Do đó giúp học sinh cảm nhận thêm về bài văn nghị luận: “Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc” cũng là cách biểu hiện chủ nghĩa nhân văn, tinh thần nhân đạo của nh
Trang 1GIÚP HỌC SINH 12 CẢM NHẬN THÊM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN CỦA PHẠM VĂN
ĐỒNG A/ Phần mở bài:
I/ Lý do chọn đề tài:
1 Lý do khách quan:
- Phạm Văn Đồng – cố Thủ tướng của đất nước ta – một người con của đất miền Trung (Quảng Ngãi) lại viết về cụ Đồ Chiểu – một nhà thơ mù, một nhà giáo, một thầy thuốc ở Nam Bộ trong thời Thực dân Pháp xâm lược Tác giả viết về Nguyễn Đình Chiểu để tri ân một nhà thơ, một chiến sĩ Đây là bài viết mới lạ trong chương trình văn học 12.
- Trong giai đoạn hiện nay, Đảng ta đã và đang đề cao, quan tâm đến những người khuyết tật Nguyễn Đình Chiểu là người khuyết tật có tài năng và đạo đức.
Do đó giúp học sinh cảm nhận thêm về bài văn nghị luận: “Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc” cũng là cách biểu hiện chủ nghĩa nhân văn, tinh thần nhân đạo của những người được sống ở thế kỷ XXI này.
2 Lý do chủ quan:
- Hiện nay mặc dù Bộ giáo dục đang chọn môn Văn là một trong ba môn bắt buộc thi tốt nghiệp để xét tuyển đại học, cao đẳng nhưng học sinh ở trường tôi vẫn còn rất nhiều em lơ là trong việc học môn Văn Thậm chí để viết một bài văn nghị luận hoàn chỉnh, đúng quy cách, các em cũng chưa nắm được các thao tác lập luận cần thiết Do đó nếu cảm và hiểu được bài văn nghị luận của Phạm Văn Đồng, các
em sẽ được nâng cao thêm cách thức để làm bài.
Là một người con, dân ở tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu – một vùng đất Nam Bộ một nơi có nhiều chiến tích trong kháng chiến Bên cạnh việc tri ân những anh hùng hy sinh vì đất nước, vì dân tộc trên mặt trận chiến đấu, chúng ta cần phải tri
-ân những chiến sĩ đánh giặc bằng ngòi bút như Nguyễn Đình Chiểu Bài viết của
Trang 2Phạm Văn Đồng sẽ giúp cho chúng ta tri ân về cụ Đồ Chiểu “người con của đất Đồng Nai hào phóng”, cũng là cách giúp học sinh 12 ôn lại những đóng góp của nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu ở chương trình lớp 11 – ôn lại những cống hiến của nhà thơ mù nhưng hết lòng vì đất nước, vì dân tộc trong buổi đầu chống Pháp.
II/ Mục đích và phương pháp:
1 Mục đích nghiên cứu:
- Giúp học sinh cảm nhận thêm về bài văn nghị luận của Phạm Văn Đồng là cách giúp cho các em củng cố về tình cảm của bản thân đối với nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu và cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng Đây là cách dạy văn tích hợp thêm môn lịch sử (kháng chiến ở Nam Bộ), kỹ năng sống và đạo đức cho học sinh.
- Giúp học sinh có cách nhìn nhận, cách đánh giá đúng đắn, sự thông cảm, lòng tri ân về Nguyễn Đình Chiểu.
- Giúp học sinh học hỏi thêm cách làm bài văn nghị luận để nâng cao và hoàn thiện các kỹ năng nghị luận khi viết văn.
2 Phương pháp:
- Thăm dò học sinh: bằng cách chất vấn thảo luận với các em về bài văn Đôn đốc, khuyến khích những học sinh giỏi tìm hiểu trước để tiếp nhận những thắc mắc
từ các em Từ đó, giáo viên biết được những vấn đề mà các em cần biết.
- Trao đổi đồng nghiệp: Đây là phương pháp giúp cho bản thân người dạy tích hợp thêm những vấn đề phát sinh trong khi dạy.
- Phương pháp nghiên cứu để viết phần lý thuyết:
+ Đọc tài liệu của Thủ tướng Phạm Văn Đồng:
Tổ quốc ta, nhân dân ta, sự nghiệp ta và người nghệ sĩ.
+ Xem lại cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Đình Chiểu.
- Phương pháp điều tra khảo sát thu thập thông tin thực tế:
+ Cho học sinh viết phiếu đề nghị.
+ Cho học sinh trả lời theo phiếu trắc nghiệm sau khi học tác phẩm.
- Phương pháp thống kê, xử lý số liệu:
+ Cho học sinh kiểm tra 15 phút về một phần của đề tài viết sáng kiến.
+ Cho học sinh viết bài thu hoạch về đề tài của sáng kiến.
III/ Giới hạn của đề tài:
Trang 3Sáng kiến kinh nghiệm chỉ sử dụng cho việc dạy và học môn Ngữ Văn lớp 12, bài “Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc” của Phạm Văn Đồng Bài thuộc phạm vi của chương trình phổ thông trung học và giáo dục thường xuyên.
IV/ Kế hoạch nghiên cứu:
- Kết quả thực nghiệm.
4 Từ 10/10 đến
10/11/2014 - Viết báo cáo. - Tham khảo ý kiến của đồng
nghiệp.
- Bản nháp báo cáo.
- Tập hợp ý kiến đóng góp của đồng nghiệp.
5 Từ 10/11 đến
10/12/2014 - Hoàn thiện bản báo cáo. - Bản báo cáo chính thức.
V/ Các giả thuyết nghiên cứu:
Nếu sáng kiến kinh nghiệm được áp dụng thì học sinh khi học bài văn nghị luận của Phạm Văn Đồng, các em sẽ dễ hiểu bài hơn Đồng thời những sáng kiến sẽ giúp học sinh tập trung tìm hiểu, thu nhận kiến thức cho riêng mình để làm bài nghị luận tốt hơn.
Còn nếu không áp dụng sáng kiến thì học sinh sẽ học với một thái độ thờ ơ, bàng quan vì các em nghĩ rằng đây là một bài học không quan trọng, không có
Trang 4trong các đề cương thi tốt nghiệp hoặc đại học, cao đẳng Đồng thời, học sinh cũng không cảm thụ được những giá trị nhân văn sâu sắc của tác phẩm.
B/ Nội dung:
I/ Cơ sở lý luận của sáng kiến:
1 Ở phần tìm hiểu chung (tiểu dẫn):
- Phần này: giáo viên dạy tích hợp với phân môn giáo dục công dân, lịch sử kháng chiến chống Pháp được tiếp nối với lịch sử kháng chiến chống Mỹ qua cuộc đời và sự nghiệp của nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu, và tác giả Phạm Văn Đồng – nhà cách mạng, nhà lý luận văn hoá văn nghệ Việt Nam Người con của đất nước Quảng Ngãi, mới 19 tuổi, ông đã hoạt động cách mạng 23 tuổi đã bị thực dân Pháp bắt kết án tù và bị đày ra Côn Đảo đến lúc 30 tuổi mới được ra tù Phạm Văn Đồng không chỉ đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng trong bộ máy chính phủ và của Đảng, mà ông còn là một nhà giáo dục tâm huyết, một nhà lý luận văn hoá văn nghệ lớn.
Viết bài văn này, Phạm Văn Đồng dựa vào ngày tháng mất của cụ Nguyễn Đình Chiểu Tác giả viết để tưởng nhớ người đã mất (03/07/1988) vào dịp kỷ niệm
75 năm ngày mất của Nguyễn Đình Chiểu (03/07/1963) – Đây là sự tri ân mang tính chất lễ nghĩa của phương Đông – một món quà tưởng nhớ người mất vào ngày giỗ.
2 Ở phần nội dung của bài nghị luận:
Giáo viên nên thuyết giảng cho học sinh biết việc học bài văn của Phạm Văn Đồng, chúng ta sẽ học được thêm cách làm văn nghị luận Đặc biệt là chúng ta sẽ học được cách tri ân qua việc bình giảng phân tích về một nhà văn, nhà thơ Từ đó, chúng ta sẽ học hỏi thêm được nhiều cách lập luận chặt chẽ, với những lý lẽ luận chứng, luận cứ phù hợp làm sáng rõ quan điểm của những người cách mạng Việt Nam về văn hoá văn nghệ Bài văn nâng cao thêm hoài bão, tầm nhìn, tầm nghĩ
Trang 5của người đọc Tác giả đưa ý kiến ra dưới dạng trò chuyện chân tình, bàn bạc tâm huyết, vừa giữ vững những nguyên tắc cơ bản, vừa rất linh hoạt, mềm dẻo, thấu lý đạt tình Người đọc bị cảm hoá theo lôgic vừa chặt chẽ vừa uyển chuyển của tư duy
lý luận và của tình cảm cách mạng về những vấn đề có ý nghĩa nguyên tắc như: mối quan hệ giữa đời sống và văn nghệ; sự thống nhất giữa nội dung và hình thức; hiểu biết chính trị, tư tưởng và vốn sống; vốn văn hoá, tài năng và lao động nghệ thuật, truyền thống và sáng tạo Đây là một trong những bài viết mẫu mực của phương pháp nghiên cứu khoa học, của cách nhìn, cách suy nghĩ thấu đáo, thận trọng trong việc tiếp thu di sản văn hoá cổ truyền của cha ông.
II/ Cơ sở thực tiễn.
- Học sinh ở địa bàn huyện Châu Đức nói chung, ở trường THPT Nguyễn Du nói riêng đã hơn 10 năm nay chỉ tập trung học lệch ở các môn khoa học tự nhiên như toán, lý, hoá,… Đặc biệt là khối 12 Điều này do việc tuyển sinh của các trường đại học vào khối A dễ hơn, nhiều hơn… Còn khối D khó hơn Do đó, các em ít chú trọng việc học môn Văn; thậm chí ngoài những giờ giảng văn về thể loại truyện, học sinh chẳng yêu thích gì về thơ, kịch, văn chính luận mà điển hình là thể loại nghị luận mới lạ này.
- Ở các tài liệu tham khảo, các sách văn mẫu, bài giải luyện thi vào các trường đại học, cao đẳng… rất ít viết về bài “Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ dân tộc” của Phạm Văn Đồng Nếu có viết thì đó là những dàn ý, những bài viết ngắn gọn Người viết chưa đầu tư khai thác những ý tứ sâu xa vì bài văn của Phạm Văn Đồng không dung hoà lối tư duy dựa vào trí tưởng tượng để sáng tạo ra, “bịa ra” (như M.Gooc – ki nói) những nhân vật, câu chuyện, tình tiết,… như trong các tác phẩm nghệ thuật Do bài văn của Phạm Văn Đồng không dùng
hư cấu, không dựa vào trí tưởng tượng mà dựa vào tư duy lôgic nhằm trình bày tư
Trang 6tưởng quan điểm của nhà văn nên nó chỉ thuyết phục người đọc chủ yếu bằng lý lẽ
và lập luận Có lẽ chính vì vậy mà khi giảng dạy bài học này, giáo viên cũng cảm thấy khó khăn, khô khan khi truyền đạt, chuyển tải hoặc giúp học sinh phát hiện, khám phá và nêu suy nghĩ, ý kiến riêng của mình.
- Chính từ những vấn đề thực tiễn trên nên qua một thời gian dài giảng dạy, tìm hiểu bài viết của Phạm Văn Đồng, tôi xin góp thêm một vài ý kiến về sáng tạo
và kinh nghiệm trong quá trình dạy bài “Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ dân tộc” như sau:
1 Phần tìm hiểu chung:
Sau khi giáo viên cho học sinh đọc, tìm hiểu và tự tóm tắt tiểu dẫn của bài học, giáo viên có thể nêu ra một số câu hỏi để học sinh thảo luận, phản hồi, trao đổi những thắc mắc và đây cũng là những chi tiết khắc sâu vào trí nhớ các em, giúp các em tự nhận thức lưu giữ những kiến thức về văn học, lịch sử cách mạng, đạo đức, văn hoá dân tộc,…
Tiêu biểu là những câu hỏi và gợi ý sau:
- Tại sao Phạm Văn Đồng viết bài văn để kỷ niệm 75 năm ngày mất của Nguyễn Đình Chiểu; con số năm ở đây sao không phải là con số tròn chẵn (70 hay 80) mà là 75 – con số lẻ?
• Giáo viên có thể gợi ý, dẫn dắt cho học sinh hiểu: dù năm kỷ niệm không chẵn không tròn nhưng đây là thời gian, thời điểm sôi động nhất của cuộc cách mạng chống Mỹ cứu nước ở miền Nam – năm 1963 – năm mà đất nước ta, miền Nam ta
đã trải qua nhiều sự kiện trọng đại: Đế quốc Mỹ và chính quyền Ngô Đình Diệm thực thi luật 10 – 59 để truy tố, giết hại, tàn sát đẫm máu những người Việt Nam yêu nước Chính tình hình đó mà hàng loạt phong trào đấu tranh chống Mỹ của nhân dân miền Nam nổi dậy mà tiêu biểu là phong trào Đồng Khởi của nhân dân Bến Tre, phong trào đấu tranh xuống đường của sinh viên, học sinh.v…v Đang
Trang 7sống ở thời kỳ sôi động của thời chống Mỹ ở miền Nam, nhớ về một nhà văn yêu nước xuất sắc trong thời kháng Pháp ở miền Nam là nét son sáng chói.
- Thông thường các nhà văn, nhà thơ thường viết về một nhà văn nhà thơ ở thời đại trước là dịp kỷ niệm ngày sinh, năm sinh (chẳng hạn Tố Hữu viết bài thơ
“Kính gửi cụ Nguyễn Du” nhân dịp kỷ niệm 200 năm ngày sinh của Nguyễn Du), thì Phạm Văn Đồng viết bài văn này nhằm kỷ niệm 75 năm ngày mất của cụ Nguyễn Đình Chiểu? Cách kỷ niệm này có gì lạ? Em có suy nghĩ riêng gì về hiện tượng này?
• Giáo viên có thể gợi ý: Phạm Văn Đồng viết bài văn này để kỷ niệm 75 năm ngày mất của Nguyễn Đình Chiểu – Đây là một sự kiện mới mẻ – Cái mới ở đây là tác giả muốn cho người đọc tập trung chú ý vào nền văn hoá, sự tín ngưỡng của dân tộc
ta – dân tộc chịu ảnh hưởng tác động của Nho giáo Sự tri ân ghi nhớ công ơn của những người đã mất thường được tập trung ở những ngày giỗ Cúng giỗ là để tưởng niệm, nhắc nhở cho những người còn sống ôn lại, khắc ghi những công đức
mà tiền nhân đã làm được Đây là sự kiện trân trọng, đền ân, đáp nghĩa của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng.
2 Phần tìm hiểu văn bản:
Giáo viên có thể thay đổi vị trí của các câu hỏi như sau:
- Ở phần mở bài, tại sao tác giả lại viết: “Ngôi sao Nguyễn Đình Chiểu, một nhà thơ lớn của nước ta, đáng lẽ phải sáng tỏ hơn nữa trong bầu trời văn nghệ của dân tộc, nhất là trong lúc này” và “ trên trời có những vì sao có ánh sáng khác thường, nhưng con mắt của chúng ta phải chăm chú nhìn thì mới thấy, và càng nhìn thì càng thấy sáng Văn thơ của Nguyễn Đình Chiểu cũng vậy.” (Đây là câu hỏi
2 trong hướng dẫn học bài.)
• Học sinh có thể trả lời được những ý sau:
Do mọi người chỉ biết Nguyễn Đình Chiểu là tác giả của truyện Lục Vân Tiên
và hiểu truyện Lục Vân Tiên khá thiên lệch
Do mọi người còn rất ít biết về thơ văn yêu nước của Nguyễn Đình Chiểu.
Trang 8Lẽ ra ngôi sao Nguyễn Đình Chiểu phải sáng tỏ hơn nữa vì thơ văn yêu nước của Nguyễn Đình Chiểu là những trang sử thi, là những bản cáo trạng tố cáo tội ác của bọn xâm lược Pháp trong những ngày đầu xâm lược miền Nam Chính lúc tác giả Phạm Văn Đồng viết bài văn này cũng là lúc sôi động nhất Do đó đứng ở một thời điểm sôi động (nay) nhìn về một thời điểm sôi động (xưa), ta sẽ hiểu được nhiểu hơn Vì thế ngôi sao Nguyễn Đình Chiểu phải sáng tỏ hơn nữa.
• Giáo viên có thể gợi ý thêm: Nguyễn Đình Chiểu là một nhà thơ bị mù cả hai mắt –
là một nhà thơ bị khiếm thị, khuyết tật Chính vì thế mà ở thời đại chúng ta – thời đại dân chủ nhân dân – một thời đại luôn đề cao những người tàn tật có tài năng
và đạo đức Do đó, “ngôi sao Nguyễn Đình Chiểu …lẽ ra phải sáng tỏ hơn nữa…”.
- Ở phần thân bài, tác giả xây dựng gồm mấy luận điểm chính? Cách sắp xếp các luận điểm này có gì khác với trật tự thông thường? (Đây là câu hỏi 1 trong hướng dẫn học bài.)
• Học sinh có thể trả lời: Thân bài của bài viết bao gồm 3 luận điểm:
Luận điểm 1: Giới thiệu những nét đặc sắc về cuộc đời và quan niệm sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu.
Luận điểm 2: Giới thiệu những nét đặc sắc của thơ văn yêu nước của Nguyễn Đình Chiểu.
Luận điểm 3: Giới thiệu về giá trị của tác phẩm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu.
Cách sắp xếp các luận điểm của tác giả không theo trật tự về thời gian: tác phẩm Lục Vân Tiên được Nguyễn Đình Chiểu viết trước nhưng Phạm Văn Đồng lại nghị luận sau.
• Giáo viên có thể diễn giảng thêm để cho học sinh thấy rõ tầm quan trọng của văn thơ yêu nước của Nguyễn Đình Chiểu Phạm Văn Đồng rất tinh tế khi nghị luận không theo trật tự thời gian để cho người đọc thấy được giá trị, vị thế của văn thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu.
Trang 9- Ở câu hỏi 3 trong hướng dẫn học bài, giáo viên nên tách thành 3 câu hỏi để giúp học sinh dễ hiểu, dễ nhớ cũng như giúp cho giáo viên dễ khai thác đi sâu vào từng chi tiết cụ thể hơn Với cách phát vấn này, học sinh đỡ choáng ngợp bởi những kiến thức quá rộng và vốn tri thức tìm hiểu quá nhiều, cụ thể:
+ Tác giả đã giúp chúng ta nhận ra những “ánh sáng khác thường” nào của ngôi sao sáng Nguyễn Đình Chiểu trên bầu trời văn nghệ Việt Nam qua cuộc sống
và quan niệm sáng tác của nhà thơ?
• Ở câu hỏi này, giáo viên giúp học sinh tìm hiểu để trân trọng cuộc sống của nhà thơ
mù Nguyễn Đình Chiểu, tác giả Phạm Văn Đồng rất tinh tế khi không viết về tiểu sử, cuộc đời của Nguyễn Đình Chiểu mà ông chỉ gợi lại thời điểm mà Nguyễn Đình Chiểu sống.
- Một thời điểm mà “phương Tây xâm lược; nước nhà lâm nguy, vua nhà Nguyễn cam tâm bán nước để giữ ngai vàng và khắp nơi nhân dân và sĩ phu anh dũng đứng lên đánh giặc cứu nước” Tác giả đã nhấn mạnh khí tiết tâm hồn của một nhà thơ yêu nước “tàn nhưng không phế” ấy là một ngôi sao sáng khác thường Điều này đã minh chứng rõ ràng qua cuộc đời của Nguyễn Đình Chiểu ở chương trình văn học lớp 11.
• Không chỉ nhấn mạnh về khí tiết của “một người chí sĩ yêu nước” trọn đời phấn đấu hy sinh vì nghĩa lớn, tác giả còn nhấn mạnh quan niệm văn chương của Nguyễn Đình Chiểu Đời sống và hoạt động của Nguyễn Đình Chiểu là một tấm gương anh dũng Với Nguyễn Đình Chiểu làm người phải có khí tiết – tức là phải có tâm hồn trong sáng, không vì lợi lộc hay quyền thế mà đánh mất mình, làm điều phi nghĩa – làm người, phải phấn đấu vì nghĩa lớn, vì đất nước, dân tộc Quan niệm này đã được tác giả Phạm Văn Đồng minh chứng qua 2 câu thơ của Nguyễn Đình Chiểu:
“Học theo ngòi bút chí ông
Trang 10Trong thi cho ngụ tấm lòng xuân thu.”
Phạm Văn Đồng còn làm rõ: với Nguyễn Đình Chiểu cầm bút, viết văn là một thiên chức Thiên chức của thơ văn, của người nghệ sĩ là chiến đấu chống lại kẻ thù xâm lược và bọn tay sai Văn thơ phải là vũ khí chiến đấu cho nền độc lập của dân tộc, cho chính nghĩa Nhà thơ phải là chiến sĩ, dùng ngòi bút của mình phục vụ sự nghiệp lớn của dân tộc Đúng như Nguyễn Đình Chiểu đã viết:
“Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà”.
Tác giả còn đồng tình với quan niệm của Nguyễn Đình Chiểu là vạch trần âm mưu, thủ đoạn và lên án những kẻ lợi dụng văn chương làm điều phi nghĩa:
“Thấy nay cũng nhóm văn chương Vóc dê da cọp khôn lường thực hư.”
Quan niệm văn chương của Nguyễn Đình Chiểu hoàn toàn thống nhất với quan niệm về lẽ làm người “văn tức là người” hay “văn dĩ tải đạo” Quan niệm này hoàn toàn thống nhất với quan điểm sáng tác văn học của Hồ Chí Minh:
“Nay ở trong thơ nên có thép
Nhà thơ cũng phải biết xung phong.”
Hay quan điểm của nhà thơ Sóng Hồng:
“Lấy cán bút làm đòn xoay chế độ Mỗi vần thơ bom đạn phá cường quyền.”
Do đó, nhờ chịu khó nhìn kỹ, nhìn sâu, nhìn về quá khứ, và nhìn vào hiện tại
mà Phạm Văn Đồng đã phát hiện ra “ánh sáng khác thường” về con người và quan niệm sáng tác thơ văn của Nguyễn Đình Chiểu.
+ Phạm Văn Đồng đã cho ta thấy thơ văn yêu nước của Nguyễn Đình Chiểu
có “ánh sáng khác thường” như thế nào?
• Giáo viên có thể gợi ra các ý sau:
Phạm Văn Đồng đã đặt nhà thơ văn Nguyễn Đình Chiểu vào hoàn cảnh lịch
sử lúc bấy giờ Đó là những năm tháng “oanh liệt và đau thương” của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân Nam Bộ “từ 1960 trở về sau, suốt hai mươi năm trời” Trên cái nền lịch sử ấy, tác giả khẳng định giá trị thơ văn Đồ