câu A là đáp án đúng Ng-ợc lại , nếu thể tích r-ợu êtylic lớn hơn thể tích n-ớc thì đáp án B

là đúng Nếu thể tích r-ợu và n-ớc bằng nhau thì ph-ơng

án C là đúng

- Để củng cố khái niệm về dung dịch giáo viên có thể cho học sinh làm bài tập sau:

* Ví dụ 7:

Hãy chọn câu trả lời đúng nhất Dung dịch là hỗn hợp:

A Của chất rắn trong chất lỏng

B Của chất khí trong chất lỏng

C Đồng nhất của chất rắn và dung môi

D Đồng nhất của chất tan và dung môi

E Đồng nhất của chất rắn, lỏng , khí và dung môi

Trên cơ sở học sinh phải nắm vững định nghĩa về dung dịch từ đó sẽ khẳng định ph-ơng án D là đúng nhất

Qua ví dụ trên, yêu cầu cần rèn luyện là kỹ năng phân tích đầu bài để tìm ra ph-ơng án đúng

B.2 Rèn luyện kỹ năng giải bài tập lý thuyết định

l-ợng

Đây là dạng bài tập cơ bản th-ờng gặp trong ch-ơng trình hoá học lớp 8 Muốn giải dạng bài tập này, học sinh không những phải nắm vững kiến thức cơ bản của từng ch-ơng, từng bài mà còn phải xây dựng đ-ợc mối quan hệ giữa lý thuyết định tính và định l-ợng, tức là liên quan tới việc tính toán, yêu cầu giáo viên phải rèn luyện cho học sinh kỹ năng nhận biết đầu bài, phân tích đầu bài, biết vận dụng những dữ liệu đã cho, khai thác hết dữ liệu

để xác định ph-ơng h-ớng giải đúng đắn Mặt khác, cần rèn luyện cho học sinh những kỹ năng tính toán, chuyển đổi giữa thể tích, giữa số mol và khối l-ợng, giữa nồng độ phần trăm và nồng độ mol/lít, nghĩa là phải biết vận dụng một cách sáng tạo theo những yêu cầu khác nhau của bài tập