Giáo dục môi trường trong dạy học địa lý lớp 11 ở THPT

Đối với Việt Nam, do phải trải qua những năm dài của chiến tranh với những hậu quả không thể sớm khắc phục, đồng thời lại là một nước lạc hậu có nền kinh tế kém phát triển, đang trong qu

PHẦN THỨ NHẤT: PHẦN MỞ ĐẦUI: TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI:

Vấn đề môi trường trong mấy thập kỷ gần đây đã trở nên là một trong nhữngmối quan tâm ưu tiên của toàn cầu, của từng quốc gia, giữa các chính phủ Nhu cầucủa công cuộc phát triển bền vững đòi hỏi việc khai thác và sử dụng tài nguyênthiên nhiên Sự gia tăng nhanh chóng, đồng thời song song với các thành tựu vàtiến bộ, quá trình phát triển củng gây nên những tác động nặng nề đến sự suy thoáimôi trường của toàn cầu về mọi phương diện

Đối với Việt Nam, do phải trải qua những năm dài của chiến tranh với

những hậu quả không thể sớm khắc phục, đồng thời lại là một nước lạc hậu có nền kinh tế kém phát triển, đang trong quá trình chuyển đổi cơ chế kinh tế thì vấn đề bảo vệ môi trường càng trở nên cấp bách và thực sự nó là một nhiệm vụ chiến lược quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

Môn địa lý trong nhà trường THPT đã có những khả năng to lớn để đóng góp tích cực vào sự thực hiện các cam kết của Việt Nam đối với các công ước, chương trình hành động quốc tế về BVMT

Đặc biệt trong môn địa lý lớp 11 với nội dung chương trình là địa lý kinh tế

xã hội thế giới Việc giáo dục môi trường để trang bị cho các em về mặt hiểu biết cung như về mặt thái độ và hành vi để khi ra đời thực hiện tốt nhiệm vụ của người công dân đối với tổ quốc về nhu cầu phát triển bền vững nền kinh tế đất nước lại càng cấp thiết hơn

Với ý nghĩa về sự cần thiết của nhu cầu trên chúng tôi đã chọn đề tài: “Giáo dục môi trường trong dạy học địa lý lớp 11 ở THPT” làm sáng kiến kinh nghiệm của mình

Với mong muốn giải quyết một vấn đề cụ thể mang tính cấp thiết trong quá trình dạy học địa lý hiện nay

II: MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ ĐỀ TÀI

1 Mục tiêu: Giúp cho học sinh lớp 11

- Có ý thức thường xuyên và luôn luôn nhạy cảm với mọi khía cạnh của môi trường cùng với những vấn đề liên quan đến môi trường

- Nhận thức được những thông tin và kiến thức cơ bản về môi trường toàn cầu, cung như sự phụ thuộc lẫn nhau giữa hoạt động của con người với môi trường.

- Sau khi học xong học sinh tham gia một cách tích cực vào các hoạt động khôi phục, bảo vệ và gìn giữ môi trường

- Có ý thức về tầm quan trọng của môi trường trong sạch đối với sức khỏe con người, về chất lượng cuộc sống của chúng ta đồng thời phát triển thái

độ và hành vi tích cực đối với môi trường sống Việt Nam

III ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU:

Từ thực tiển vận dụng phương pháp GDMT để đề xuất những giải pháp đổi mới phương pháp dạy học địa lý 11 có tính thiết thực và hiệu quả

IV PHƯƠNG PHÁP VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU:

1 Thời gian nghiên cứu: Năm học 2013-2014

2 Phương pháp nghiên cứu:

a Phương pháp nghiên cứu lý thuyết:

- Phương pháp phân tích và tổng hợp

- Phân tích hệ thống lý thuyết môi trường và phương pháp GDMT

b Phương pháp thực nghiệm: Soạn giáo án và giảng dạy thực nghiệm ở

một số lớp, đồng thời kiểm tra học sinh lấy kết quả làm căn cứ

c Phương pháp tổng hợp: Tổng hợp mọi vấn đề có liên quan để hình

thành lý luận của đề tài Vận dụng đề tài và rút ra kết luận cần thiết

PHẦN THỨ HAI: NỘI DUNG A: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC GDMT

I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ GDMT

1 Khái niệm về GDMT:

Khi bàn về GDMT, đã có không ít tài liệu đưa ra các khái niệm về GDMT

“Giáo dục môi trường là gì?”, “Giáo dục môi trường mong đạt được điều gì?” Córất nhiều cách trả lời, khái niệm khác nhau, nhưng theo cách hiểu chung thì

“GDMT là một quá trình thường xuyên, để tạo ra cho con người ý thức về môi trường, những giá trị về tri thức, những kỹ năng, những kinh nghiệm và cả quyết tâm cho phép họ giải quyết những vấn đề môi trường hiện tại và tương lai, cung như đáp ứng nhu cầu của bản thân mình mà không làm phương hại đến thế hệ mai sau (chính sách GDMT)

Nói một cách chung nhất: GDMT là quá trình giáo dục nhằm cung cấp cho con người những kiến thức về môi trường, hình thành cho họ những hành vi, thái độ đúng đắn đối với môi trường Và mục tiêu cuối cùng của GDMT là nhằm trang bị cho họ một ý thức trách nhiệm đối với sự phát triển của thiên nhiên và một giá trị nhân cách khắc sâu bởi một nền tảng đạo lý về mội trường

2 Mục tiêu của GDMT trong trường THPT:

+ Có ý thức thường xuyên và luôn nhạy cảm đối với mọi khía cạnh của môi

trường và những vấn đề liên quan đến môi trường

+ Thu nhận được những thông tin và kiến thức cơ bản về môi trường, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa hoạt động của con người với môi trường, về quan hệ giữa con người với môi trường

+ Phát triển những kỹ năng bảo vệ và gìn giữ môi trường, kỹ năng dự đoán phòng tránh và giải quyết những vấn đề môi trường nảy sinh.

+ Tham gia tích cực vào những hoạt động khôi phục, bảo vệ và gìn giữ môi trường

+ Có ý thức về tầm quan trọng của môi trường trong sạch đối với sức khỏe con người, với chất lượng cuộc sống của chúng ta, phát triển thái độ đối với môi

trường

3 Nhiệm vụ của GDMT:

- Giúp cho học sinh hiểu biết về thiên nhiên, về môi trường nói chung, môitrường Việt Nam nói riêng Nhận thức được mối quan hệ, sự tác động tương hỗ giữa sinh vật với các yếu tố môi trường, tầm quan trọng của môi trường đối với sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người

4 Nội dung GDMT:

+ Môi trường và tài nguyên

+ Sự ô nhiểm môi trường

+ Mối quan hệ giữa dân số với môi trường

+ Sự cần thiết và các biện pháp bảo vệ môi trường

5 Tại sao phải GDMT cho học sinh THPT?

+ Học sinh phổ thông nói chung, học sinh lớp 11 nói riêng, các em đang trong thời kỳ phát triển về mọi mặt trong đó có sự phát triển về nhận thức, trí tuệ

+ Học sinh phổ thông là những con người năng động, sáng tạo đầy nhiệt huyết sức trẻ Họ sẽ là những con người có ích cho xã hội trong việc tuyên truyền

GDMT, và họ sẽ là những con người khắc phục những hậu quả của thế hệ trước, phục hồi lại phần nào môi trường tự nhiên đã bị phá hủy trong quá khứ, bảo tồn phần nào “Di sản môi trường” còn sót lại

+ Học sinh phổ thông là những con người làm chủ tương lai đất nước Khi rời ghế nhà trường, dù bất cứ cương vị nào, ngành nghề nào cũng có ý thức trách nhiệm và hành động bảo vệ môi trường của mình cho xã hội

II CÁC HÌNH THỨC GDMT Ở TRƯỜNG THPT

GDMT trong nhà trường THPT nói chung được tiến hành theo hai hình thức:

- GDMT thông qua các hoạt động ngoại khóa

- GDMT thông qua nội dung các môn học trên lớp (Nội khóa)

1 GDMT thông qua các hoạt động ngoại khóa

Hoạt động ngoại khóa có khả năng to lớn đối với GDMT Bởi vì, thông qua các hoạt động đó, nó tạo điều kiện mở rộng kiến thức của học sinh và ứng dụng những kiến thức đó vào thực tiễn dưới nhiều dạng khác nhau Tùy theo điều kiện, đặc điểm của từng địa bàn (Thành phố, nông thôn, đồng bằng, miền núi, vùng biển ) hình thức ngoại khóa có thể được tổ chức nhiều cách khác nhau

+ Qua báo cáo chuyên đề về môi trường: hình thức này nhằm mở rộng kiến thức cho học sinh về mặ lý thuyết, cũng như thực tiễn: cải tạo tự nhiên, bảo vệ môi trường

+ Qua tìm hiểu các vấn đề bảo vệ môi trường ở địa phương: Thông qua các đề tài, giáo viên phát động cho mỗi nhóm học sinh trên cơ sở gợi ý những hướng dẫn của giáo viên học sinh tìm hiểu vấn đề về bảo vệ môi trường địa phương, đề tài đó

có thể là: Vấn đề về rừng, vấn đề về gia tăng dân số, vấn đề về bảo vệ danh lam thắng cảnh ở địa phương Sau khi tìm hiểu đề tài phải viết một bản báo cáo

+ Qua các hoạt động xã hội: Học sinh tham gia, phối hợp với các cơ quan văn hóa thành phố, phường, xã, với đoàn thanh niên Để tổ chức tuyên truyền vận động, tùy theo đặc điểm của từng địa phương mà biên soạn từng nội dung khác nhau, ở miền núi: Bảo vệ rừng đầu nguồn, chống xói mòn đất Ở đồng bằng: làmsạch môi trường, trồng cây, bảo vệ các công trình văn hóa du lịch

+ Qua hoạt động “Xanh hóa nhà trường” thông qua các hoạt động trong nhà trường: Trồng cây, làm xanh phòng học, tưới cây ở bồn ho Để từ đó học sinh nhậnthức, góp phần bảo vệ môi trường

+ Qua hình thức tham quan: Có thể tham quan những công trình văn hóa lịch

sử, danh lam thắng cảnh, nghĩa trang liệt sỹ Qua đó học sinh sẽ thấy mặc dù chiến tranh đã đi qua nhưng đã hủy hoại môi trường như thế nào?

Như vậy GDMT trong nhà trường có rất nhiều hình thức, nó không chỉ dừng lại ở mặt lý thuyết mà phải tìm mọi biện pháp để giáo dục cho học sinh có thái độ và hành động có ý thức, như vậy GDMT mới mang lại hiệu quả cao.

phương

+ Trong giảng dạy giáo viên liên hệ thực tế ở địa phương để GDMT cho học sinh: Thực tế địa phương là những hiện trạng về tự nhiên, kinh tế xã hội, dân cư văn hóa có liên quan đến môi trường Đây là những ví dụ minh họa sinh động, có sức thuyết phục cao

+ Xây dựng những bài tập và thực hành có nội dung về GDMT Để từ đó nâng cao nhận thức, bồi dưỡng thái độ, hành vi bảo vệ môi trường Hệ thống bài tập, bài thực hành này có nội dung liên quan đến nội dung GDMT

+ Sử dụng các phương tiện trực quan để GDMT: Mỗi môn học đều có hệ thống phương pháp dạy học riêng Những phương tiện dạy học có khả năng GDMT bao gồm: Tranh ảnh, phim, băng hình, các loại biểu đồ, bản đồ, bản số liệu thống kê + Sủ dụng các tài liệu tham khảo: Sau những tiết dạy giáo viên có thể hướng dẫn học sinh đọc thêm những tài liệu liên quan đến môi trường mà trong tiết dạy giáo viên chua có điều kiện để đề cập tới Tài liệu thường là: Các bài báo, các trích đoạn, các tạp chí khoa học

B: XÁC ĐỊNH NỘI DUNG GDMT QUA BÀI ĐỊA LÝ 11

I NỘI DUNG GDMT QUA BÀI ĐỊA LÝ 11

Qua nhiều tài liệu cho thấy, hiện nay môi trường ở trên thế giới và Việt Nam đang nổi lên mấy vấn đề:

1 Rừng ngày càng bị thu hẹp

2 Ô nhiểm nguồn nước ngọt

3 Ô nhiểm đất – Suy thoái tài nguyên đất

4 Ô nhiểm không khí

5 Các nguồn tài nguyên thiên nhiên ngày càng bị cạn kiệt

6 Ô nhiểm biển và đại dương

7 Sức ép đô thị hóa lên môi trường

8 Dân số - Môi trường

9 Suy giảm đa dạng sinh học

Các vấn đề này được thể hiện cụ thể trực tiếp hoặc gián tiếp trong nội dung dạy học địa lý 11 ở THPT

II MỘT SỐ HÌNH THỨC LỒNG GHÉP GDMT QUA MÔN ĐỊA LÝ

1 Dạng lồng ghép trực tiếp: Là dạng bài có nội dung bài địa lý trùng hợp với

nội dung GDMT

Trong chương trình địa lý 11 loại bài kiến thức địa lý đồng thời là kiến thức môi trường không nhiều Nên việc giáo viên tìm ra và xác định đúng để có ý thức hướng dẫn, truyền đạt kiến thức môi trường, đảm bảo hiệu quả cao củng không đơn giản

Tính chất đặc biệt thể hiện ở chổ, ngay trong mục tiêu bài giảng củng nên đềcập đến nội dung này

Trong quá trình dạy học phải đạt được mục tiêu đề ra Muốn vậy phải chuẩn

bị tài liệu, phương tiện, phương pháp hợp lý và có hiệu quả để thực hiện được mục tiêu

Ta có thể làm sáng tỏ nhận định trên bằng việc biên soạn giáo án Bài 3,

phần khái quát nền kinh tế xã hội thế giới.

BÀI 3: MỘT SỐ VẤN ĐỀ MANG TÍNH TOÀN CẦU

- Trình bày được một số biểu hiện, nguyên nhân của ô nhiểm môi trường, phân tích được hậu quả của ô nhiểm môi trường, nhận thức được sự cần thiết phải bảo vệ môi trường.

- Hiểu được nguy cơ chiến tranh và sự cần thiết phải bảo vệ hòa bình

2 Kỹ năng:

Phân tích được các bảng số liệu, biểu đồ và liên hệ thực tiễn

3 Thái độ:

Nhận thức được để giải quyết các vấn đề toàn cầu cần phải có đoàn kết

và hợp tác của nhân loại

- Kỹ năng làm chủ bản thân: Quản lý thời gian, đảm nhận trách nhiệm, kiềm chế cảm xúc, đạt mục tiêu trong làm việc nhóm để tìm hiểu vấn đề dân số

II ĐỒ DÙNG DẠY HỌC:

- Biểu đồ gia tăng dân số

- Một số hình ảnh về ô nhiểm môi trường trên thế giới và ở Việt Nam

- Tin tức về chiến tranh khu vực và khủng bố trên thế giới

sự cố tràn dầu trên biển ), một số thông tin mới nhất về chiến tranh khu vực

và khủng bố trên thế giới Sau đó khái quát lại thành các vấn đề GV hỏi: Đó

là những vấn đề riêng của quốc gia hay toàn nhân loại?

Hoạt động GV và HS Nội dung cơ bản HĐ1: Tìm hiểu vấn đề dân số (nhóm) I DÂN SỐ:

Bước 2: Đại diện các nhóm lên trình

bày Các nhóm còn lại theo dõi, trao

đổi chất vấn, bổ sung

Bước 3:GV kết luận về đặc điểm

của bùng nổ dân số, già hóa dân số và

hệ quả của chúng, kết hợp liên hệ với

chính sách dân số ở Việt Nam

cho cả lớp nghe, đồng thời

giáo viên ghi lên bảng Khi

thấy danh mục phù hợp với

các vấn đề môi trường có

trong SGK, GV dừng lại và

yêu cầu học sinh xếp các

vấn đề môi trường trên theo

nhóm

HĐ3: Cặp

Bước 1: Từng cặp HS nghiên cứu

1 Bùng nổ dân số:

- Dân số thế giới tăng nhanh, 6477

triệu người năm 2005

- Sự bùng nổ dân số trên thế giới hiện nay chủ yếu ở những nước đangphát triển

- Tỷ lệ gia tăng dân số tự nhiên qua các thời kỳ giảm nhanh ở nhóm nước phát triển và giảm chậm ở nhóm nước đang phát triển

- Chênh lệch về tỷ lệ gia tăng tự nhiên giữa 2 nhóm nước ngày càng lớn

- Dân số nhóm nước đang phát triển vẩn tiếp tục tăng nhanh, nhóm nước phát triển đang có xu hướng chững lại

- Dân số tăng nhanh gây sức ép nặng

nề đối với tài nguyên môi trường, phát triển kinh tế và chất lượng cuộcsống

2 Già hóa dân số:

Dân số thế giới ngày càng già đi:

a Biểu hiện:

- Tỷ lệ dưới 15 tuổi ngày càng thấp, tỳ lệ trên 65 tuổingày càng cao, tuổi thọ trung bình ngày càng tăng

- Nhóm nước phát triển có

cơ cấu dân số già

- Nhóm nước đang phát triển có cơ cấu dân số trẻ

b Hậu quả:

- Nguy cơ thiếu hụt nguồn lao động bổ sung

- Chi phí cho người già lớn

II MÔI TRƯỜNG:

(Thông tin phản hồi ở phiếu học tập)

1 Biến đổi khí hậu toàn cầu và

suy giảm tầng ôzôn

SGK, kết hợp với hiểu biết bản thân,

hoàn thành phiếu học tập số 1

Bước 2: Đại diện các nhóm lên trả

lời:

Bước 3: GV kết luận và nhấn mạnh

tính nghiêm trọng của các vấn đề môi

trường trên phạm vi toàn cầu

GV kết hợp làm rõ câu hỏi 2 cuối bài

HĐ4: Tìm hiểu một số vấn đề khác

(cả lớp)

- GV sử dụng phương pháp thuyết trình có sự tham gia tích cực của học sinh về cáchoạt động khủng bố quốc

tế, hoạt động kinh tế ngầm, tội phạm liên quan đến sản xuất, vận chuyển và tiêu thụ

ma túy

- GV nhấn mạnh sự cấp thiết phải chống chủ nghĩa khủng

bố, các hoạt động kinh tế ngầm

2 Ô nhiểm nguồn nước ngọt,

biển và đại dương

3 Suy giảm đa dạng sinh học

III MỘT SỐ VẤN ĐỀ KHÁC:

- Nạn khủng bố đã xuất hiệntrên toàn thế giới

- Xung đột sắc tộc, tôn giáo

- Các hoạt động kinh tế ngầm đã trở thành mối đe dọa đối với hòa bình và ổn định thế giới

4 Củng cố:

- Tại sao nói chống khủng bố không phải là việc riêng của chính phủ mà

còn là nhiệm vụ của mỗi cá nhân?

- Hướng dẫn học sinh trả lời các câu hỏi trong SGK?

2 Thông tin phản hồi:

Một số vấn đề môi trường toàn cầu Vấn đề môi

trường Hiện trạng Nguyên nhân Hậu quả Giải pháp

Biến đổi khí

hậu

Nhiệt độ khí quyển tăng ngày càng lớn,mưa axit

Khí CO2 tăng gây hiệu ứng nhà kính

Thời tiết thay đổi thất thường, băng tan ở 2 cực

Ảnh hưởng đến sức khỏe, sinh hoạt, sản xuất

Cắt giảm lượng CO2,

NO2, SO2,

CH4 Trong sản xuất và sinh hoạt

Suy giám tầng

ôzôn

Tầng ôzôn bị thủng và lổ thủng ngày càng lớn

Hoạt động công nghiệp và đời sống thải khí CFCS,SO2

Gây nhiều tác hại đến sức khỏe con người, mùa màng và các loại sinh vật

Cắt giảm lượng CFCS

Ô nhiểm biển

và đại dương

Chất thải công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt

Vận chuyển dầu, tràn dầu, rác thải trên biển

1,3 tỷ người thiếu nước sạch ảnh hưởng đến sứckhỏe, sinh vật thủy sinh

Tăng cường xây dựng các nhà máy xử lýnước thải Đảm bảo an toàn hàng hảiSuy giảm đa Nhiều loài Khai thác quá Mất đi nhiều Xây dựng các