Sử dụng CNTT để thiết kế bài giảng địa lí tự nhiên Việt Nam trong SGK địa lí 8 THCS

Vấn đề này do nhiều nguyên nhân như: Thiếu thiết bị vàphương tiện dạy học đặc biệt là máy tính, không ít giáo viên chưa được làmquen với phương tiện dạy học có ứng dụng CNTT, còn có sự c

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngày nay, với cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật phát triển mạnh mẽ

và sự bùng nổ thông tin trên nhiều lĩnh vực, thế giới đang bước vào thời đạicủa toàn cầu hoá thì vai trò của giáo dục ngày càng được tăng cường trongviệc “Đào tạo ra những người lao động tự chủ, năng động, sáng tạo, có nănglực giải quyết những vấn đề thực tế” Định hướng cho phát triển giáo dục đó

là “Phát huy tính tích cực, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồidưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” (Luật giáodục 1998, chương 1, điều 24)

Trong nhà trường phổ thông, người giáo viên vừa phải truyền đạt chohọc sinh những nội dung chính của bài học, vừa phải cập nhật những vấn đềmới của xã hội và nội dung khoa học của bộ môn, điều này đòi hỏi phải có sựđổi mới phương pháp giảng dạy của giáo viên Người giáo viên phải biết lựachọn và kết hợp các phương pháp dạy học nhằm kích thích sự tìm tòi, pháttriển tư duy của học sinh Một trong những giải pháp đó là ứng dụng CNTTvào dạy học ở nhà trường phổ thông

Nghị quyết TW 4 khoá VII và nghị quyết TW 2 khoá VIII đã nêu rõ:

“Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục – đào tạo, khắc phục lốitruyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học,từng bước áp dụng những phương pháp tiên tiến và phương tiện vào quátrình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu của họcsinh ” Như vậy, việc sử dụng CNTT trong giảng dạy ngày càng phát huy

Vietluanvanonline.com Page 1

được tính hiệu quả và được ứng dụng rộng rãi trong nhà trường phổ thông làphù hợp với xu thế thời đại.

Vietluanvanonline.com Page 2

Môn học địa lí nói chung và chương trình địa lí tự nhiên Việt Nam nóiriêng có nhiều thuận lợi trong việc ứng dụng CNTT vào dạy học, vì đây làmôn học sử dụng nhiều phương tiện và thiết bị dạy học, các phương tiện nàykhông đơn thuần là công cụ dạy học mà còn là nguồn tri thức, nó có thế mạnhrất lớn trong quá trình dạy học thông qua việc thể hiện: Bản đồ, biểu đồ, tranhảnh, Video Tuy nhiên, hiện nay trong các trường phổ thông ở nước ta nóichung và ở tỉnh Cao Bằng nói riêng, việc ứng dụng CNTT trong giảng dạycòn ít và chưa phát huy được tính hiệu quả, nên chưa gây được hứng thú họctập cho học sinh Vấn đề này do nhiều nguyên nhân như: Thiếu thiết bị vàphương tiện dạy học (đặc biệt là máy tính), không ít giáo viên chưa được làmquen với phương tiện dạy học có ứng dụng CNTT, còn có sự chuyển biếnchậm trong đổi mới phương pháp dạy học

Chính vì vậy sự lựa chọn đề tài: “Ứng dụng CNTT để thiết kế bài

giảng địa lí tự nhiên Việt Nam trong SGK địa lí 8 THCS (vận dụng tại tỉnh Cao Bằng)” nhằm phát huy yếu tố tích cực của việc ứng dụng CNTT trong

dạy học địa lí tự nhiên Việt Nam lớp 8 THCS

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc ứng dụng công nghệthông tin vào dạy học địa lí tự nhiên Việt Nam lớp 8 THCS ở tỉnh Cao Bằng

- Nghiên cứu các kỹ thuật khai thác một số phần mềm phục vụ cho việcthiết kế xây dựng một số bài giảng địa lí tự nhiên Việt Nam THCS

Vietluanvanonline.com Page 3

- Thiết kế một số bài giảng cụ thể trong phần địa lí tự nhiên Việt Namtrong chương trình địa lí 8 THCS có ứng dụng CNTT.

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá những thuận lợi, khókhăn và đưa ra một số giải pháp cụ thể về việc ứng dụng CNTT trong dạyhọc địa lí ở các trường THCS tỉnh Cao Bằng

4 Giới hạn của đề tài

Bước đầu nghiên cứu cách thức ứng dụng CNTT vào việc thiết kế một

số bài giảng địa lí tự nhiên Việt Nam trong SGK địa lí 8 THCS

5 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trên thế giới việc ứng dụng CNTT vào dạy học đã được quan tâm từlâu, nhất là các nước tư bản phát triển Từ những năm 1984, 1985 tổ chứcNSCU (National Sofware – Cordination Unit) được thành lập, cung cấpchương trình giáo dục máy tính cho các trường trung học Các môn học đã

có phần mềm dạy học bao gồm: Nông nghiệp, Nghệ thuật, Thương mại,Giáo dục kinh tế, tiếng Anh, Địa lí, Sức khoẻ, Lịch sử, Kinh tế gia đình,Nghệ thuật công nghiệp, Toán, Âm nhạc, Tôn giáo, Khoa học tự nhiên,Khoa học xã hội, Giáo dục đặc biệt…

Ở Ấn Độ tổ chức NCERT (National Council of Educasion Resarchand Training) ở New Dehli đã thực hiện đề án CLASS (ComputerLiteracy and Studies in School) Đề án xem xét việc sử dụng máy tính trợgiúp việc dạy học trong lớp, đồng thời quan tâm đến vai trò của máy tínhnhư là một công cụ ưu việt đánh dấu sự thay đổi có ý nghĩa về phươngpháp luận dạy học

Năm 1985 các nước Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Xrilanca,Thái lan, Malaixia tổ chức các hội thảo về phần mềm dạy học tại Malaixia

đã đưa ra tiêu chuẩn đánh giá phần mềm gồm 3 yếu tố: Đặt vấn đề, trình bàybài giảng và kỹ thuật lập trình Ở Nhật Bản, máy tính được dùng làm công

Vietluanvanonline.com Page 4

cụ để giáo viên trình bày kiến thức, rèn luyện kỹ năng, tiếp thu bài mới vàgiải quyết các vấn đề đặt ra trong tiết học Nhật Bản khẳng định việc sửdụng máy tính trong dạy học, đặc biệt ở phổ thông, đã có tác dụng kích thích

sự hứng thú học tập của học sinh Hiện nay các nước trong khu vực như:Singapo, Thái Lan việc ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy cũng

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương Pháp thu thập tài liệu

Dựa vào mục đích và nhiệm vụ của đề tài, việc thu thập tài liệu đượctiến hành từ nhiều nguồn khác nhau như sách báo, tạp chí chuyên ngành, các

Vietluanvanonline.com Page 5

công trình, đề tài nghiên cứu khoa học, các phần mềm nghiên cứu ứng dụngdạy học có nội dung liên quan Để việc thiết kế bài giảng đảm bảo tính khoahọc và tính giáo dục, khi thu thập tài liệu cần chú ý nghiên cứu sách giáokhoa lớp 8 hiện hành làm tài liệu chuẩn cho nội dung thiết kế của bài học.Ngoài ra còn thu thập các tài liệu về lí luận dạy học đại cương, lí luận dạyhọc địa lí, tâm lí học sư phạm, tâm lí học lứa tuổi nhằm giúp cho việc thiết

kế bài giảng phát huy được tính tích cực của học sinh

Phương pháp điều tra thực tế

Điều tra và tìm hiểu về thái độ của giáo viên và học sinh thông qua dựgiờ, dạy thực nghiệm, phỏng vấn trực tiếp để đánh giá chính xác thực trạngviệc ứng dụng CNTT vào giảng dạy địa lí tự nhiên Việt Nam lớp 8 THCS tạitỉnh Cao Bằng

Phương pháp phân tích hệ thống

Nội dung, phương pháp và các phương tiện dạy học là một chủ thểthống nhất gồm nhiều yếu tố liên quan tạo nên cấu trúc chặt chẽ của quátrình dạy học địa lí Do đó, để đảm bảo tính khoa học, các đối tượngnghiên cứu cần phải được xem xét phân tích trong một hệ thống hoànchỉnh: Xem xét cấu trúc hệ thống của chương trình, hệ thống kiến thứctrong mỗi bài học

Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành thiết kế một số bài giảng địa lí tự nhiên Việt Nam lớp 8THCS có ứng dụng CNTT và tiến hành thực nghiệm tại một số trường trênđịa bàn tỉnh Cao Bằng

Phân tích những kết quả thực nghiệm, rút ra những ưu, nhược điểm từ

đó đề xuất kiến nghị giải pháp nhằm đem lại hiệu quả cao trong việc ứngdụng CNTT trong giảng dạy địa lí tự nhiên Việt Nam lớp 8 THCS

Vietluanvanonline.com Page 6

Phương pháp toán thống kê

Sử dụng các công thức toán thống kê phân tích, xử lí các kết quả thuđược từ thực nghiệm sư phạm, nhằm làm tăng tính chính xác, khách quan,tăng tính thuyết phục cho kết quả nghiên cứu của đề tài

- Thiết kế hoàn chỉnh một số bài giảng điện tử và có thể sử dụng ởtrường phổ thông

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận vănđược trình bày 3 chương

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài.

Chương 2 Thiết kế bài giảng địa lí tự nhiên Việt Nam THCS có ứng dụng

công nghệ thông tin phù hợp với học sinh tỉnh Cao Bằng.

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

Vietluanvanonline.com Page 7

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

CƠ SỞ LÝ LUẬN

Một số vấn đề cơ bản trong lý luận dạy học địa lí

Quá trình dạy học trong nhà trường phổ thông

Xét về phương diện của lý luận dạy học thì dạy học là quá trình màtrong đó dưới sự tổ chức, điều khiển của người dạy, người học tự giác, tíchcực, tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức của mình để thực hiện tốtquá trình học Như vậy quá trình dạy học là một hoạt động thống nhất hữu cơcủa hai hoạt động dạy và học

Dạy là quá trình tổ chức nhận thức cho học sinh của người giáo viên,bản chất của dạy học là tạo ra các tình huống học tập, trong đó học sinh hoạtđộng dưới sự hướng dẫn của giáo viên nhằm đạt được chất lượng và hiệuquả dạy học

Học là một quá trình hoạt động tự giác, tích cực, tự lực chiếm lĩnh trithức khoa học của học sinh dưới sự điều khiển của giáo viên nhằm phát triểntrí tuệ, thể chất và hình thành nhân cách của bản thân Như vậy, cốt lõi củahoạt động học là quá trình tiếp thu, xử lí thông tin bằng các hoạt động trí tuệ

và kỹ năng dựa vào vốn kiến thức và kinh nghiệm đã có của bản thân, từ đó

có được kiến thức, kĩ năng, thái độ mới

Dạy và học có những mục đích cụ thể khác nhau Nếu học là nhằmchiếm lĩnh tri thức khoa học, thì dạy lại có mục đích điều khiển học tập Dạy

có hai chức năng, đó là: Truyền đạt thông tin dạy học và điều khiển hoạtđộng học [2]

Như vậy, trong nhà trường hoạt động dạy và học bao giờ cũng là mộtquá trình Hiện nay, quá trình dạy học được hiểu là quá trình hoạt động nhậnthức tự giác của học sinh, được thực hiện dưới sự hướng dẫn về mặt sưphạm

Vietluanvanonline.com Page 8

của giáo viên nhằm mục đích nắm kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, hình thành thếgiới quan và phát triển nhân cách cũng như những năng lực riêng về trí tuệ.Cách hiểu trên về cơ bản đã thể hiện được quan điểm mới về vai trò vị tríchủ thể của học sinh trong quá trình dạy học.

Trong thực tế quá trình dạy học không phải là sự liên kết máy móc củahai hoạt động dạy và học, mà nó là một quá trình tổng hợp mới hẳn về chất,bảo đảm thực hiện những nhiệm vụ của nhà trường và phản ánh sự thốngnhất hữu cơ giữa hai hoạt động đó, trong khi vẫn bảo đảm những đặc điểmriêng của từng hoạt động Tác động giữa giáo viên và học sinh trong quátrình dạy học không phải là tác động đơn giản mà là tác động qua lại độc đáo,trong đó người giáo viên phải tổ chức hoạt động dạy để làm sao khơi dậy,phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh, trang bị cho các em những kĩnăng độc lập, tự mình nhận thức, lĩnh hội tri thức, chuyển hoá thành năng lựccủa bản thân, để đạt được kết quả đó vai trò của người giáo viên là không thểthiếu được Với tư cách là người tổ chức, chỉ đạo, điều khiển quá trình họctập của học sinh, người thầy cần phải đảm nhiệm và thực hiện tốt các chứcnăng sau:

Thiết kế, tức là lập kế hoạch cho quá trình dạy học về cả mục đích, nộidung, phương pháp, phương tiện và hình thức dạy học Người giáo viên cầnphải xuất phát từ mục đích, nội dung của bài học để thiết kế những tình huốngthích hợp, để học sinh chiếm lĩnh tri thức thông qua hoạt động học tập tíchcực, tự giác, sáng tạo theo hướng độc lập hoặc hợp tác giao lưu

Ủy thác, tức là thông qua đặt vấn đề nhận thức, tạo động cơ hứng thú,người thầy biến ý đồ dạy học của mình thành nhiệm vụ học tập tự nguyện, tựgiác của trò và chuyển giao cho trò những tình huống để trò hoạt động vàthích nghi Điều khiển quá trình học tập của học sinh trên cơ sở thực hiện

Vietluanvanonline.com Page 9

một hệ thống mệnh lệnh, chỉ dẫn, trợ giúp, đánh giá (bao gồm cả sự động viên).

Thể chế hoá, tức là xác nhận, định vị kiến thức mới trong hệ thống trithức đã có, đồng nhất hoá kiến thức riêng lẻ của học sinh thành tri thức khoahọc xã hội, hướng dẫn học sinh vận dụng và ghi nhớ kiến thức [30]

Phương pháp dạy học địa lí

* Khái niệm về phương pháp dạy học

Phương pháp hiểu theo nghĩa chung và rộng nhất là hành vi thực hiệnmột công việc có mục đích nhất định Đó cũng là cách thức, con đường màngười ta cần đi theo để đạt được mục đích Theo cách hiểu như vậy thìphương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa giáo viên và học sinh trongphạm trù hoạt động dạy và học, nhằm mục đích giáo dục và trau dồi học vấncho thế hệ trẻ Tuy nhiên, hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về phươngpháp dạy học, chúng ta thường gặp một số quan niệm về phương pháp dạyhọc như sau:

- Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động của người giáo viên đểtruyền thụ kiến thức, rèn luyện kỹ năng và giáo dục học sinh theo mục tiêucủa nhà trường Theo quan niệm này thì giáo viên là nhân vật trọng tâm giữvai trò chỉ đạo, còn học sinh thì thụ động thực hiện những điều thầy dạy,người thầy cố gắng truyền đạt hết những kiến thức và kinh nghiệm của mình

để hoàn thành bài giảng còn học sinh lắng nghe lời giảng của thầy, ghi chép

và học thuộc

- Phương pháp dạy học là sự kết hợp các biện pháp và phương tiện làmviệc của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học, nhằm đạt tới mục đíchgiáo dục Như vậy, quan niệm này coi phương pháp dạy học là một sự kếthợp ngang hàng của hai hoạt động dạy và học Nhiệm vụ truyền đạt tri thứccủa thầy cũng quan trọng như nhiệm vụ lĩnh hội tri thức của trò

Vietluanvanonline.com Page 10

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.Lrc-tnu.edu.vn

- Phương pháp dạy học là cách thức hướng dẫn và chỉ đạo của giáoviên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của học sinhdẫn tới việc học sinh lĩnh hội vững chắc nội dung học vấn, hình thành thế giớiquan và phát triển năng lực nhận thức [2] Có thể nói đây là quan niệm mớinhất về phương pháp dạy học Theo quan niệm này thì dạy học chính là quátrình tổ chức cho học sinh chiếm lĩnh tri thức, học sinh có vai trò chủ độngtrong quá trình dạy học Nói một cách khác các phương pháp học tập, xuấtphát từ các qui luật của sự lĩnh hội tri thức quyết định hoạt động dạy của giáoviên, phương pháp dạy của giáo viên

Ở nước ta định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xácđịnh trong nghị quyết TW 4 khoá VII (1/1993), nghị quyết TW 2 khoá VIII(12/1996), được cụ thể hoá trong luật giáo dục (12/1998), trong các chỉ thịcủa bộ GD – ĐT và đặc biệt là chỉ thị số 14 (4/1999)

Luật giáo dục điều 28.2, đã ghi “Phương pháp giáo dục phổ thông phảiphát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; Phù hợp vớiđặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rènluyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đemlại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

Thực hiện dạy và học tích cực sẽ mang lại hiệu quả cao trong giáo dục.Nhiệm vụ chủ yếu của giáo viên là trở thành người thiết kế và thực hiện choviệc học tích cực của học sinh trong bối cảnh cụ thể (nhu cầu giáo dục, điềukiện làm việc của giáo viên và điều kiện học tập của học sinh) Nhiệm vụ củangười thầy trước đây với phương pháp dạy học truyền thống là chuyển giaothông tin, nay được điều chỉnh và mở rộng thành nhiệm vụ tạo ra các điềukiện học tập và hỗ trợ quá trình học tập của học sinh Học sinh được khuyếnkhích tham gia một cách tích cực trong xây dựng sự hiểu biết và quan niệmcủa bản thân tức là: Tự suy nghĩ và tìm hiểu bên cạnh việc chăm chú nghe

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.Lrc-tnu.edu.vn

giảng, làm bài tập và ghi nhớ thông tin Bản chất của dạy học tích cực nằmtrong khái niệm học như một quá trình tích cực và sáng tạo, thông qua đóngười học xây dựng mối liên hệ giữa thông tin mới và những kiến thức, kỹnăng đã có Sự vận dụng phương pháp dạy học tích cực phải dựa trên cơ sởkhai thác những mặt tích cực của các phương pháp dạy học truyền thốngđồng thời áp dụng rộng rãi các phương pháp dạy học mới: Dạy và học pháthiện và giải quyết vấn đề, dạy và học hợp tác trong nhóm nhỏ, dạy và họctheo dự án

* Một số phương pháp dạy học địa lí cụ thể

Để phát huy được tính tích cực của học sinh trong dạy học địa líthường sử dụng nhiều phương pháp tích cực Tuy nhiên, có thể phân chiaphương pháp dạy học địa lí thành 3 nhóm cụ thể như sau:

- Nhóm các phương pháp truyền thống, sử dụng ngôn ngữ nói để trìnhbày, lấy thầy làm trung tâm:

Trong dạy học địa lí nhóm các phương pháp dùng lời vẫn được đa sốgiáo viên sử dụng từ xưa đến nay Nhóm này gồm các phương pháp: Diễngiảng, giảng thuật, giảng giải và đàm thoại

Các phương pháp dùng lời có một số ưu điểm nhất định Chúng có khảnăng cung cấp cho học sinh một lượng thông tin lớn trong một thời gianngắn Nếu như lời lẽ trình bày của giáo viên trong sáng, truyền cảm, nội dungkhoa học, chính xác, có lôgic chặt chẽ thì bài giảng sẽ có sức hấp dẫn, làmcho học sinh tiếp thu tri thức một cách dễ dàng Tuy nhiên, nhược điểm chínhcủa nhóm phương pháp này là kém tác dụng trong việc phát huy trí lực cũngnhư hạn chế năng lực chủ động, sáng tạo của học sinh trong việc lĩnh hội trithức Các phương pháp dùng lời đều thiên về việc cung cấp cho học sinhnhững tri thức làm sẵn

- Nhóm các phương pháp hướng dẫn học sinh tích cực, chủ động khaithác tri thức với các nguồn tri thức và phương tiện thiết bị kỹ thuật dạy họcđịa lí:

Đây là nhóm phương pháp có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thànhnhững khái niệm, biểu tượng địa lí cho học sinh Đối với môn địa lí, việc sửdụng các phương tiện trực quan trong dạy học là rất cần thiết vì học sinh chỉ

có thể quan sát được một phần nhỏ các đối tượng, hiện tượng địa lí ở xungquanh, còn phần lớn các đối tượng khác thì không có điều kiện quan sát trựctiếp như sự biến đổi của các hiện tượng: Động đất, núi lửa hay những cảnhquan không có ở nước ta như: Thảo nguyên, hoang mạc khi đó học sinh chỉ

có thể hình dung ra nhờ các phương tiện trực quan

Theo ý kiến của M.V.Xtuđênikin, phương tiện trực quan bao giờ cũng

có hai chức năng: Phương tiện minh hoạ và nguồn tri thức Khi sử dụng cácphương tiện trực quan nếu giáo viên sử dụng như một nguồn tri thức để chohọc sinh khai thác trong quá trình học tập thì việc sử dụng nó có thể coi nhưmột phương pháp, còn nếu chỉ sử dụng như một đồ dùng minh hoạ thì đó làbiện pháp phục vụ cho phương pháp dùng lời Những phương tiện trực quanthường được sử dụng trong dạy học địa lí là:

+ Tranh ảnh giáo khoa địa lí, các tranh ảnh minh hoạ trong SGK

+ Các mô hình, mẫu vật, các bộ sưu tầm phục vụ cho chủ đề về địa lí.+ Phim ảnh, phim đèn chiếu, băng video,

+ Các loại bản đồ, sơ đồ, biểu đồ, hình vẽ,

- Nhóm các phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm:

Nhóm này gồm có nhiều phương pháp, trong đó học sinh thể hiện rõvai trò chủ thể trong việc lĩnh hội kiến thức, tự lực hoàn thành nhiệm vụ họctập của mình bằng cách phát huy năng lực của bản thân dưới sự chỉ đạo củagiáo viên Với các phương tiện học tập, học sinh phải tự lực đến mức tối đađể

khai thác kiến thức qua sự hướng dẫn của giáo viên, qua các bài viết trongsách giáo khoa, qua các nguồn tri thức khác nhau: Bản đồ, biểu đồ, sơ đồ, các

số liệu thống kê, các phương tiện nghe nhìn và các tranh ảnh địa lí, các tàiliệu thông tin khác Trong quá trình khai thác tri thức, học sinh không những

có điều kiện thuận lợi để vận dụng các thao tác tư duy một cách tích cực, màcòn có điều kiện củng cố các tri thức cũ một cách sáng tạo vào những trườnghợp thực tế cụ thể Tuy nhiên để làm được điều đó, học sinh cần phải biếtcách làm việc với các nguồn tri thức, hay nói cách khác là phải nắm được một

số kỹ năng cơ bản trong việc khai thác chúng Trong các phương pháp dạyhọc lấy học sinh làm trung tâm, vai trò của giáo viên chủ yếu là hướng dẫnhọc sinh biết vận dụng các kỹ năng để khai thác nguồn tri thức Nhóm nàygồm có một số phương pháp hướng dẫn học sinh:

+ Khai thác tri thức từ bản đồ

+ Khai thác tri thức địa lí từ các nguồn số liệu thống kê kinh tế và biểu đồ.+ Khai thác tri thức qua băng hình (Video)

+ Khai thác tri thức qua quan sát ngoài thực địa

+ Khai thác tri thức từ những tranh ảnh địa lí

+ Thảo luận

+ Sử dụng sách giáo khoa địa lí

+ Sử dụng các phương tiện hiện đại

+ Tìm tòi khám phá hay phương pháp nghiên cứu

Hiện nay, nhóm phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm đãđược sử dụng phổ biến trong các trường phổ thông song vẫn còn có nhiềuhạn chế vì học sinh chưa được trang bị đầy đủ những kỹ năng cần thiết Do

đó, vấn đề trước tiên là quan tâm đến việc hình thành và rèn luyện cho họcsinh các loại kỹ năng cơ bản giúp cho các em biết khai thác các nguồn tri thứcđịa lí [2] [3]

Phương tiện thiết bị dạy học địa lí

* Khái niệm về phương tiện dạy học

Có nhiều quan niệm khác nhau về các phương tiện dạy học (nói chung)

và phương tiện dạy học địa lí (nói riêng) Trong các tài liệu lý luận dạy học

đã trình bày: Phương tiện dạy học đồng nghĩa với các phương tiện trực quan,

đó là các vật thật, vật tương trưng và các vật tạo hình được sử dụng để dạyhọc Các vật thật giúp cho học sinh tiếp thu tri thức, gây hứng thú tìm tòi, họctập như: Động vật, thực vật sống trong môi trường tự nhiên Các vật tượngtrưng như: Các sơ đồ, lược đồ, bản đồ giáo khoa, giúp cho học sinh thấyđược một cách trực quan các sự vật, hiện tượng được biểu diễn dưới dạngkhái quát hoặc đơn giản Còn các vật tạo hình kể cả các phương tiện hiện đạinhư: Tranh ảnh, mô hình, hình vẽ, băng Video, phim đèn chiếu thay cho các

sự vật và hiện tượng khó trông thấy trực tiếp như: Biển, đại dương hoặccác sự vật và hiện tượng không thể trông thấy như: Cấu tạo của Trái đất, vậnđộng của Trái Đất, hoàn lưu gió

Theo Nguyễn Ngọc Quang (Lý luận dạy học địa lí đại cương tập1,1998): “Phương tiện dạy học là mọi thiết bị kỹ thuật từ đơn giản đến phứctạp được dùng trong quá trình dạy học để làm dễ dàng cho sự truyền đạt và sựlĩnh hội kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo” Với quan niệm này, các phương tiện dạyhọc được phân thành ba nhóm

+ Các phương tiện phòng thí nghiệm

+ Các phương tiện nghe, nhìn: Phim đèn chiếu, Băng Video, máy tínhđiện tử

+ Các đồ dùng trực quan bao gồm: Vật thật, mô hình, tranh ảnh, sơ đồ,

đồ thị, bản đồ địa lí

Theo nhà nghiên cứu và giảng dạy địa lí N.N.Branxki trong cuốn:

“Phương pháp giảng dạy địa lí kinh tế” thì thiết bị dạy học là nhữngphương tiện trực quan, nó là một nhân tố ảnh hưởng lớn đến sự tổ chức vàkết quả của việc giảng dạy địa lí ở nhà trường Các thiết bị đó bao gồm:Phòng địa lí, các bản đồ giáo khoa, quả cầu địa lí, các tranh treo tường,biểu đồ, đồ thị,

Theo G.S Nguyễn Dược và một số tác giả khác trong giáo trình “ Lýluận dạy học địa lí” xuất bản năm 1993 cho rằng: Các thiết bị dạy học địa lígồm một phần cơ sở vật chất tạo điều kiện cho việc giảng dạy môn địa lí như:Phòng bộ môn địa lí, vườn địa lí, tủ sách địa lí Toàn bộ các đồ dùng trựcquan như: Bản đồ, tranh ảnh, mô hình, mẫu vật, dụng cụ quan trắc, đo đạc

và các tài liệu cung cấp những tri thức cơ bản cho giáo viên và học sinh như:Sách giáo khoa địa lí, các sách báo tham khảo có nội dung địa lí, Ngoài ra,cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, các thiết bị kỹ thuật hiện đạicũng đã được công nhận là những phương tiện dạy học như: Các loại máychiếu, băng Video, vô tuyến truyền hình, máy chiếu ảnh, máy ghi âm, máychiếu hình nổi, máy vi tính,

Ngày nay, các phương tiện thiết bị dạy học địa lí đã được phát triển ởmức độ cao nhất là có ứng dụng CNTT đã trở thành một hệ thống phức tạpvới nhiều loại khác nhau Tuy vậy, các quan niệm trên có những điểm tươngđồng để có thể đi đến một quan niệm chung là: Phương tiện dạy học là mộttập hợp các loại vật chất, kỹ thuật, nhằm biểu hiện những sự vật hiện tượng

và các quá trình xảy ra trong thực tiễn mà giáo viên và học sinh không thể tiếpcận trực tiếp được Chúng giúp cho giáo viên phát huy được tất cả nhữnggiác quan của học sinh trong quá trình nhận thức, giúp cho học sinh nhận biếtđược các hiện tượng, mối quan hệ giữa các hiện tượng và tái hiện đượcnhững khái niệm, qui luật, rèn luyện được các kỹ năng địa lí, làm cơ sở choviệc nắm kiến thức trong quá trình học tập

* Phân loại các phương tiện kỹ thuật trong dạy học địa lí

Cho đến nay việc phân loại các phương tiện dạy học vẫn chưa thốngnhất Theo Tô Xuân Giáp có một số cách phân loại sau:

+ Phân loại theo tính chất của phương tiện dạy học

+ Phân loại theo cách sử dụng phương tiện dạy học

+ Phân loại theo mức độ chế tạo phức tạp hay không phức tạp của cácphương tiện dạy học

Trong các cách phân loại trên thì việc phân loại theo cách sử dụng cácphương tiện dạy học phù hợp với hệ thống phương tiện dạy học được sửdụng trong nhà trường hiện nay Theo cách phân loại này các phương tiệndạy học được chia làm 2 nhóm:

- Nhóm phương tiện dùng trực tiếp để dạy học gồm: Các phương tiệntruyền thống và các phương tiện nghe nhìn được hình thành do sự phát triểncủa khoa học kỹ thuật đặc biệt là sự phát triển của công nghệ thông tin

- Nhóm phương tiện dùng để chuẩn bị và điều khiển lớp học gồm cácphương tiện hỗ trợ (bảng viết, các giá cố định, lưu động, thiết bị thay đổi ánhsáng phòng học, ); Các phương tiện ghi chép,

Trong thực tế, việc sử dụng phương tiện dạy học ở nhà trường hiệnnay thường chú ý tới phương tiện, thiết bị kỹ thuật dùng trực tiếp để dạy học.Còn phương tiện hỗ trợ dạy học thường được xếp chung vào cơ sở vật chấtphục vụ dạy học

Trên cơ sở phân loại các phương tiện dạy học, do đặc trưng của bộmôn, các phương tiện trực tiếp dạy học địa lí được phân thành 2 nhómphương tiện cơ bản:

- Nhóm các phương tiện dạy học truyền thống

- Nhóm các phương tiện, thiết bị kỹ thuật dạy học địa lí hiện đại

Các phương tiện dạy học truyền thống Các phương tiện nghe nhìn hiện đại

Theo cách phân loại này, các phương tiện dạy học truyền thống gồmphần lớn các phương tiện đã sử dụng từ trước đến nay: Phòng địa lí, vườnđịa lí, quả cầu địa lí, biểu đồ, tranh ảnh, tủ sách địa lí, những dụng cụ rènluyện kỹ năng kỹ xảo

Các phương tiện và thiết bị kỹ thuật dạy học địa lí hiện đại gồm: Cácloại máy chiếu phim, đầu video, truyền hình, máy chiếu ảnh, máy ghi âm,máy chiếu hình nổi (hình 1.1)

Hình 1.1 Hệ thống các phương tiện dạy học địa lí

* Vai trò, chức năng của các phương tiện thiết bị dạy học

Theo quan điểm cấu trúc hệ thống thì phương tiện dạy học là một nhân

tố trong quá trình dạy học, nó cùng với các nhân tố khác như: Mục đích,nhiệm vụ, nội dung dạy học, hoạt động của giáo viên - học sinh tạo thành mộtthể hoàn chỉnh và có quan hệ biện chứng thúc đẩy quá trình dạy học đạt tới

tượng lí( các

ngôn quan trắc, ngữ và đo vẽ) vật

tượng trưng

tiện nhìn tiện nghe phương ( các loại nhìn tiện

không có ảnh, phim máy

âm thanh) video, tính,

máy tính truyền điện tử và hình) các phần

mềm dạy học địa lí)

HỆ THỐNG CÁC PHƯƠNG TIỆN

DẠY HỌC ĐỊA LÍ

Mục tiêu, kế hoạch giáo dục phổ thông

Phương pháp dạy họcNội dung dạy học

Phương tiện, thiết bị kỹ thuật dạy học

mục đích nhất định Vì vậy, việc vận dụng và tiến hành các phương pháp dạyhọc không thể tách rời việc sử dụng các phương tiện dạy học Để đổi mớiphương pháp dạy học đạt kết quả cao cần đổi mới các phương tiện thiết bịdạy học sao cho phù hợp với nội dung dạy học, phù hợp với từng vấn đề trongnội dung của từng bài học cụ thể Phương tiện dạy học phải có tính khoa học,tính sư phạm, tính trực quan và tính thẩm mỹ, phải có giá trị trong truyền đạt

và lĩnh hội kiến thức và phải thuận tiện trong sử dụng (hình 1.2)

Hình 1.2: Mối quan hệ giữa mục tiêu-phương tiện-phương pháp dạy học.

Phương tiện dạy học có vai trò quan trọng trong quá trình dạy học, mộtmặt các phương tiện dạy học thay thế cho những sự vật hiện tượng và cácquá trình xảy ra trong thực tiễn mà giáo viên và học sinh không thể tiếp cậnđược Mặt khác, giúp thầy giáo phát huy tất cả các giác quan các hiện tượng

và tái hiện được những khái niệm, qui luật, áp dụng kiến thức vào thực tế sảnxuất

Thực tế sư phạm cho thấy phương tiện thiết bị dạy học có những vaitrò và chức năng sau:

+ Các phương tiện dạy học giúp cho học sinh thu nhận thông tin và sựvật hiện tượng địa lí một cách sinh động tạo điều kiện hình thành biểu tượngđịa lí cho học sinh, từ đó tạo cơ sở hình thành khái niệm

+ Phương tiện thiết bị dạy học làm cho việc giảng dạy trở nên cụ thểhơn, tăng khả năng tiếp thu sự vật, hiện tượng của học sinh, ngay cả nhữngquá trình phức tạp mà bình thường học sinh khó làm được.

+ Phương tiện thiết bị dạy học giúp học sinh tiếp thu kiến thức mộtcách chắc chắn và chính xác, như vậy nguồn thông tin học sinh thu nhậnđược trở nên đáng tin cậy và nhớ được lâu hơn, đồng thời dùng phương tiệndạy học sẽ dễ dàng gây được sự chú ý và tạo hưng phấn học tập cho học sinh

+ Thông qua việc sử dụng các phương tiện dạy học người thầy có thểgiúp học sinh đào sâu những tri thức đã lĩnh hội được và kích thích hứng thúnhận thức, năng lực quan sát, phân tích, tổng hợp để rút ra những kết luận cầnthiết có độ tin cậy cao

+ Phương tiện dạy học giúp cho giáo viên có thêm điều kiện thuận lợi

để trình bày bài giảng một cách tinh giản, đầy đủ, sâu sắc đồng thời điềukhiển hoạt động nhận thức của học sinh cũng như kiểm tra, đánh giá kết quảhọc tập của học sinh thuận lợi, có hiệu quả hơn

+ Theo quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm, phương tiệndạy học là một đối tượng để học sinh chủ động tự lực khai thác tri thức địa lídưới sự hướng dẫn của giáo viên Qua hoạt động tự giác với phương tiện dạyhọc, học sinh không chỉ nắm được tri thức khoa học mà còn phát triển đượcnăng lực tư duy

+ Khi làm việc với các phương tiện dạy học, học sinh rèn luyện được

kỹ năng, kỹ xảo địa lí và hình thành tính kiên trì, tự giác, tích cực, óc thẩmmỹ Mặt khác, việc khai thác các thiết bị kỹ thuật dạy học địa lí như: Ứngdụng công nghệ thông tin, các phương tiện nghe nhìn giúp học sinh có thểkhai thác triệt để các thông tin từ nhiều nguồn khác nhau và tiếp nhận tri thức,

kỹ năng có hiệu quả hình thành cho học sinh thói quen tự học, tự nghiên cứu

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.Lrc-tnu.edu.vn

+ Nhờ có phương tiện thiết bị dạy học, người thầy giải phóng đượcmột khối lượng lớn các công việc dạy học Có thể làm tốt hơn chức nănghướng dẫn của mình để định hướng cho học sinh tự mình lĩnh hội kiến thức,nâng cao chất lượng học tập Đối với dạy học địa lí, phương tiện dạy học ảnhhưởng rất lớn đến chất lượng dạy và học Ở các trường phổ thông hiện naythì phương tiện dạy học là tranh ảnh, bản đồ, sơ đồ, biểu đồ, lược đồ, đènchiếu băng hình, băng ghi âm, máy vi tính

Tuy nhiên trong quá trình dạy học địa lí, giáo viên phải căn cứ vào nộidung bài giảng, đối tượng truyền thụ, phương pháp dạy học mà chọn phươngtiện dạy học sao cho phù hợp Đồng thời giáo viên phải chuẩn bị các phương

án hướng dẫn học sinh sử dụng, làm việc có hiệu quả với các loại phươngtiện dạy học để lĩnh hội kiến thức

Như vậy phương tiện dạy học vừa là nguồn tri thức vừa là công cụ đểhọc sinh lĩnh hội tri thức và rèn luyện kỹ năng môn học Phương tiện dạy họcđịa lí nếu được sử dụng đúng đắn sẽ góp phần tích cực vào việc nâng cao hiệuquả giờ dạy, hoàn thiện phong cách học tập của học sinh và phong cách giảngdạy của giáo viên Phương tiện dạy học là một bộ phận trong hệ thống củaquá trình dạy học, tác động trực tiếp đến quá trình dạy - học Sự thay đổi củaphương tiện dạy học góp phần đổi mới phương pháp dạy học có hiệu quả Vìvậy, khi lựa chọn phương tiện dạy học phải phù hợp với yêu cầu của bàigiảng Sự truyền đạt của thầy giáo và sự tiếp thu của học sinh phải đạt đượctrong thời gian ngắn nhất Để đạt được các mục tiêu trên việc ứng dụng côngnghệ thông tin và các phần mềm dạy học trong giảng dạy địa lí sẽ tạo điềukiện thuận lợi cho việc dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động nhận thứccủa học sinh

Quan niệm về đổi mới thiết kế bài giảng

Đây là một việc làm rất quan trọng và là công việc khởi đầu cho toàn

bộ quá trình đổi mới phương pháp dạy học Bởi vậy người giáo viên cần phải

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.Lrc-tnu.edu.vn

có quan niệm mới về thiết kế bài giảng và biết cách thiết kế bài giảng theo hướng tổ chức các hoạt động nhận thức của học sinh

* Chuẩn bị cho việc lập kế hoạch dạy học

Dạy học theo tinh thần tích cực chỉ có thể thực hiện tốt khi giáo viên cóbản thiết kế kế hoạch bài học một cách khoa học, phù hợp với mục tiêu vàthực tiễn dạy học Có thể coi kế hoạch bài dạy học là bản thiết kế các hoạtđộng của giáo viên và học sinh theo trình tự thời gian của một tiết học trên cơ

sở nội dung bài và các phương tiện dạy học nhằm đạt được mục tiêu của bàihọc Điểm khác nhau cơ bản giữa kế hoạch bài dạy và chuẩn bị giáo án truyềnthống là ở chỗ kế hoạch bài dạy chỉ rõ hoạt động của giáo viên và học sinhtrong quá trình dạy học trên lớp chứ không phải là bản tóm tắt đơn thuần nộidung sách giáo khoa

Việc lập kế họach bài dạy là cần thiết, vì kế hoạch bài dạy giúp cho người giáo viên:

- Hiểu rõ mục tiêu của bài học

- Chủ động lựa chọn các hoạt động phù hợp với mục tiêu, nội dung bàihọc, với phương tiện dạy học được sử dụng trong bài và trình bày các hoạtđộng một cách hệ thống, lôgic

- Dự kiến được khoảng thời gian thích hợp dành cho từng nội dung, từng hoạt động trong tiết học

- Xác định được những phương pháp dạy học chủ yếu sẽ được sử dụng trong bài

- Lường trước được những tình huống có thể xảy ra trong tiết học

- Sử dụng tốt nhất thời gian của một giờ lên lớp

- Làm chủ được giờ dạy của mình

* Các bước thiết kế bài dạy

1) Xác định mục tiêu

Phải xác định rõ mục tiêu học sinh cần đạt được về kiến thức, kỹ năng,thái độ sau khi học xong bài, cần xác định mục tiêu của từng hoạt động, bởiđặc trưng của hoạt động học tập là tính hướng đích.

2) Chuẩn bị các thiết bị dạy học

3) Xác định kiến thức, kỹ năng cơ bản và kiến thức trọng tâm của bàihọc, mối quan hệ giữa các kiến thức

4) Tạo nhu cầu hứng thú nhận thức cho học sinh không chỉ thực hiệnlúc vào bài mới mà cần phải duy trì trong suốt tiết học

5) Xác định các hình thức tổ chức dạy học

6) Xác định các phương pháp dạy học

7) Xác định các hình thức củng cố, đánh giá và vận dụng kiến thức màhọc sinh vừa tiếp nhận được

* Thiết kế các hoạt động học tập cho học sinh trong khi lập kế hoạch bài dạy học

Thiết kế các hoạt động học tập của học sinh là công việc có vai tròquan trọng, vì khi giáo viên không đề xuất được nội dung và các hình thức tổchức hoạt động cho học sinh thì khi lên lớp giáo viên chỉ có thể dạy học theokiểu truyền thụ một chiều: Thầy thuyết trình, giảng giải, trò nghe và ghi chép.Việc thiết kế các hoạt động học tập cho học sinh được tiến hành đồng thời vớiquá trình lập kế hoạch bài học và là một bộ phận của bản kế hoạch này Việcthiết kế càng kỹ lưỡng, khoa học thì kết quả của việc tổ chức các hoạt độnghọc tập cho học sinh trên lớp càng đạt được hiệu quả cao Ngoài ra, nó còngiúp cho giáo viên tự tin, uyển chuyển, sáng tạo hơn trong quá trình dạy học

* Soạn giáo án

Sản phẩm của việc thiết kế bài dạy học bao gồm giáo án và toàn bộnhững suy nghĩ về quá trình dạy học sẽ diễn ra trong tiết học sắp tới Giáo ánđược coi là bản kế hoạch dạy học của giáo viên Về mặt hình thức, giáo án là

một bài soạn cụ thể của giáo viên được trình bày bằng những đề mục, câuchữ ngắn gọn, rõ ràng theo một trình tự nhất định Trong giáo án không thểhiện được cảm xúc, tư tưởng, tình cảm của người dạy và người học Giáo áncũng không thể trình bày hết những dự kiến, cũng như cách ứng xử củangười dạy Đây là điểm khác nhau giữa giáo án và thiết kế bài dạy học Vềmặt khái niệm, giáo án là một bản kế hoạch cụ thể, còn thiết kế bài dạy làmột hoạt động đa diện, phức tạp, tốn nhiều công sức, trí tuệ của người giáoviên Tất cả những chuẩn bị, dự kiến, hình dung hoạt động thiết kế khôngđược trình bày hết ở giáo án, giáo án thể hiện những sản phẩm cụ thể, rõ ràngcủa hoạt động thiết kế bài dạy học được thể hiện bằng vật chất trước khi bàihọc được tiến hành [18], [30].

Đổi mới phương pháp dạy học địa lí nói chung và địa lí tự nhiên Việt Nam nói riêng theo hướng tích cực

Đặc trưng của các phương pháp dạy học tích cực

- Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động cho học sinh

Trong phương pháp tổ chức, người học - đối tượng của hoạt động

“dạy”, đồng thời là chủ thể của hoạt động “học” được cuốn hút vào các hoạtđộng học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phánhững điều mình chưa rõ chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đãđược giáo viên sắp đặt Học sinh được đặt vào những tình huống của đờisống thực tế, được trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyếtvấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của bản thân Từ đó, vừa nắm được kiếnthức, kỹ năng mới, vừa nắm được phương pháp “làm ra” kiến thức, kỹ năng

đó, không theo những khuôn mẫu sẵn có, được bộc lộ và phát huy tiềm năngsáng tạo Dạy theo cách này, giáo viên không chỉ đơn giản là truyền đạt kiếnthức mà còn hướng dẫn hành động Nội dung và phương pháp dạy học phảigiúp cho

từng học sinh biết hành động và tích cực tham gia các chương trình hành động của cộng đồng.

- Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học

Phương pháp dạy học tích cực xem việc rèn luyện phương pháp học tậpcho học sinh không chỉ là biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn làmục tiêu dạy học

Trong xã hội hiện nay với sự bùng nổ thông tin, sự phát triển của khoahọc kỹ thuật, công nghệ, thì học sinh không thể tiếp nhận khối lượng kiếnthức ngày càng khổng lồ ở trên lớp Bởi vậy phải quan tâm dạy cho trẻphương pháp tự học ngay từ cấp tiểu học và càng ở cấp học cao hơn càngphải được chú trọng

Trong các phương pháp học thì quan trọng nhất là phương pháp tự học.Nếu rèn luyện được cho người học có thói quen, kỹ năng, phương pháp, ýchí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗicon người, kết quả học tập sẽ được nâng cao gấp bội Vì vậy, ngày nayngười ta chú trọng hoạt động học trong quá trình dạy học, tạo ra sự chuyểnbiến rõ rệt từ học tập thụ động sang tự học chủ động, vấn đề tự học được đặt

ra ngay từ trong nhà trường phổ thông, không chỉ tự học ở nhà sau bài lên lớp

mà tự học ở ngay cả trong tiết học có sự hướng dẫn của giáo viên

- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác

Trong một lớp học trình độ kiến thức và tư duy của học sinh không thểđồng đều tuyệt đối thì khi áp dụng các phương pháp tích cực buộc phải chấpnhận sự phân hoá về cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất làkhi bài học được thiết kế thành một chuỗi công tác độc lập Áp dụng phươngpháp tích cực ở trình độ càng cao thì sự phân hoá này càng lớn, việc sử dụngcác phương tiện công nghệ thông tin trong nhà trường phổ thông sẽ đáp ứngyêu cầu cá thể hoá hoạt động học tập theo nhu cầu và khả năng của mỗi họcsinh

Tuy nhiên, trong học tập, không phải mọi kiến thức, kỹ năng, thái độđều được hình thành qua hoạt động độc lập của học sinh Lớp học là môitrường giao tiếp thầy – trò, trò – trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cánhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập Thông qua tranh luận, thảoluận tập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đóngười học nâng mình lên ở một trình độ mới Trong nhà trường phổ thôngphương pháp học tập hợp tác được tổ chức ở cấp nhóm, tổ, lớp hoặc trường.Được sử dụng phổ biến trong dạy học là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ từ

4 – 6 học sinh Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là những lúcphải giải quyết những vấn đề khó, gay cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phốihợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung Trong hoạt động theonhóm nhỏ sẽ không có hiện tượng ỷ lại, mà tính cách, năng lực của mỗi thànhviên được bộc lộ, uốn nắn kịp thời, đồng thời phát triển tình bạn, ý thức tổchức, tinh thần tương trợ

- Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò

Trong dạy học việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhậnđịnh thực trạng và điều chỉnh hoạt động của trò mà còn tạo điều kiện nhậnđịnh thực trạng và điều chỉnh hoạt động của thầy Kiểm tra đánh giá khôngchỉ là việc của giáo viên mà còn là của cả học sinh Trong hoạt động dạy họcngười giáo viên tiến hành kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh,đồng thời học sinh cũng phải biết tự kiểm tra đánh giá việc học tập của chínhmình để nâng cao kiến thức, phát triển tư duy cũng như vận dụng thành thạocác kỹ năng cơ bản của môn địa lí Ngoài ra, giáo viên cần tạo điều kiện chohọc sinh kiểm tra, đánh giá lẫn nhau Đối với học sinh, việc kiểm tra và biếtcách kiểm tra lẫn nhau có tác dụng tích cực đối với việc tìm ra phương pháp

tự học có hiệu quả Tự đánh giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời là nănglực cần thiết cho sự thành đạt trong cuộc sống mà nhà trường cần phải trang

bị cho học sinh Theo hướng phát triển các phương pháp tích cực để đào tạo

ra lớp người năng động thích nghi với xã hội hiện đại thì việc kiểm tra, đánhgiá không thể chỉ dừng lại ở yêu cầu tái hiện kiến thức, lặp lại các kỹ năng đãhọc mà phải khuyến khích trí thông minh, óc sáng tạo trong việc giải quyếtnhững tình huống thực tế Với sự trợ giúp của các thiết bị kỹ thuật, việc kiểmtra đánh giá sẽ không còn là một công việc khó khăn với giáo viên, mà cònđem lại nhiều thông tin kịp thời hơn để linh hoạt điều chỉnh hoạt động dạy,chỉ đạo hoạt động học [30]

Các phương pháp dạy học tích cực ở trường phổ thông

Để thực hiện tốt việc dạy và học tích cực thì cần phải có các phươngpháp tích cực Trong đó, cần phát triển các phương pháp thực hành, phươngpháp trực quan theo kiểu tìm tòi từng phần hoặc nghiên cứu, phát hiện, nhất làkhi dạy các môn khoa học thực nghiệm Đổi mới phương pháp dạy học cần

kế thừa, phát huy những mặt tích cực của các phương pháp dạy học truyềnthống Đồng thời cần học hỏi, vận dụng các phương pháp dạy học mới, phùhợp với hoàn cảnh dạy và học ở từng địa phương Theo quan điểm trên, trongquá trình giảng dạy hiện nay ở nhà trường phổ thông cần chú ý vận dụng cácphương pháp sau:

- Phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề

Nền kinh tế xã hội nước ta hiện nay đang phát triển nhanh theo cơ chếthị trường thì việc phát hiện sớm và giải quyết hợp lý các vấn đề nảy sinhtrong thực tiễn là năng lực không thể thiếu để đảm bảo sự thành công trongcuộc sống Vì vậy, khi đào tạo thế hệ trẻ, ngay từ trong nhà trường phổ thôngcần trang bị cho các em kỹ năng phát hiện, đặt ra và giải quyết những vấn đềgặp phải trong học tập, trong cuộc sống cá nhân, trong gia đình và cộng đồng.Điều này không chỉ có ý nghĩa ở tầm phương pháp dạy học mà phải được đặt

ra như một mục tiêu giáo dục và đào tạo Trong dạy học phát hiện và giải

quyết vấn đề, học sinh vừa nắm được tri thức mới, vừa nắm được phươngpháp chiếm lĩnh tri thức đó, đồng thời phát triển tư duy tích cực sáng tạo,chuẩn bị năng lực thích ứng với thực tiễn Đó là: Phát hiện kịp thời và giảiquyết hợp lý các vấn đề nảy sinh.

Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề không chỉ giới hạn ở phạm trùphương pháp dạy học mà nó đòi hỏi cải tạo nội dung, đổi mới cách tổ chứcquá trình dạy học trong mối quan hệ thống nhất với phương pháp dạy học

- Phương pháp đàm thoại (hỏi – đáp)

Phương pháp đàm thoại là phương pháp dùng lời nhưng dưới hìnhthức trao đổi qua lại giữa thầy và trò Thông thường giáo viên là người chủđộng nêu ra câu hỏi và yêu cầu học sinh trả lời Phương pháp đàm thoại gồm

ba phương pháp (ba cấp độ): Đàm thoại hình thức, đàm thoại gợi mở, đàmthoại nêu vấn đề

Trong phương pháp đàm thoại, sự tham gia của học sinh có nhiều mức

độ, nếu giáo viên coi mục đích cung cấp kiến thức làm sẵn cho học sinh làchính thì câu hỏi chỉ yêu cầu học sinh nhắc lại những gì giáo viên đã giảng.Quá trình đàm thoại có thể diễn ra dưới hình thức một cuộc trao đổi liên tụcgiữa thầy và trò với những câu hỏi được sắp xếp một cách lôgic, trong đóthầy hỏi với mục đích vừa kích thích học sinh suy nghĩ, vừa gợi ý để học sinhtrả lời Khi sử dụng phương pháp đàm thoại nếu giáo viên muốn phát huyđược trí lực, gợi mở cho học sinh làm sáng tỏ những vấn đề mới, giúp họcsinh tự khám phá tri thức bằng tái hiện những kiến thức đã học hay từ nhữngkinh nghiệm đã tích luỹ được trong cuộc sống, thì giáo viên phải chuẩn bịnhững câu hỏi nêu vấn đề đòi hỏi học sinh phải hoạt động trí óc để tìm ra lờigiải đáp Khi chuẩn bị giáo viên cần nghiên cứu kỹ nội dung của bài, tìm ranhững vấn đề đòi hỏi học sinh phải tích cực suy nghĩ, phải vận dụng các thaotác tư duy cần thiết mới tìm ra được lời giải đáp

Ngoài ra, nếu căn cứ vào mục đích sư phạm của phương pháp đàmthoại có thể phân ra: Đàm thoại gợi mở, đàm thoại củng cố, đàm thoại tổngkết, đàm thoại kiểm tra.

- Phương pháp dạy và học hợp tác trong nhóm nhỏ

Đây là phương pháp mới đối với đa số giáo viên, phương pháp dạy họchợp tác giúp các thành viên trong nhóm chia sẻ những băn khoăn, kinhnghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng tri thức mới Bằng cách nói ra suynghĩ của mình, mỗi người có thể nhận rõ trình độ hiểu biết của bản thân vềchủ đề nêu ra, thấy mình cần học hỏi thêm những gì Bài học trở thành quátrình học hỏi lẫn nhau, chứ không phải là sự tiếp nhận thụ động từ giáo viên.Thành công của bài học phụ thuộc vào sự nhiệt tình tham gia của mọi thànhviên Vì vậy, đây còn được gọi là phương pháp cùng tham gia, nó như mộtphương pháp trung gian giữa sự làm việc độc lập của mỗi học sinh với sự làmviệc chung của cả lớp

- Phương pháp dạy học theo dự án

Phương pháp này được áp dụng vào trong giáo dục từ những năm đầucủa thế kỷ XX và được xác định như một hoạt động thực hành quan trọng.Đây là hình thức dạy học mà trong đó học sinh thực hiện nhiệm vụ học tậpphức hợp, gắn với thực tiễn, kết hợp lý thuyết với thực hành, tự lực lập kếhoạch, thực hiện và đánh giá kết quả Hình thức dự án khá đa dạng, dự án cóthể được thực hiện trong hoặc ngoài kế hoạch lên lớp, thực hiện các bài tậptheo nhóm ngoài giờ học Trong nhà trường học sinh có thể thiết kế và thựchiện dự án dưới sự giúp đỡ của giáo viên Tuy nhiên, giáo viên chỉ có vai trò

là người góp ý, hình thức làm việc chủ yếu là theo nhóm, kết quả dự án lànhững sản phẩm có thể giới thiệu được như: Bài viết, tập tranh ảnh sưu tầm,chương trình hành động cụ thể

- Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác tri thức từ bản đồ

Bản đồ là một phương tiện trực quan, một nguồn tri thức địa lí quantrọng Qua bản đồ học sinh có thể nhìn thấy một cách bao quát các khu vựclãnh thổ rộng lớn, những vùng lãnh thổ xa xôi trên bề mặt Trái Đất mà họchưa bao giờ có điều kiện đến tận nơi để quan sát

Về mặt kiến thức, bản đồ có khả năng phản ánh sự phân bố và nhữngmối quan hệ của các đối tượng địa lí trên bề mặt Trái Đất một cách cụ thể màkhông một phương tiện nào khác có thể làm được Những ký hiệu, màu sắc,cách biểu hiện trên bản đồ là những nội dung địa lí đã được mã hoá, trở thànhmột thứ ngôn ngữ đặc biệt – ngôn ngữ bản đồ Về mặt phương pháp, bản đồđược coi là phương tiện trực quan, giúp học sinh khai thác, củng cố tri thức

và phát triển tư duy trong quá trình giảng dạy và học tập địa lí

Để khai thác được tri thức trên bản đồ học sinh cần phải hiểu bản đồ,đọc được bản đồ, nghĩa là phải nắm được những kiến thức lý thuyết về bản

đồ, trên cơ sở đó có những kỹ năng làm việc với bản đồ Bởi vậy, việc hìnhthành kỹ năng sử dụng bản đồ trong học tập địa lí cho học sinh là nhiệm vụquan trọng của người giáo viên Việc hình thành và rèn luyện kỹ năng bản đồcho học sinh chủ yếu được tiến hành qua hình thức: Các câu hỏi sử dụng bản

đồ trong khi học bài mới, bài thực hành trên lớp, tham quan địa lí và các bàitập về nhà Việc dạy cho học sinh hiểu bản đồ không chỉ dừng lại ở lớp đầucấp mà phải được tiến hành thường xuyên từ lớp dưới lên lớp trên và liên tụcđược khái quát hoá vào cuối mỗi giáo trình

- Phương pháp hướng dẫn học sinh thảo luận

Thảo luận là phương pháp rất thích hợp với các học sinh lớn tuổi ở cáccấp học trong trường phổ thông Thảo luận là sự trao đổi ý kiến về một chủ đềgiữa học sinh và giáo viên, giữa học sinh và học sinh Thảo luận ở trên lớp cótác dụng rất tốt đối việc phát huy tính tích cực của học sinh Đồng thời, thông

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.Lrc-tnu.edu.vn

qua quá trình thảo luận, dưới sự hướng dẫn của giáo viên cũng tạo ra mốiquan hệ hai chiều giữa giáo viên và học sinh, giữa học sinh và học sinh giúpcho giáo viên nắm được hiệu quả giáo dục về mặt nhận thức cũng như quanđiểm, xu hướng, hành vi của học sinh tốt hơn từ đó làm thay đổi thái độ họctập của học sinh Để sử dụng phương pháp này có hiệu quả giáo viên cầnquan tâm đến việc chuẩn bị nội dung thảo luận và tổ chức việc thảo luận, tổngkết thảo luận

- Phương pháp khảo sát, điều tra trong dạy học địa lí

Khảo sát, điều tra là một nội dung không thể thiếu của dạy học địa lí,

đó là một phần của chương trình, được dạy dưới hình thức ngoài lớp học.Phương pháp khảo sát, điều tra là một phương pháp đặc thù của việc dạy họcđịa lí, vì các đối tượng nghiên cứu của địa lí học là các thể tổng hợp tự nhiênhoặc kinh tế xã hội theo lãnh thổ Để cho học sinh hiểu được các thành phần

và mối quan hệ của các thành phần trong các thể tổng hợp đó thì giáo viênphải hướng dẫn các em nghiên cứu trên một lãnh thổ cụ thể, đó thường là địaphương nơi các em đang sinh sống và học tập Giáo viên đưa ra các vấn đềcần khảo sát, đồng thời là người tổ chức, hướng dẫn, gợi ý để học sinh thựchiện Ngoài ra, có thể tham khảo và vận dụng một số phương pháp bổ trợnhư: Phương pháp báo cáo trong dạy học địa lí, phương pháp tranh luận,phương pháp hoạt động trao đổi, phương pháp động não, phương pháp đóngvai, phương pháp tình huống [7] [8]

Đặc điểm tâm lý và trình độ nhận thức của học sinh lớp 8 THCS

Học sinh THCS có độ tuổi từ 11 – 15 tuổi, với đặc điểm tâm lý nổi bật ởlứa tuổi này là ý thức tự khẳng định mình, muốn tự lực độc lập trong mọi hoạtđộng Đây là lứa tuổi có bước nhảy vọt về cả thể chất lẫn tinh thần, các em đangtách dần khỏi thời thơ ấu để tiến sang giai đoạn phát triển cao hơn tạo nên nộidung cơ bản và sự khác biệt trong mọi mặt phát triển: Thể chất, trí tuệ, tìnhcảm,

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.Lrc-tnu.edu.vn

đạo đức… Chính vì vậy, giáo viên cần lựa chọn nội dung, phương pháp, phươngtiện dạy học phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi học sinh THCS

Đặc điểm học tập của học sinh THCS

Hoạt động nhận thức cơ bản của lứa tuổi thiếu niên là hoạt động họctập trong nhà trường So với học sinh tiểu học, hoạt động học tập của họcsinh THCS đã có những biến đổi phù hợp với ý thức tập làm người lớn

Xét về động cơ học tập, hứng thú nhận thức của học sinh thường thiên

về hành động thực tiễn nhiều hơn là nhận thức lý thuyết, thiên về nhận thức

sự việc một cách trực tiếp hơn là lý luận về sự việc đó Động cơ học tập rất đadạng và chưa bền vững, bởi vậy để học sinh có động cơ và thái độ học tậpđúng đắn thì tài liệu học tập phải có nội dung khoa học, xúc tích và phải gắnvới cuộc sống thực tiễn

Đối với học sinh THCS, chú ý có chủ định được hình thành dần, mặtkhác chú ý dễ bị phân tán và không bền vững Để thu hút sự chú ý của họcsinh lứa tuổi này cần tổ chức các hoạt động học tập hợp lý, nội dung học tậpđòi hỏi phải giúp học sinh hoạt động nhận thức thôi thúc tìm tòi Đối với mônđịa lí, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong thiết kế bài học sẽ góp phầnthu hút sự chú ý và phát triển động cơ học tập của các em Tuy nhiên, việc lựachọn nội dung và hình thức giảng dạy trên máy tính phải phù hợp với yêu cầubài học và bảo đảm tính vừa sức đối với học sinh THCS

Đặc điểm phát triển trí tuệ của học sinh THCS

Ở lứa tuổi học sinh THCS tính chủ động được phát triển mạnh mẽtrong các quá trình nhận thức, tri giác có mục đích cũng đã phát triển Việcquan sát ngày càng có hệ thống, có mục đích và toàn diện hơn Tuy vậy việcquan sát của học sinh trong giai đoạn này sẽ không thể đạt hiệu quả cao nếuthiếu sự chỉ đạo của giáo viên để hướng dẫn các em vào một nhiệm vụ quansát cụ thể Việc ghi nhớ máy móc ngày càng nhường chỗ cho ghi nhớ có ý

nghĩa, dựa trên sự phân loại, hệ thống hoá Tốc độ ghi nhớ và khối lượng tàiliệu ghi nhớ tăng lên, lúc này dạy học cần tránh việc buộc học sinh phải côngnhận, ghi nhớ máy móc Việc áp dụng các phương tiện hiện đại vào dạy học

sẽ tạo điều kiện cho học sinh huy động nhiều giác quan để nhận thức, tăngkhả năng ghi nhớ, biết ghi nhớ lôgic theo sự sắp xếp có hệ thống nội dung họctập Đây là lứa tuổi mà các chức năng của não phát triển, tư duy trừu tượngcủa học sinh đã chiếm ưu thế, nhưng những phần hình tượng cụ thể của tưduy bộ phận không giảm xuống mà vẫn phát triển Trong dạy học, khi phântích các dấu hiệu bản chất, trừu tượng của đối tượng mà không hình thànhđược biểu tượng trực quan về đối tượng cho học sinh sẽ làm cho các em hiểuđối tượng một cách hình thức Nhờ sự phát triển mạnh mẽ của các phươngtiện thông tin đại chúng mà học sinh THCS ngày nay có nhận thức phát triểnhơn những năm 70 – 80 của thế kỷ trước Do đó, việc dạy học nếu chỉ sử dụngcác phương tiện truyền thống sẽ làm cho nội dung dạy học kém hấp dẫn, ít gâyđược hứng thú học tập và hạn chế khả năng phát triển tư duy của học sinh

Ở lứa tuổi này, do đặc điểm phát triển tâm sinh lý hầu hết các em cónhu cầu hiểu biết, độc lập suy nghĩ trong học tập, nhu cầu nâng cao nhận thứcnên đòi hỏi phải có những cải tiến trong hoạt động học tập trong nhà trườngcho phù hợp với nhu cầu phát triển trí tuệ và nhân cách của học sinh Việcứng dụng CNTT vào dạy học địa lí nói chung và địa lí tự nhiên Việt Nam nóiriêng sẽ giúp các em độc lập chiếm lĩnh khối lượng kiến thức phong phú, trựcquan, kích thích sự phát triển nhận thức của trẻ và hình thành thế giới quan về

tự nhiên và xã hội [10]

CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

CNTT với việc đổi mới phương pháp dạy học địa lí

Quan niệm dạy và học theo CNTT

Trong những năm gần đây, sự bùng nổ của khoa học kỹ thuật và côngnghệ thông tin đã tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của tất cả các lĩnh vực

trong đời sống xã hội CNTT đã và đang ảnh hưởng ngày càng sâu sắc đếngiáo dục và đào tạo, nhất là trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy, côngnghệ dạy học Đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm làm thay đổi căn bản vềchất quá trình dạy và học để tạo ra nguồn nhân lực đáp ứng kịp thời với sựphát triển của đất nước là chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước Đây cũng

là chủ đề lớn được nhiều tổ chức quốc tế đưa ra thảo luận nhằm hướng đếnmột chương trình hành động chung cho các nước tham gia

Dạy và học thực chất là một quá trình thu phát thông tin, vì vậy bằngcách nào đó người dạy phải hướng tới mục đích phát ra ngày càng nhiềuthông tin liên quan đến nội dung môn học Trong quá trình thu phát thông tinnói chung và thu phát thông tin trong dạy học nói riêng có những đặc điểmkhá giống nhau, thông tin càng có sự bất ngờ lớn thì càng có giá trị và ngườihọc càng cảm thấy hứng thú Người học lúc này như một máy thu với nhiềuăngten thu nhận thông tin ở nhiều kênh khác nhau, thông qua các giác quannhư: Thính giác, thị giác, khứu giác, từ đó người học sẽ tự điều chỉnh mìnhtrong việc lựa chọn thông tin để lưu giữ, có thể lưu giữ ở bộ nhớ trong hay bộnhớ ngoài Vì vậy, muốn truyền lượng thông tin lớn giáo viên phải biết lựachọn các thông tin đồng thời phải biết sử dụng, lựa chọn các phương tiệntruyền tải thông tin hợp lý để phù hợp với các kênh thu nhận của người học

Có những thông tin nếu chỉ truyền tải bằng giọng nói thì cơ quan thính giáckhó tiếp thu nhưng nếu được truyền tải bằng hình ảnh để thu nhận qua thịgiác thì lại rất hiệu quả

Trong một bài học, nếu giáo viên chỉ truyền tải nội dung văn bản củabài học đến học sinh thì lượng thông tin sẽ rất đơn điệu, người học khó tiếpthu, kém hứng thú học tập Còn nếu chỉ truyền thông tin một chiều, không có

sự phản hồi của người học thì thu nhận thông tin của người học không đầy

đủ, kém chính xác, có thể sai lệnh dẫn đến người học hiểu sai vấn đề

Đổi mới phương pháp giảng dạy có ứng dụng công nghệ thông tin làphương pháp làm tăng giá trị lượng thông tin, trao đổi thông tin nhanh hơn,nhiều hơn và hiệu quả hơn Do đó, việc đưa máy tính và các ứng dụng tin họckhác vào giảng dạy là rất cần thiết để hiện đại hoá nền giáo dục nước nhà,đáp ứng được những yêu cầu, mục tiêu và nhiệm vụ mà ngành giáo dục đề ra.Đối với bộ môn địa lí trong nhà trường phổ thông, việc ứng dụng công nghệthông tin vào dạy học tạo điều kiện thuận lợi cho việc dạy và học [16] [17]

Các phương pháp và công nghệ dạy học mới

Theo nghĩa rộng như UNESCO định nghĩa, công nghệ giáo dục là:

“Tập hợp gắn bó chặt chẽ những phương pháp, phương tiện kỹ thuật học tập,đánh giá được nhận thức và được sử dụng tuỳ theo những mục tiêu đang đeođuổi, có liên hệ với những nội dung giảng dạy và lợi ích của người học, đốivới người dạy sử dụng một công nghệ giáo dục thích hợp có nghĩa là biết tổchức quá trình học tập và đảm bảo sự thành công của quá trình đó”

Theo nghĩa hẹp, công nghệ giáo dục được hiểu là việc dạy và học đượcthực hiện với sự hỗ trợ của các phương tiện, các công nghệ kỹ thuật hiện đại.Các công nghệ này cần được chuyển giao cho người khác Trong số cácphương tiện và công nghệ này, CNTT có vai trò quan trọng nhất trong côngnghệ giáo dục Tuy vậy, hiện nay trong nhà trường phổ thông nhất là ở cáctrường THCS, phần lớn việc dạy học địa lí vẫn theo phương pháp truyềnthống với bảng đen, phấn trắng, thầy đọc, trò ghi Người thầy vẫn giữ vai tròtrung tâm trong suốt tiết học còn học trò chỉ chăm chú nghe và ghi chép.Phương pháp này đã bộc lộ rõ một số nhược điểm như: Học trò mất nhiềuthời gian ghi chép nhất là khi có những hình vẽ phức tạp, hiệu quả truyềnthông tin thấp, bài giảng kém sinh động, không gây được hứng thú học tậpcho học sinh dẫn đến việc dạy học kém hiệu quả Cho nên việc đổi mớiphương pháp dạy học địa lí là vấn đề cấp thiết, đặc biệt là việc ứng dụngcông nghệ

thông tin vào dạy học nhằm đạt được mục tiêu dạy học đào tạo ra những conngười thích ứng với nhu cầu hiện tại của xã hội Để dạy học địa lí có hiệu quảngười giáo viên nên có sự chuẩn bị cho quá trình dạy học, bao gồm:

Phần truyền thống

1 Bài giảng, SGK và tài liệu tham khảo

2 Bài tập tại lớp, bài tập về nhà

3 Bài thực hành hoặc bài thí nghiệm

Phần công nghệ mới

4 Phim chiếu để giảng với máy chiếu Overhead

5 Máy vi tính, phần mềm có nội dung dạy học (nếu sử dụng máy vi tính trong giảng dạy)

6 Phần mềm giúp học sinh tự học tại nhà

7 Công nghệ kiểm tra đánh giá bằng trắc nghiệm trên máy vi tính

8 Quan hệ trao đổi giữa thầy và trò: qua mạng Internet

9 Sử dụng nối mạng Internet để trao đổi và tìm kiếm thông tin

Trong mỗi bài học không nhất thiết phải chuẩn bị tất cả các mục nóitrên song có thể kết hợp nhiều mục trong một bài Mỗi mục đều cần có sựchuẩn bị công phu và để làm tốt, có chất lượng thì thầy giáo phải mất nhiềuthời gian và công sức [7] [17]

Hiệu quả giáo dục của việc ứng dụng CNTT trong dạy học

Hiện nay, máy vi tính được sử dụng trong hầu hết các lĩnh vực của đờisống xã hội, trong đó có giáo dục Máy vi tính có vai trò đặc biệt trong dạyhọc địa lí do tính đặc thù của bộ môn, đó là phương tiện giúp cho giáo viên vàhọc sinh khai thác nguồn tri thức địa lí, làm phong phú thêm nội dung bài học

Có thể coi máy vi tính như những phương tiện dạy học hiện đại bởi nhữngkhả năng thực tiễn sau:

+ Máy tính có khả năng cung cấp thông tin dưới dạng ký hiệu (chỉ số,

ký tự), đồ thị, hình ảnh (tĩnh, động) và âm thanh Tính tích hợp của đối tượngcho phép mở rộng khả năng biểu diễn thông tin, nâng cao việc trực quan hoátài liệu dạy học, máy tính còn là phương tiện nghe nhìn hấp dẫn đối với giáoviên và học sinh

+ Máy tính có khả năng giải quyết vấn đề trong một khối thống nhấtcác quá trình thông tin, giao lưu, điều khiển trong dạy học Vì vậy, máy tính

là công cụ giao tiếp trung gian giữa thầy và trò Nhờ có bộ nhớ chứa đựnglượng thông tin lớn nên máy tính có khả năng cung cấp lượng thông tinphong phú cho học sinh về tất cả các môn học Giáo viên có điều kiện hướngdẫn chính xác và điều khiển các diễn biến liên tục trong quá trình dạy học

+ Máy tính với các phần mềm hỗ trợ là loại phương tiện có khả nănglưu trữ khối lượng thông tin lớn Đây là phương thức lưu trữ thông tin chophép người sử dụng sao chép một cách dễ dàng, nhanh chóng sắp xếp và tìmkiếm các thông tin chưa lưu trữ Tốc độ truy cập thông tin nhanh và thuận lợi

là ưu thế của loại phương tiện này Nhờ đó tạo điều kiện thuận lợi để giáoviên mở rộng kiến thức, cập nhật thông tin, làm cho nội dung bài giảng phongphú, sâu sắc hơn

+ Các phần mềm trình diễn trên máy tính cho phép giáo viên thiết kếtoàn bộ nội dung bài giảng trên máy với kênh chữ, kênh hình, âm thanh ngoài ra có thể thiết kế các mô hình, các hình ảnh động trong môn địa lí như:

Hệ Mặt Trời, động đất, núi lửa mà học sinh không thể quan sát ngoài thực

tế Giáo viên cập nhật kiến thức kịp thời nên lượng kiến thức trở nên phongphú, hiện đại giúp cho việc truyền đạt thông tin của giáo viên và việc lĩnh hộitri thức của học sinh trở nên thuận lợi hơn, hấp dẫn hơn Học sinh cũng có thểkhai thác thêm nhiều kiến thức từ nhiều nguồn thông tin khác nhờ máy tính

+ Các phần mềm có khả năng mô phỏng sự vật, hiện tượng một cáchsinh động, phong phú mà các phương tiện khác khó có thể làm được như: Đồthị, hình ảnh, âm thanh nếu muốn trình bày một vấn đề có thể biểu hiện cảkênh chữ và kênh hình đồng thời có cả âm thanh và hình ảnh động kèm theo.

+ Đối với việc dạy - học môn địa lí: Máy tính giúp cho việc khai tháccác nguồn thông tin địa lí, các hệ thống bản đồ, bảng số liệu, các nội dung liênquan đến nội dung tiết dạy trên lớp một cách dễ dàng Ngoài ra, máy tính còngiúp thống kê các số liệu, biểu thị các đồ thị hay các chuỗi số liệu thống kê.Tạo ngân hàng dữ liệu về thông tin địa lí, hệ thống các bản đồ, các bài tậpthực hành, xây dựng giáo án điện tử

+ Nối mạng vi tính: Việc nối mạng vi tính cho phép các máy tính cánhân trao đổi những dữ kiện khai thác từ các phần mềm một cách dễ dàng,nhanh chóng Internet là một công cụ hữu ích đối với nhiều hoạt động khácnhau của dạy học địa lí, Internet tạo điều kiện cho giáo viên chuẩn bị bàigiảng và cho học sinh chuẩn bị bài học, làm bài tập ở nhà và chuẩn bị các báocáo học tập, Internet có thể trở thành một công cụ dạy học địa lí hữu hiệu khigiáo viên tổ chức cho việc học tập địa lí theo quan điểm thầy thiết kế - trò thicông và áp dụng phương pháp dự án trong dạy học địa lí Có thể nói việc sửdụng Internet một cách có hiệu quả trong dạy học địa lí sẽ góp phần đáng kểvào việc đổi mới phương pháp dạy học địa lí theo định hướng tăng cườnghoạt động tích cực, độc lập của học sinh [13]

Qua phân tích vai trò của CNTT trong dạy học có thể khẳng địng rằngCNTT góp phần rất lớn trong việc hiện đại hoá thiết kế bài giảng của giáoviên, nâng cao hiệu quả dạy học và chất lượng học tập môn địa lí ở nhàtrường phổ thông Bởi vậy, việc ứng dụng CNTT vào quá trình dạy học làviệc làm cần thiết và không thể thiếu trong thời đại ngày nay nhằm đáp ứngmục tiêu dạy học, với đòi hỏi thực tế đặt ra

Chương trình và nội dung môn địa lí lớp 8 THCS

Cấu trúc và nội dung của chương trình địa lí THCS

Hệ thống kiến thức địa lí ở THCS liên quan đến ba nội dung cơ bản củakhoa học địa lí đó là:

- Lớp 6: Những kiến thức về địa lí đại cương

- Lớp 7, 8: Những kiến thức về địa lí các châu lục

- Lớp 8,9: Những kiến thức về địa lí Việt Nam

Những kiến thức trong chương trình địa lí THCS được sắp xếp theothứ tự các kiến thức địa lí đại cương, địa lí các châu lục, địa lí Việt Namđược xếp sau cùng ở lớp 8 và lớp 9 Đây là cách sắp xếp kiến thức theo conđường từ những kiến thức khái quát đến những kiến thức cụ thể Trong dạyhọc, đây là con đường ngắn nhất để truyền thụ tri thức, nhưng cách sắp xếpnày đòi hỏi học sinh phải có sự nỗ lực lớn trong học tập để nắm được kiếnthức cơ bản từ lớp 6 (các khái niệm, các qui luật), trong khi các kiến thức cụthể mà học sinh đã có rất hạn chế, đây là khó khăn lớn đối với việc dạy và họcđịa lí ở trường THCS

Chương trình địa lí THCS nhằm cung cấp cho học sinh những hiểu biếtchung nhất về Trái Đất, về các châu lục và thế giới, về địa lí tự nhiên và kinh

tế xã hội Việt Nam

Cấu trúc và nội dung của chương trình địa lí lớp 8 THCS

Chương trình địa lí lớp 8 gồm 2 phần:

Phần I: Thiên nhiên, con người ở các châu lục (tiếp theo chương trìnhlớp 7) gồm 25 tiết, trong đó Châu Á: 18 tiết (15 tiết lý thuyết + 3 tiết thựchành) Tổng kết địa lí tự nhiên và địa lí các châu lục: 3 tiết; ôn tập, kiểm tra 4tiết

Phần II: Địa lí Việt Nam: 27 tiết bao gồm: Bài giới thiệu (1 tiết), Địa lí

tự nhiên: 22 tiết (17 tiết lý thuyết + 5 tiết thực hành); ôn tập kiểm tra: 4 tiết

Những kiến thức về địa lí tự nhiên Việt Nam ở lớp 8, một mặt là cơ

sở giúp cho học sinh tiếp thu tốt chương trình địa lí kinh tế - xã hội ViệtNam ở lớp 9, mặt khác giúp các em có những hiểu biết nhất định về tựnhiên Việt Nam

Chương trình địa lí tự nhiên Việt Nam ở lớp 8 tập trung vào phần kháiquát địa lí tự nhiên, nhằm cung cấp cho học sinh những hiểu biết tương đốivững chắc về:

- Đặc điểm các thành phần về tự nhiên và các nguồn tài nguyên thiênnhiên Việt Nam

- Đặc điểm thiên nhiên Việt Nam và các khu vực địa lí tự nhiên Việt Nam

- Vấn đề sử dụng và bảo vệ các nguồn tài nguyên của nước ta

Nội dung phần địa lí tự nhiên Việt Nam lớp 8 THCS cụ thể như sau:

- Phần khái quát: 19 tiết

- Phần khu vực: 3

tiết Trong đó:

+ Lý thuyết: 17 tiết, chiếm 77% tổng số tiết+ Thực hành: 5 tiết, chiếm 23% tổng số tiếtPhần địa lí tự nhiên Việt Nam lớp 8 THCS gồm 22 tiết, đây là phầngiúp cho học sinh nắm được đặc điểm địa lí tự nhiên và nguồn tài nguyênthiên nhiên của nước ta Thông qua đó học sinh sẽ hiểu được tính đa dạngcủa tự nhiên, các mối quan hệ tương tác giữa các thành phần tự nhiên vớinhau, vai trò của điều kiện tự nhiên đối với sự phát triển kinh tế xã hội và cáctác động của con người với môi trường xung quanh Đồng thời rèn luyện chohọc sinh các kỹ năng địa lí như:

+ Đọc, sử dụng bản đồ địa lí

+ Đọc, phân tích, nhận xét các biểu đồ địa lí

+ Đọc, phân tích, nhận xét các lát cắt về địa hình, cảnh quan, lát cắttổng hợp về địa lí tự nhiên