Cách làm bài văn nghị luận về tư tưởng đạo lý

Ví dụ Việc học đối phó của học sinh ngày nay Bệnh lề mề của người Việt Căn bệnh vô cảm trong xã hội hiện đại Tấm gương hy sinh cứu bạn của em Nguyễn Văn Nam 2013 Suy nghĩ về hình ả

CÁCH LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VỀ MỘT VẤN ĐỀ TƯ TƯỞNG ĐẠO LÝ

1 Một số vấn đề cần nắm

a) Khái niệm: nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lý là bàn về một vấn đề thuộc lĩnh vực

tư tưởng, đạo đức, lối sống,… của con người

b) Một số ví dụ về đề bài:

 Tri thức là sức mạnh

 Thời gian là vàng

 Bàn về lòng dũng cảm

 Bàn về vai trò của ước mơ với tuổi trẻ

c) Phân biệt nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lý với nghị luận về một hiện tượng đời sống

Nghị luận về một sự việc, hiện tượng

đời sống

Nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lý

Khái

niệm

Nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời

sống xã hội là bàn về một sự việc, hiện

tượng có ý nghĩa đối với xã hội, đáng

khen, đáng chê hoặc có vấn đề đáng suy

nghĩ

Nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lý

là bàn về một vấn đề thuộc lĩnh vực tư tưởng, đạo đức, lối sống,… của con người

Tính

chất

Vấn đề có tính thời sự, thường chỉ được

quan tâm trong một quãng thời gian

nhất định xung quanh hiện tại

Vấn đề thường rất cụ thể

Vấn đề có tính muôn thuở, là những vấn

đề chung về con người, cuộc sống, cách sống mà con người sẽ luôn quan tâm, trăn trở

Vấn đề thường trừu tượng, khái quát

Ví dụ

Việc học đối phó của học sinh ngày nay

Bệnh lề mề của người Việt

Căn bệnh vô cảm trong xã hội hiện đại

Tấm gương hy sinh cứu bạn của em

Nguyễn Văn Nam (2013)

Suy nghĩ về hình ảnh ông Tâm sửa xe

miễn phí ở Sài Gòn

Về việc chặt hàng loạt cây xanh ở Sài

Gòn và Hà Nội

Bàn về lòng yêu nước Bàn về vai trò của lòng trung thực Bàn về ý nghĩa của lòng nhân ái Bình luận câu “Uống nước nhớ nguồn” Vai trò của đam mê đối với tuổi trẻ Tiền bạc và nhân cách

Bàn về tình mẫu tử

Cách

xác

định

Thử đặt câu hỏi: Liệu rất nhiều năm

trước hoặc rất nhiều năm sau, người ta

có bàn về vấn đề này không?

Nếu KHÔNG: đó là đề văn về sự việc,

hiện tượng đời sống

Thử đặt câu hỏi: Liệu nhiều năm trước

hoặc nhiều năm sau, người ta có còn bàn

về vấn đề này không?

Nếu CÓ: đó là đề văn về một vấn đề tư

tưởng, đạo lý

2 Cách làm bài văn nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lý

Dàn ý chung

Bài làm minh họa

Đề bài: Bàn về lòng tốt của con

người

Tham khảo: duongvenha.com

Ghi chú

Trước hết: Xác định vấn đề cần

nghị luận

Cách xác định vấn đề:

Đọc thật kỹ đề, gạch chân dưới

các từ ngữ quan trọng

Vấn đề nghị luận của bài này đơn giản, được nêu rõ ràng trong đề:

Lòng tốt của con người

Đây là bước rất quan trọng Xác định vấn đề sai, cả bài làm vô nghĩa!

MỞ BÀI

- Cách 1: MB trực tiếp

 Nêu vấn đề

 Chuyển ý

- Cách 2: MB gián tiếp

 Lời mở đầu

 Nêu vấn đề

 Chuyển ý

Lưu ý: Có 4 cách viết lời mở đầu:

quát tới cụ thể, dẫn dắt

từ xa tới gần)

khái quát)

vấn đề gần gũi, tương

đồng)

vấn đề trái ngược)

- Cách 1: MB trực tiếp

[Nêu vấn đề] Thiếu lòng tốt, xã hội sẽ trở nên khô cằn, tàn nhẫn, cuộc sống sẽ tàn lụi

[Chuyển ý] Vậy, lòng tốt là gì mà quan trọng đến thế? Chúng ta hãy cùng bàn luận

- Cách 2: MB gián tiếp

[Lời mở đầu - kiểu qui nạp] Ở

nước Anh có một ngày dành cho

sự tử tế (Kindness Day) Ngày này diễn ra vào 12/6, với sự tham gia của hơn 1.000 trường học Trong ngày này, mọi người cùng nhau lan truyền điều tích cực bằng các hành động tốt dành cho bạn bè, giáo viên và cộng đồng [Nêu vấn đề] Rõ ràng, lòng tốt đã trở thành một biểu hiện tốt đẹp của cuộc sống con người mà chúng ta luôn muốn lan truyền, nhân rộng

[Chuyển ý] Vậy lòng tốt là gì? Và tại sao người ta lại đề cao nó đến như vậy?

Mở bài không phải là để dẫn dắt vòng vo Nên đi thẳng vào vấn đề, muốn nói gì thì nói ngay chứ không viết các câu văn sáo rỗng chỉ để đủ độ dài

Mở bài cần thật lôi cuốn

để khiến người đọc muốn đọc tiếp Trong thời đại bùng nổ thông tin, phải viết những mở bài giàu thông tin hoặc đặt được những câu hỏi đánh động người đọc,

có chiều sâu thì người ta mới quyết định tiếp tục

ở lại với bài viết của mình

Chuyển ý thường có dạng:

Vậy + một câu hỏi?

THÂN BÀI

Thân bài - Ý 1: Giải thích

- Nêu định nghĩa

- Lấy ví dụ, biểu hiện cụ thể

để người đọc hình dung cái

mà mình đang bàn là cái gì

- Có thể so sánh với một

khái niệm gần gũi, dễ

nhầm lẫn để người đọc

thật sự nắm được vấn đề

- Chuyển ý

Thân bài - Ý 1: Giải thích

[Định nghĩa] Theo các nhà tâm

lý học, sự tốt bụng là phẩm chất của một người có mong muốn giúp đỡ người khác – họ muốn mang lại lợi ích cho người khác ngay cả khi lợi ích của mình

không rõ ràng [Ví dụ, biểu hiện]

Lòng tốt có thể biểu hiện từ những việc rất nhỏ như giúp một bà cụ qua đường cho tới những hành động cao cả như

cưu mang trẻ mồ côi [So sánh]

Lòng tốt rất khác với sự chân thành Trong khi chân thành chủ yếu hướng tới người truyền thông điệp (nhằm diễn đạt đúng suy nghĩ, cảm nhận của họ), lòng tốt chủ yếu hướng tới cảm nhận

và lợi ích của người được hưởng kết quả của lòng tốt Nói cách khác, cảm nhận, suy nghĩ của người cho đi lòng tốt không phải mục đích trực tiếp của hành

động tốt đẹp [Chuyển ý] Vậy,

lòng tốt cần thiết như thế nào?

Muốn có định nghĩa chính xác, phải chịu khó tra cứu: từ điển, sách vở chuyên ngành

Thân bài - Ý 2: Chứng minh

Bằng lý lẽ và dẫn chứng, hãy làm

cho người đọc tin rằng vấn đề tư

tưởng đạo lý ta đang bàn là đúng

đắn, nên theo hoặc không đúng

đắn, cần xem xét lại

Về cơ bản, phần này có các ý như

sau:

Thân bài - Ý 2: Chứng minh

- Phần ý kiến đồng thuận,

ủng hộ vấn đề (advantage)

+ Lý lẽ: nêu ra những lý do, quan

điểm, lẽ phải, cơ sở có thể khiến

người đọc tin rằng tư tưởng, đạo

lý ta đang bàn là đúng, nên theo

Phần lý lẽ có thể trình bày theo

các ý:

(1) Làm như vậy thì được gì? (cho

mình, cho người, cho xã hội và

cộng đồng?);

(2) Nếu không làm như vậy thì sẽ

dẫn tới hậu quả gì? (cho mình,

cho người, cho xã hội và cộng

đồng?)

Hoặc phần lý lẽ có thể trình bày

lần lượt các lợi ích của vấn đề

theo trình tự, mở đầu bằng các

cụm từ:

Thứ nhất,…

Thứ hai,…

Thứ ba,…

…

Hoặc:

Trước hết,…

Ngoài ra,…

Hơn thế nữa,…

Cuối cùng,…

+ Dẫn chứng: tìm các ví dụ cụ thể

để chứng minh rằng nếu làm

theo tư tưởng, đạo lý này, ta sẽ

nhận được những điều tốt đẹp

Dẫn chứng lấy từ đâu?

(1) từ quan sát của bản thân ở

đời sống xung quanh;

(2) từ sách vở, truyện, phim;

(3) từ các nghiên cứu, số liệu

[1-Advantage] Từ xưa đến nay

người ta đã luôn đề cao lòng tốt bởi các ý nghĩa xã hội của nó như: chia sẻ khó khăn giữa con người với nhau, giảm bớt khoảng cách giàu nghèo, hay lan tỏa niềm tin vào sự tốt đẹp tới những người kém may mắn…

Khi mỗi cá nhân thực hiện một hành động tử tế, lòng tốt mang lại cho bản thân họ nhiều lợi ích

rõ ràng

[Lý lẽ 1] Thứ nhất, khi giúp đỡ

người khác, chúng ta cảm thấy

vui vẻ hơn [Dẫn chứng 1] Theo

nghiên cứu, những người chia

sẻ phần thu nhập của mình cho người khác sẽ hạnh phúc hơn những người chỉ tiêu pha cho riêng mình Các nhà khoa học phát hiện ra rằng điều này đúng trong cả hai trường hợp: điều tra ngoài đời thực và kiểm tra trong phòng thí nghiệm Ví dụ, trong nghiên cứu, những người được yêu cầu mua một món quà cho người khác đã cảm thấy hạnh phúc hơn những người được yêu cầu mua một món quà cho riêng mình

Cảm giác hài lòng khi chúng ta làm điều gì đó tốt cho người khác là bằng chứng của hiệu ứng

“warm glow” Nghiên cứu chỉ ra:

các hành động cho đi khiến phần cảm nhận sự hạnh phúc trong não sáng lên, đặc biệt là khi những hành động này hoàn toàn tự nguyện Nhà tâm lý học Sonja Lyubomirsky ở đại học

Nên chọn từ 2-3 dẫn chứng thì mới đủ sức thuyết phục Và nên chọn nhiều loại dẫn chứng khác nhau VD: 1 dẫn chứng lấy từ sách truyện, 1 dẫn chứng lấy

từ nghiên cứu, 1 dẫn chứng là quan sát ngoài đời thực

thống kê tin cậy;

(4) từ các câu nói nổi tiếng, danh

ngôn, tục ngữ,…

Tuy nhiên, lý lẽ và dẫn chứng

không phải bao giờ cũng tách

bạch như trên Nêu lý lẽ đến đâu,

cung cấp dẫn chứng đến đó là

một cách làm hiệu quả

Stanford đã yêu cầu các sinh viên thực hiện 5 hành động tốt một cách ngẫu nhiên vào mỗi tuần, bất kể là mua một cái bánh hamburger cho người vô gia cư hay giúp em làm bài tập

về nhà Các sinh viên này báo cáo rằng họ đạt được mức độ hạnh phúc cao hơn Những sinh viên thực hiện 5 việc tốt một ngày đạt kết quả tốt nhất sau 6 tuần nghiên cứu

Lý giải cho điều này, Lyubomirsky cho rằng hành động tốt khiến người thực hiện

có cảm giác rằng họ đang làm một việc quan trọng: “Có rất nhiều hệ quả xã hội tích cực từ

sự tốt bụng – người khác đánh giá cao bạn, người ta biết ơn bạn và có thể sẽ trả ơn…” Theo một nghiên cứu khác, món quà lớn nhất đối với một người làm việc tốt chính là sự tán thưởng của người khác

[Lý lẽ 2] Ngoài ra, về lâu dài,

lòng tốt còn mang lại nhiều lợi ích khác cho các cá nhân sở hữu

nó

[Dẫn chứng 2] Điều này đã

được các nhà nghiên cứu từ đại học British Columbia và California chứng minh thông qua một thí nghiệm kéo dài 1 tháng, với hai nhóm trẻ từ 9-11 tuổi Những đứa trẻ thuộc nhóm đầu tiên được yêu cầu thực hiện

3 hành động tốt mỗi tuần, với bất cứ ai chúng muốn Trong khi

đó, nhóm còn lại được cho phép

Lý lẽ và dẫn chứng không phải bao giờ cũng tách bạch Nêu lý lẽ đến đâu, cung cấp dẫn chứng đến đó là một cách làm hiệu quả Khi

đó, lý lẽ và dẫn chứng sẽ hòa vào nhau, liên tục

hô ứng nhau để củng cố luận điểm, làm cho bài viết chắc chắn, có sức mạnh

- Phần ý kiến chưa đồng

thuận ở vấn đề, bổ sung

thêm cho vấn đề

(disadvantage

 còn gọi là phản đề

+ Lý lẽ: chỉ ra vấn đề tư tưởng,

đạo lý này còn có chỗ nào chưa

đúng hoặc nên thận trọng, không

nên nhất nhất làm theo

+ Dẫn chứng: tìm các ví dụ cụ thể

để chỉ rõ mặt trái của vấn đề này

Tuy nhiên, lý lẽ và dẫn chứng

không phải bao giờ cũng tách

bạch như trên Nêu lý lẽ đến đâu,

cung cấp dẫn chứng đến đó là

một cách làm hiệu quả

tới 3 địa điểm chúng yêu thích nhất Kết quả là, cả hai nhóm trẻ đều cảm thấy hạnh phúc và thỏa mãn Tuy nhiên, khác với nhóm thứ hai, những đứa trẻ thuộc nhóm làm việc tốt không chỉ hạnh phúc mà còn có thêm hơn một người bạn mới, và đặc biệt:

chúng rất được các bạn yêu thích Hơn thế nữa, những đứa trẻ này còn thể hiện sự tích cực,

ít bắt nạt bạn bè và có xu hướng học giỏi hơn hẳn nhóm còn lại

[2-Disadvantage] Tuy vậy, về

bản chất, lòng tốt không phải lúc nào cũng là thứ tuyệt vời như người ta vẫn nói

[Lý lẽ 1 + dẫn chứng 1] Theo các

nhà nghiên cứu ở đại học

California, Berkeley: lòng tốt, và

những phẩm chất khác có liên quan, ví dụ như sự đồng cảm,

lòng thương người… thực ra là một dạng của sự tự tôn và tự bảo vệ Nói cách khác, việc cho

đi lòng tốt thực ra là bản năng của con người để tránh một số điều không tốt lắm, ví dụ như: bị

cô lập, bị chỉ trích…

Cụ thể, những người càng cho đi nhiều thì lại càng nhận lại nhiều

Những người hào phóng nhất trong số chúng ta thực ra là những người có ảnh hưởng khá lớn, thậm chí là khá nổi tiếng, ví

dụ như Bill Gates, Mark

Lưu ý: Không cần viết quá kỹ và dài như bài bên Cần chắt lọc ý tưởng vì không phải bao giờ điều kiện cũng cho phép viết dài

Zuckerberg… Trong khi đó, những kẻ khó chịu, ích kỷ…

thường bị xa lánh và ghét bỏ Từ nghiên cứu này, có thể tạm nhận định rằng có thể người cho

đi lòng tốt nhiều khi (vô thức hoặc không) đã không hoàn toàn vô tư như chúng ta vẫn nghĩ

[Lý lẽ 2 + dẫn chứng 2] Ngoài ra,

theo nghiên cứu của các giáo sư

đại học Northwestern, lòng tốt còn ít nhiều ảnh hưởng tiêu cực tới khả năng quản lý của một người lãnh đạo “Nhiều người

được xã hội xem như các vị thánh, họ có đức hy sinh cao cả

Tuy nhiên, khi những người này sẵn lòng trao tặng tài sản của họ cho người khác, họ không được xem như những nhà lãnh đạo cứng rắn”- Robert Livington, phó giáo sư dạy về quản trị và tổ chức cho biết

[Lý lẽ 3 + dẫn chứng 3] Bên

cạnh các nghiên cứu chính thống trên của các nhà khoa học, trên mạng xã hội Quora, các thành viên cũng đưa ra

nhiều ý kiến cá nhân về những điểm bất lợi khi quá tử tế với mọi người Trong đó, những

nhược điểm được nhắc đến nhiều nhất bao gồm: (1) Khi bạn quá tốt, mọi người sẽ xem bạn như một kẻ yếu đuối và sẽ lợi dụng bạn; (2) Bạn thường quên mất rằng mình cũng phải tử tế

với bản thân (3) Bạn sẽ thu hút một số kiểu người như những

kẻ thích sai khiến, thích lợi dụng, hoặc quá yếu đuối về mặt cảm xúc…; (4) Một số người sẽ mất niềm tin ở bạn, vì thực ra, người tốt trên đời này thực ra không nhiều như thế (5) Bạn có thể sẽ

kỳ vọng sai Khi tử tế với người khác, bạn bắt đầu có kỳ vọng sai

về chuyện người khác cũng phải

tử tế lại với mình Trên thực tế,

kỳ vọng này là phi logic

Thân bài – Ý 3: Kết luận

- Chốt lại quan điểm của

bản thân:

Cuối cùng, bạn chọn nghiêng về

hướng nào? Đồng thuận hay

phản đối?

 Phải có chính kiến,

không được ba phải, lấp

lửng, mơ hồ, vừa theo

bên này vừa theo bên

kia

- Nêu bài học, giải pháp:

Hãy chỉ ra một cách thật cụ thể:

làm sao để áp dụng, vận dụng

những điều ta vừa bàn vào cuộc

sống để cuộc sống tốt đẹp hơn?

Thân bài – Ý 3: Kết luận [Chốt lại quan điểm] Tuy vậy,

đầu năm mới, những người viết bài vẫn chọn viết về lòng tốt Vì cũng giống như nhiều thứ khác trên đời, lòng tốt có hai mặt xấu-tốt Tuy nhiên, những hạn chế của lòng tốt như: làm phát sinh sự nghi kỵ, hoặc dễ khiến người có lòng tốt bị lợi dụng…

sẽ dần mất đi khi xã hội phát triển hơn

[Bài học, giải pháp] Trước mắt,

ta hãy tập từng thói quen nhỏ

để thể hiện lòng tốt thành thực với mọi người Sau đó, nếu có thể, hãy tham gia những phong trào giúp lan truyền lòng tốt và

sự tử tế Chẳng hạn: Có một người vô danh, 28 tuổi, đã bước vào phòng khám và hiến thận của mình Sau hành động tốt của người này, đã có hơn 10 người khác ở nước Mỹ cũng hiến thận để cứu sống những người khác Phong trào “Pay it forward” được chứng minh là có

Phần kết luận vẫn nằm trong thân bài

hiệu quả và truyền cảm hứng để con người làm việc tốt ở khắp mọi nơi Câu chuyện trên là một

ví dụ về hiệu ứng lòng tốt lây lan Rằng khi ta làm một việc tốt, người khác có thể được truyền cảm hứng và cũng có thể

sẽ trở nên tử tế hơn với những người xung quanh

KẾT BÀI

Kết bài có thể là:

- Một thông điệp ngắn gọn

được nêu dưới dạng một

vài câu văn Lưu ý: tránh

sáo rỗng

- Một câu nói nổi tiếng về

vấn đề để tạo dư âm,

khiến người đọc suy nghĩ

VD: “Khi mình tốt thì hay bị cho

là có mưu đồ xấu Hãy vẫn cứ tốt

nhé! Những gì ta xây dựng hàng

năm ròng có thể sụp đổ chỉ trong

một đêm Nhưng vẫn cứ xây

nhé!” (Mẹ Teresa)

- Một câu chuyện thật ngắn

để tạo dư âm, khiến người

đọc suy ngẫm

- Một câu hỏi:

VD: Giờ, bạn đã thấy mình đủ

niềm tin để trao đi lòng tốt hay

chưa?

[Kết bài dưới dạng nêu thông điệp] Sự tử tế và tinh thần hợp

tác chính là một phẩm chất cần thiết trong suốt thời gian tiến hóa và phát triển của con người – thứ mà chúng ta không nên

ngừng lan tỏa

3 Một số lưu ý khi làm bài:

+ Suy nghĩ thật cẩn thận về vấn đề Phải có chính kiến, không được “ăn theo nói leo” các bài văn mẫu trên mạng

+ Phải bỏ công, chịu khó tìm dẫn chứng hay, chọn lọc, đặc biệt là các ý kiến đáng tin cậy của chuyên gia, các số liệu nghiên cứu Thường thì bước này phải làm sớm, ngay sau khi phân tích

đề xong Vì chính số liệu, dẫn chứng sẽ giúp ta tìm ra các ý hay

+ Tự tin viết theo quan điểm của mình, bố cục bài viết linh hoạt, không cần quá gò mình vào công thức

+ Trong 2 ý advantage - disadvantage dứt khoát người viết phải có chính kiến, thiên về lợi hoặc hại Nếu mình nghiêng về phía cái lợi thì mình phải viết đoạn đó dài hơn Không nên ba phải, lấp lửng ở giữa

+ Viết câu, đặt vấn đề, tất cả mọi thứ phải CHÂN THẬT và SẮC SẢO Không sáo rỗng Viết sao cho thật sự kích thích suy nghĩ người đọc Và nên có những câu văn thật hay, thật quan trọng,

cô đọng ý chính của bài

+ Nên tự hỏi: Bài mình viết, liệu có ai muốn đọc? Làm sao để họ MUỐN đọc, THÈM đọc???? + Nên nói nhiều ý mới, có thể phải cãi lại quan điểm chính thống hay là ngược với những điều tất cả mọi người đều nói nhưng một khi đã có NIỀM TIN, phải không ngại viết ra Trên đời, đâu đó, sẽ luôn có ít nhất MỘT người đồng cảm, ủng hộ quan điểm của mình

+ Nên tìm tòi, đọc nhiều, đọc hàng ngày những bài viết sắc sảo, những cuốn sách có khả năng kích thích tư duy, mang đến cái nhìn mới mẻ để chúng ta thoát khỏi mọi định kiến Không nên đọc tin tức vô bổ trên mạng quá nhiều, sẽ làm hỏng cách hành văn và cách tư duy của mình

Một số bài viết/sách/trang web nên đọc:

 Chuỗi bài viết trong thử thách Ba mươi tuần của các bạn trẻ trên duongvenha.com (vào

trang này, kéo xuống dưới sẽ thấy list bài viết

 “Joseph Brodsky – Ngợi ca nỗi buồn chán”, “Costica Bradatan – Ngợi ca sự thất bại”, hieutn1979.wordpress.com (để có cái nhìn khác với những điều mọi người đều kêu gọi)

 Sách “Tôi là một con lừa”, “Sự an ủi của triết học”, “Đường về nhà”, “Bức xúc không làm

ta vô can”, “Phải trái đúng sai”, “Ngược chiều vun vút”, “Gỗ mun”, “Du hành cùng Herodotus”, “Tạo ra thông điệp kết dính”,…

 Bộ sách Cẩm nang tư duy của NXB Tổng hợp TP.HCM, trước mắt đọc 2 cuốn: Cẩm nang

tư duy đặt câu hỏi bản chất, Cẩm nang tư duy phản biện – các khái niệm và công cụ

 Mục Góc nhìn trên báo VnExpress: http://vnexpress.net/tin-tuc/goc-nhin/

4 Một số đề văn để suy nghĩ