Nghệ thuật tiếng cười và phong cách thơ trào phúng nguyễn khuyến

Nghệ thuật tiếng cười và phong cách thơ trào phúng nguyễn khuyến

NGỮ VĂN

NIấN LUẬN Văn học trung đại 4 – hiện đại 1

NGHỆ THUẬT TIẾNG CƯỜI

VÀ PHONG CÁCH THƠ TRÀO PHÚNG

NGUYỄN KHUYẾN

2010

TS PHAN VĂN PHÚC

SVTH:

LỚP: VĂN 3A NĂM HỌC: 2009 - 2010

T P H C M 1 / 2 0 1 0

MUẽC LUẽC

MUẽC LUẽC 1MUẽC LUẽC 2DẪN NHẬP 3

NỘI DUNG 9

1 1 Nguyeĩn Khuyeỏn – cuoọc ủụứi vaứ sửù nghieọp vaờnchửụng 9

1.1 1.1 Cuoọc ủụứi 9

1.2 Tieỏng cửụứi trong thụ Nguyeĩn Khuyeỏn 22

1.2.1 Tieỏng cửụứi mổa mai, chuaxoựt 24

1.2.2 Cửụứi traứo loọng, cửụứi thõngcaỷm 31

2 Ngheọ thuaọt tieỏng cửụứi vaứ phong caựch traứo phuựng trong thụ NguyeĩnKhuyeỏn 45

2.1 Loỏi chổ trớch kớn ủaựo: 45

2.2 Lụứi chổ trớch nhénhaứng: 46

2.3 Ý sãu saộc chua cay: 46

KẾT LUẬN .49

THệ MUẽC THAM KHẢO .50

Lũch sửỷ vaờn hóc thaứnh vaờn Vieọt Nam ủi liền vụựi nhửừng bieỏnủoồi cuỷa vaọn

meọnh dãn toọc Neỏu nhử ụỷ thụứi kỡ cửùc thũnh thũnh cuỷa nền phong kieỏnquãn chuỷ, chuựng ta ủửụùc caỷm nhaọn khớ thiẽng ngaỏt trụứi cuỷa moọt ẹáiVieọt vụựi nhửừng chieỏn cõng hieồn haựch ủaồy luứi bieỏt bao theỏ lửùc xãmlaờng ẹoự laứ nhửừng cãu Thụ thần vang lẽn bẽn doứng Nhử Nguyeọt:

“Nam quoỏc sụn haứ Nam ủeỏ cử

Tuyeọt nhiẽn ủũnh phaọn tái thiẽn thử

Nhửừ ủaỳng haứnh khan thuỷ bái hử

Đoự laứ khớ theỏ xung traọn huứng duừng “nuoỏt caỷ sao Ngửu”, nhửừngchieỏn

thaộng laĩy lửứng Chửụng Dửụng, Haứm Tửỷ khieỏn cho luừ ngoái bang phaỷi comỡnh run sụù Coự theồ noựi ủoự laứ moọt trong nhửừng trang vaờn ủép nhaỏt,saựng nhaỏt trong lũch sửỷ vaờn hóc dãn toọc Nhửng moọt vaờn baỷn coự giaự trũbền vửừng khõng chổ bụỷi noự mang tớnh chaỏt ngụùi ca, tõ ủieồm lũch sửỷ.Nhửừng trang vaờn coứn laứ nhửừng trang ủụứi, khi ủaỏt nửụực baột ủầu ủi vaứothụứi kỡ suy taứn cuỷa moọt cheỏ ủoọ phong kieỏn ủaừ baột ủầu reọu raừ vaứ dầnmúc naựt lái moọt lần nửừa caực taực giaỷ ủaừ ủeồ lái cho haọu theỏ caựi nhỡnchãn thửùc về cuoọc ủụứi ẹoự laứ moọt xaừ hoọi thụứi Nguyeĩn Du – xaừ hoọimaứ ủồng tiền laứ theỏ lửùc ván naờng:

“Trong tay ủaừ saỹn ủồng tiền Daĩu raống ủoồi traộng thay ủen khoự gỡ”hay xaừ hoọi cheứn eựp ngửụứi phú nửừ yeỏu ủuoỏi, beự nhoỷ ủeỏn noĩi Hồ XuãnHửụng phaỷi cay ủaộng:

“Cheựm cha caựi kieỏp laỏy chồng chung Keỷ ủaộp chaờn bõng keỷlánh luứng” rồi moọt xaừ hoọi maứ mói giaự trũ tinh thần ủều bũ “hụiủồng” laứm cho ủiẽn

ủaỷo nhử caựi phoỏ Vũ Hoaứng cuỷa Tuự Xửụng

Nhaộc lái nhử vaọy ủeồ thaỏy raống duứ ụỷ trong thụứi ủái, hoaứn caỷnh naứo

nhửừng ngửụứi cầm buựt ủều coự theồ goựp tieỏng noựi riẽng cuỷa mỡnh trong quaự trỡnhủũnh hỡnh nền vaờn hóc dãn toọc Vaứ neỏu cần keồ ủeỏn caực taực gaỷi lụựncuỷa mửụứi theỏ kyỷ Vaờn hóc Trung ủái nửụực nhaứ bẽn cánh nhửừng caựi tẽnnhử: Nguyeĩn Du, Hồ Xuãn Hửụng, Nguyeĩn Cõng Trửự, Nguyeĩn ẹỡnh Chieồu,Tuự Xửụng… chaộc chaộn khõng theồ thieỏu õng “Tam nguyẽn Yẽn ẹoồ”Nguyeĩn Khuyeỏn

Vieỏt về Nguyeĩn Khuyeỏn, ủoự laứ moọt cõng vieọc ủaừ ủửụùc raỏt nhiều nhaứ

nghiẽn cửựu thửùc hieọn Tửứ nhửừng tieồu luaọn nhoỷ leỷ ủeỏn nhửừng cõngtrỡnh ủồ soọ, taỏt caỷ ủaừ phãn tớch moọt caựch khaự ủầy ủuỷ vaứ hầu heỏt caựckhớa cánh tửứ cuoọc ủụứi ủeỏn sửù nghieọp laứm quan vaứ ủaởc bieọt laứ quaựtrỡnh saựng taực cuỷa cú Nguyeĩn Tuy nhiẽn, vaờn chửụng tửù thãn noự ủaừ aồnchửựa bieỏt bao goực nhỡn vaứ nhửừng caỷm nhaọn ủa dáng, phong phuự Chổ vụựimoọt taực phaồm nhửng ụỷ nhửừng ngửụứi khaực nhau về quan ủieồm, hoaứn caỷnhsoỏng, caựch nhỡn nhaọn thửùc teỏ hay laừng mán ủaừ coự theồ táo ra nhửừngcaựch “caỷm” raỏt khaực bieọt Thaọm chớ chổ vụựi moọt ngửụứi, caỷm xuực, suynghú khi tieỏp nhaọn moọt taực phaồm vaờn chửụng vaĩn coự theồ thay ủoồi khi traỷinghieọm cuỷa hó về cuoọc ủụứi coự sửù thay ủoồi, bieỏn chuyeồn Chớnh vỡ lyự doủoự, chuựng tõi – nhửừng ngửụứi vieỏt tieồu luaọn naứy vaĩn mánh dán ủi vaứomoọt vuứng ủaỏt maứ trửụực ủoự ủaừ in ủaọm raỏt nhiều bửụực chãn noồi tieỏngcuỷa nhửừng hóc giaỷ, nhaứ nghiẽn cửựu uy tớn, ủoự laứ nhỡn nhaọn, ủaựnh giaựvề caực taực phaồm cuỷa moọt trong nhửừng taực giaỷ lụựn cuoỏi cuứng cuỷa nềnvaờn hóc Trung ủái: Nguyeĩn Khuyeỏn

Vụựi sửù hán hép về tử lieọu, thụứi gian nghiẽn cửựu, thửùc hieọn tieồu luaọn,

leừ dú nhiẽn chuựng tõi khõng theồ ủi sãu, ủi ủuỷ vaứo taỏt caỷ nhửừng “ủũa hát” maứthụ vaờn cú Tam nguyẽn ủaừ khai mụỷ Vụựi caỷm nhaọn riẽng cuỷa baỷn thãn,chuựng tõi xin pheựp chổ xin ủửụùc ủề caọp ủeỏn moọt khớa cánh ủửụùc xem laứkhaự noồi baọt thaọm chớ ủũnh hỡnh moọt phong caựch trong thụ vaờn cuỷa taực giaỷNguyeĩn Khuyeỏn ủoự laứ nhửừng saựng taực thụ ca mang tớnh chaỏt traứo phuựng.ẹãy ủửụùc xem laứ moọt trong hai maỷng lụựn trong caực saựng taực cuỷa nhaứ thụ(cuứng vụựi caực taực phaồm ủaọm chaỏt trửừ tỡnh)

Dãn toọc Vieọt Nam voỏn luõn mang saỹn trong tử duy, loỏi soỏng nhửừng suy nghú raỏt lác quan, yẽu ủụứi ẹõi khi tửụỷng chửứng taọn cuứng cuỷa tuyeọt vóngnhử moọt anh ủi mua ủửụùc mửụứi quaỷ trửựng thỡ heỏt baỷy trửựng ung, ba trửựngnụỷ ra ba con lái laứm mồi cho diều, quá; ngửụứi ta vaĩn coự theồ nụỷ moọt nú

maột bi quan, tuyeọt vóng Rồi khi ngửụứi ta muoỏn kheựo leựo dáy cho nhaunhửừng baứi hóc về ủoỏi nhãn xửỷ theỏ thỡ nhửừng cãui chuyeọn cửụứi chãmbieỏm tửứ nhé nhaứng ủeỏn sãu cay lái xuaỏt hieọn moọt caựch raỏt hửừudúng… Coự theồ noựi tieỏng cửụứi trong Vaờn hóc dãn gian ủaừ thaỏm sãu vaứlan toaỷ roọng khaộp, táo thaứnh caỷ moọt theồ loái coự sửực soỏng lãu bền ủeỏntaọn ngaứy nay Nhửng ủeỏn khi nền vaờn hóc vieỏt ra ủụứi, theo chuựng tõi coựmoọt ủiều deĩ nhaọn thaỏy maọt ủoọ cuỷa tieỏng cửụứi coự phần giaỷm suựt haỳn

so vụựi vaờn hóc truyền mieọng Ý thửực Nho gia, nhửừng khuõn khoồ nụi cửỷaKhoồng sãn Trỡnh, hoaứn caỷnh thửùc teỏ cuỷa xaừ hoọi gần nhử ủaừ maởc ủũnhcho nề vaờn hóc naứy moọt neựt thãm trầm, tử lửù khaực haỳn vụựi tieỏng cửụứitửù nhiẽn, thoaỷi maựi cuỷa dãn gian… Nhỡn vaứo nền Vaờn hóc naứy ngửụứi tadeĩ thaỏy: Haứo khớ ẹõng A, trieỏt lyự thiền tõng, moọng cõng danh cuỷa baọcnam nhi… taỏt nhiẽn nhửừng khớa cánh aỏy cuỷa vaờn hóc Trung ủái ủaừ manglái khõng ớt nhửừng taực giaỷ loĩi lác, nhửừng taực phaồm kinh ủieồn… Nhửngngửụứi ta vaĩn seừ raỏt tieỏc neỏu khõng thaỏy tieỏng cửụứi cuỷa caực nhaứ Nhovang lẽn trong giai ủoán naứy

Vaứ nhử moọt sửù saộp ủaởt cuỷa soỏ phaọn, sửù chụứ ủụùi, kỡ vóng seừ xuaỏt

hieọn nhửừng tieỏng cửụứi cuoỏi cuứng ủaừ xuaỏt hieọn duứ laứ hụi muoọn Xaừ hoọiphong kieỏn caứng về giai ủoán cuoỏi caứng boọc loọ nhửừng mãu thuaĩn,nhửừng nhửụùc ủieồm khõng theồ khaộc phúc, dung hoaứ… ẹửựng trửụực nhửừnghuỷ bái cuỷa caỷ thụứi ủái caực nhaứ Nho ủaừ khõng coứn “nớn nhũn” hoaởc daốnvaởt theo kieồu “ủau ủụứi coự cửựu ủửụùc ủụứi ủãu” nửừa Hay noựi caựch khaực,hó khõng coứn im laởng, khõng coứn trầm maởc nửừa maứ hó phaỷi phaự lẽnmaứ cửụứi ẹoự laứ caựi cửụứi ra nửụực maột cửụứi vaứo taỏt caỷ xaỏu xa, suy ủồicuỷa mói tầng lụựp xaừ hoọi tửứ cao ủeỏn thaỏp Tuy nhiẽn caựi cửụứi cuỷa caựcnhaứ Nho vụựi voỏn kieỏn thửực thãm sãu cuỷa mỡnh cuừng khõng gioỏng nhau.Moĩi ngửụứi moọt phong caựch, daựng ủieọu Coự ngửụứi thỡ cửụứi nhử vaỷ vaứomaởt, nhử nhaỷy xoồ vaứo giửừa moọt ủaựm danh nho giaỷ hieọu ủeồ lõi ra moọt

laứ tieỏng cửụứi cuỷa Hồ Xuãn Hửụng Hay cuừng coự ngửụứi cửụứi theo kieồumoực mổa, cửụứi ủeồ xổa xoựi khõng thửụng tieỏc vaứo maởt nhửừng keỷ “Thamlam chuyẽn thụỷ raởt hụi ủồng”, cửụứi maứ tửù baỷn thãn hó thaỏy “gụựm ghẽ”trửụực nhửừng ủiều hó ủaừ há beọ ẹoự laứ tieỏng cửụứi cuỷa Tuự Xửụng

Nguyeĩn Khuyeỏn cuừng ủaừ goựp vaứo tieỏng cửụứi chung cuỷa thụứi ủái aỏy theo moọt caựch raỏt riẽng cuỷa mỡnh Do phần lụựn caực saựng taực cuỷa NguyeĩnKhuyeỏn ủều ra ủụứi khi õng ủaừ lẽn “haứng laừo” nẽn tieỏng cửụứi trong thụõng cuừng vỡ theỏ maứ coự moọt phong caựch raỏt riẽng Noự khõng coự ủửụùcsửù “chóc ngoaựy” taựo tụùn nhử thụ Xuãn Hửụng, hay khõng coự neựt mánhbáo chửỷi thaỳng maởt nhử thụ õng Tuự hó Trần Thụ traứo phuựng NguyeĩnKhuyeỏn ủoọc ủaựo vỡ neựt riẽng cuỷa noự, ủoự laứ moọt caựch cửụứi ủầy kinhnghieọm; nú cửụứi raỏt thãm trầm kớn ủaựo nhửng cuừng raỏt sãu cay; nú cửụứichua xoựt nhửng lái haứm chửựa caỷ sửù bao dung roọng lụựn cuỷa moọt baọc “cãycao boựng caỷ” Baống tieỏng cửụứi aỏy, Nguyeĩn Khuyeỏn ủaừ goựp vaứo dieọnmáo chung cuỷa nề vaờn hóc ủửụng thụứi moọt saộc thaựi ủoọc ủaựo, moọt phongcaựch noồi baọt Nghiẽn cửựu sãu về tieỏng cửụứi traứo phuựng cuỷa nhaứ thụ vỡvaọy trụỷ thaứnh moọt cõng vieọc mang lái nhiều khaựm phaự mụựi meỷ, gãynhửừng hửựng thuự raỏt riẽng cho sửù caỷm nhaọn cuỷa tửứng ngửụứi

Taỏt nhiẽn, trong khi thửùc hieọn tieồu luaọn, chuựng tõi vaĩn khoựtraựnh khoỷi sửù

aỷnh hửụỷng tửứ caực yự kieỏn maứ caực nhaứ phẽ bỡnh, nghiẽn cửựu ủi trửụựcủaừ ủaởt nền taỷng khaự vửừng chaộc Nhửng cuừng khõng vỡ vaọy maứ ngửụứivieỏt sa ủaứ vaứo vieọc “tầm chửụng trớch cuự”, mửụùn chửừ ngửụứi xửa ủeồ laứmtieỏng noựi cho mỡnh Baống caực phửụng phaựp phãn tớch, ủoỏi chieỏu, toồnghụùp tửứ ngửừ lieọu laứ caực taực phaồm thụ vaờn cuỷa Nguyeĩn Khuyeỏn, chuựngtõi seừ coỏ gaộng tửụứng giaỷi moọt caựch chi tieỏt nhaỏt coự theồ về thụ ca traứophuựng cuỷa nhaứ thụ vụựi ủề taứi: “Ngheọ thuaọt tieỏng cửụứi vaứ phong caựch thụtraứo phuựng Nguyeĩn Khuyeỏn” Qua ủề taứi naứy, chuựng tõi mong muoỏn laứm

ủaỷ kớch sửù thoỏi naựt cuỷa xaừ hoọi ẹồng thụứi, chuựng tõi cuừng muoỏn nhaỏnmánh moọt phong caựch táo ra tieỏng cửụứi raỏt riẽng, raỏt ủoọc ủaựo cuỷaNguyeĩn Khuyeỏn giuựp caực baứi thụ traứo phuựng cuỷa õng coự sửực soỏng lãubền ủeỏn taọn ngaứy nay

Vụựi múc ủớch vửứa keồ trẽn, trong khuõn khoồ tieồu luaọn, chuựngtõi xin trỡnh

baứy nhửừng vaỏn ủề chuỷ yeỏu nhử sau:

- Khaựi lửụùc về tieồu sửỷ (cuoọc ủụứi, con ủửụứng laứm quan), sửùnghieọp saựng

taực cuỷa Nguyeĩn Khuyeỏn

- Noọi dung tieỏng cửụứi trong thụ Nguyeĩn Khuyeỏn

- Ngheọ thuaọt tieỏng cửụứi vaứ phong caựch thụ traứo phuựng NguyeĩnKhuyeỏn

Nhửừng noọi dung naứy naốm trong phần noọi dung cuỷa tieồu luaọn maứ chuựng

tõi xin pheựp ủửụùc trỡnh baứy ngay dửụựi ủãy

Nguyeĩn Khuyeỏn sinh vaứo naờm Ất Muứi (1835), coự theồ nhaứ thụ ủaừ ra ủụứi trong moọt giai ủoán maứ triều ủái phong kieỏn ủaừ baột ủầu boọc loọ daỏu hieọucuỷa sửù hút hụi vaứ nhửừng suy taứn dửụứng nhử ủaừ ủửụùc baựo trửụực, chổchửùc chụứ ủeồ xaỷy ra Quẽ õng ụỷ laứng Vũ Há (thửụứng gói laứng Vaứ) xaừYẽn ẹoồ, huyeọn Bỡnh Lúc, Haứ Nam ẹãy laứ moọt vuứng quẽ mang ủaọm neựtủaởc trửng cuỷa thoồ nhửụừng, khớ haọu, loỏi soỏng vaứ ủaởc bieọt laứ con ngửụứivuứng ủồng baống chiẽm truừng Baộc boọ Chớnh nụi naứy sau naứy ủaừ coựnhửừng taực ủoọng raỏt sãu saộc ủeồ táo nẽn phong caựch vaờn chửụng cuỷaNguyeĩn Khuyeỏn Vỡ ủoự laứ nụi õng coự theồ xa laựnh troỏn quan trửụứng a dua,baỏt lửùc; nụi õng tỡm lái nguồn caỷm hửựng tửụỷng ủaừ taột ngaỏm cuỷa cuoọcủụứi; nụi õng ủửụùc chửựng kieỏn vaứ hụn theỏ nửừa laứ traỷi nghieọm cuoọc soỏng

Nguyeĩn Khuyeỏn coự moọt tiền ủề raỏt thuaọn lụùi ủeồ phaựt trieồn caỷ về hóc

vaỏn, taứi naờng, nhãn caựch cuỷa mỡnh ủoự laứ õng xuaỏt thãn trong moọt doứng doừicoự truyền thoỏng Nho hóc Caỷ doứng hó noọi vaứ ngoái cuỷa NguyeĩnKhuyeỏn ủều coự nhửừng vũ ủaừ ủoĩ ủát, giửừ nhửừng chửực quan tróng yeỏutrong triều ủỡnh Hó noọi Nguyeĩn Khuyeỏn quẽ goỏc ụỷ Haứ Túnh vuứng ủaỏtủaừ saỷn sinh nhửừng cho ủaỏt nửụực nhửừng “nhãn kieọt” loĩi lác Coự theồ noựivụựi truyền thoỏng gia ủỡnh ủaựng tửù haứo nhử vaọy, Nguyeĩn Khuyeỏn ủaừ coựnhửừng ủoọng lửùc nhaỏt ủũnh cho mỡnh ủeồ phaỏn ủaỏu, vửụn lẽn khaỳng ủũnhtaứi hóc Coự theồ niềm tửù haứo về doứng doừi chớnh laứ ủoọng lửùc ủeồ chaứngtrai Nguyeĩn Thaộng (tẽn khai sinh cuỷa nhaứ thụ) vửụùt qua bieỏt bao thửỷ thaựchcuỷa soỏ phaọn ủeồ tieỏn thãn trẽn con ủửụứng khoa cửỷ Ngay sau khi trửụùtkhoaự thi hửụng lần thửự nhaỏt (ủi thi cuứng vụựi cha), Nguyeĩn Thaộng ủaừ phaỷigaựnh chũu moọt maỏt maựt raỏt naởng nề, traọn dũch thửụng haứn quaựi aực ủaừcửụựp ủi sinh meọnh nhửừng ngửụứi thãn thuoọc nhaỏt cuỷa chaứng trai mụựi vửứahụn hai mửụi tuoồi, trong soỏ ủoự coự caỷ cha, em ruoọt, cha mé vụù Maỏt maựt vềtinh thần laứ raỏt lụựn, lái thẽm hoaứn caỷnh gia ủỡnh ngaứy moọt tuựng baỏnnhửừng tửụỷng anh khoaự Thaộng ủaừ phaỷi tửứ boỷ moọng cõng danh Nhửngkhõng, chaứng thử sinh aỏy ủaừ noĩ lửùc heỏt sửực mỡnh duứ phaỷi chũu caỷnh

“aờn nhụứ hóc ủaọu” vaứ “laọn ủaọn gần ba mửụi naờm trụứi ủeứn saựch, vụựichớn khoaự lều choừng” ủeồ cuoỏi cuứng cuừng thoaỷ ủửụùc chớ nam nhi vụựi danhxửng baỏt huỷ Tam nguyẽn Yẽn ẹoồ

ẹeồ táo nẽn moọt phong caựch thụ raỏt riẽng sau naứy, Nguyeĩn Khuyeỏn ủaừ chũu aỷnh hửụỷng raỏt nhiều tửứ neỏp soỏng, tớnh caựch cuỷa hai cú thãn sinh.Thãn phú nhaứ thụ laứ cú Nguyeĩn Lieĩn (tẽn ngửụứi dãn ủũa phửụng hay góilaứ Mền Khụỷi), theo gia phaỷ cheựp lái thỡ ủãy laứ moọt nhaứ nho coự loỏisoỏng thanh bách, giaỷn dũ, tớnh tỡnh haứo phoựng, roọng raừi vụựi bán beứ, laựnggiềng Coự theồ nhãn caựch aỏy cuỷa cha ủaừ khieỏn Nguyeĩn Khuyeỏn sau naứy,

duứ tửứng laứ ủái thần cuỷa triều ủỡnh vaĩn raỏt gần guừi, chan hoaứ vụựi nhãndãn Vaứ thụ õng chaỳng phaỷi cuừng ớt nhiều mang caựi neựt phoựng khoaựng,giaỷn dũ cuỷa moọt nhaứ nho thanh bần nụi hỡnh aỷnh cha mỡnh hay sao Vụựithãn maĩu, Nguyeĩn Khuyeỏn lái ủửụùc haỏp thú moọt taỏm loứng ủa caỷm,thửụng ngửụứi, giaứu tỡnh nghúa Cú Trần Thũ Toan, mé Nguyeĩn Khuyeỏncuừng theo gia phaỷ doứng hó cheựp lái laứ moọt ngửụứi phú nửừ raỏt ủaỷm ủangvieọc nhaứ, heỏt mửùc lo laộng cho chồng con Chớnh baứ sau naứy, trong nhửừngngaứy u aựm cuỷa gia ủỡnh Nguyeĩn Khuyeỏn, ủaừ laứ taỏm gửụng ủeồ õng noitheo vaứ laứ ủoọng lửùc caỷ về vaọt chaỏt vaứ tinh thần ủeồ nhaứ thụ tieỏp túctheo ủuoồi con ủửụứng hóc vaỏn Caỷ cha vaứ mé ủều ủaừ nhửừng aỷnh hửụỷngnhaỏt ủũnh ủeỏn con ngửụứi trần theỏ vaứ con ngửụứi vaờn chửụng cuỷa NguyeĩnKhuyeỏn

Nhửng neỏu nhử phaỷi keồ ủeỏn nhửừng thaờng trầm, nhửừng uaồn khuực lụựn

nhaỏt trong cuoọc ủụứi cú Nguyeĩn thỡ trẽn heỏt phaỷi nhaộc ủeỏn con ủửụứng hoán loọcuỷa õng Chuựng tõi muoỏn khaỳng ủũnh nhử vaọy khõng phaỷi chổ vỡ ủửụứngcõng danh cuỷa Nguyeĩn Khuyeỏn ủaừ phaỷi vửụùt qua quaự nhiều trụỷ ngáichõng gai nhửng vỡ con ủửụứng aỏy gần nhử song haứnh vụựi moọt trong nhửừngquaừng laồn khuaỏt nhaỏt, ghồ ghề nhaỏt trong lũch sửỷ cuỷa caỷ dãn toọc Nhửtrẽn ủaừ noựi, ụỷ thụứi ủái Nguyeĩn Khuyeỏn cheỏ ủoọ phong kieỏn ụỷ nửụực taủaừ lung lay taọn goỏc reĩ Thửụùng tầng ủaỏt nửụực tửứ vua chuựa ủeỏn quan láiphần ủõng ủều laứ nhửừng keỷ baỏt taứi vaứ chổ gioỷi ủúc khoeựt Thiẽn tailiẽn tieỏp xaỷy ra, ủoựi keựm, maỏt muứa ủaừ khieỏn nhãn dãn quaốn quái, rẽnxieỏt trong noĩi cụ cửùc vaứ caựi ủoựi luõn chửùc chụứ buỷa vãy Triều ủỡnh giụứủãy ủaừ khõng coứn laứ choĩ dửùa cho quần chuựng nửừa maứ traựi lái coứntieỏp thẽm moọt tay ủaồy nhanh hó xuoỏng vửùc thaỳm ủoựi keựm Caực cuoọckhụỷi nghúa noồ ra ụỷ nhiều nụi laứ moọt minh chửựng cho sửù uaỏt ửực khõngtheồ kỡm neựn cuỷa ngửụứi dãn Taỏt caỷ nhửừng baỏt oồn aỏy trụỷ thaứnh nhửừng

ủiềm baựo trửụực cho moọt trong nhửừng giai ủoán taờm toỏi, bi thửụng nhaỏttrong lũch sửỷ dãn toọc – ủoự laứ khoaỷng thụứi gian gần moọt traờm naờm thửùcdãn Phaựp ủõ hoọ nửụực ta

Khi Nguyeĩn Khuyeỏn coứn ủang haờng haựi vun ủaộp moọng cõng danh thỡ nhửừng hóng ủái baực ủen ngoứm cuỷa luừ lang sa ủaừ lánh luứng chúa thaỳngsửù ủe doá cuỷa chuựng lẽn daỷi ủaỏt hỡnh chửừ S Vaứ ủeỏn taọn luực NguyeĩnKhuyeỏn thi hửụng vaĩn khõng ủoĩ thỡ triều ủỡnh nhaứ Nguyeĩn ủaừ heứn nhaựt

kớ vaứo baỷn hoaứ ửụực Nhãm Tuaỏt (1862) baựn lái moọt phần maỷnh ủaỏt chaõng cho bón thửùc dãn ủeồ ủoồi laỏy chuựt hử vóng, aỷo moọng quyền lửùc,ngai vaứng Coự leừ luực naứy, Nguyeĩn Khuyeỏn vụựi tuoồi ủụứi ủõi mửụi cuỷamỡnh, yự chớ laứm trai trong Nguyeĩn Khuyeỏn vaĩn thõi thuực õng tieỏn bửụựctrẽn con ủửụứng xãy dửùng sửù nghieọp Vaỷ chaờng luực naứy, Nguyeĩn Khuyeỏnvaĩn chổ laứ moọt nho sinh treỷ tuoồi nẽn chửa thaỏy heỏt, caỷm nhaọn heỏt bửựcmaứn ủen u toỏi ủang phuỷ truứm lẽn dãn toọc ẹiều kieọn lũch sửỷ khaựch quanchửa theồ giuựp ra thaỷm caỷnh:

“Non sõng tửỷ hú sinh ủồ nhueỏ

Hiền thaựnh liẽu nhiẽn túng dieọc si” (Phan Boọi Chãu)

Trong suoỏt chaởng ủửụứng ủi tỡm tẽn mỡnh trẽn baỷng vaứng nho hóc, coự leừ

vỡ quaự mieọt maứi nẽn Nguyeĩn Khuyeỏn cuừng ủaừ khõng thaỏu hieồu heỏt nhửừngbieỏn coỏ tróng ủái cuỷa lũch sửỷ ẹoự laứ nhửừng sửù hi sinh ủầy duừng khớ,quyeỏt khõng theồ ủeồ bón lang sa bieỏn An Nam thaứnh thuoọc ủũa cuỷa nhửừngbaọc anh huứng nhử: Trửụng ẹũnh, Nguyeĩn Trung Trửùc… Vaứ ủeỏn khi NguyeĩnKhuyeỏn cõng thaứnh danh toái, thoaỷ sụỷ nguyeọn ủoĩ ủầu caỷ ba kỡ thi Hửụng,Hoọi, ẹỡnh, ủửụùc vua Tửù ẹửực ban bieồn saộc phong Tam nguyẽn, thỡ cuừng gầnnhử goựt daứy thửùc dãn cuừng ủaừ xeựo naựt saựu tổnh Nam kỡ, nghieĩm nhiẽntrụỷ thaứnh baự chuỷ caỷ moọt bụứ coừi non sõng ta

Bửụực vaứo choỏn quan trửụứng, aột haỳn vũ Tam nguyẽn nhửừng mong seừ ủem heỏt taứi lửùc ra ủeồ baựo ủaựp non sõng Nhửng sửù thaọt laứ, caựn cãn cuỷa vaọnmeọnh luực naứy ủaừ xoay chiều, Thửùc dãn Phaựp ngang nhiẽn ủe doá, taỏncõng thaứnh Haứ Noọi – laứm baứn ủáp ủeồ giaọt saọp moọt nền phong kieỏn ủaừreọu raừ, kieọt queọ Taực giaỷ maứ chuựng ta ủang tỡm hieồu lái chổ laứ moọt quanvaờn, nẽn Nguyeĩn Khuyeỏn trong mửụứi laờm naờm laứm quan cuỷa mỡnh cuừngchổ ủaứnh xoựt xa chửựng kieỏn nhửừng vũ quan kiẽn trung hi sinh vỡ nửụực, ủoựlaứ nhửừng toồng ủoỏc kiẽn cửụứng cuỷa Haứ thaứnh: Nguyeĩn Tri Phửụng, HoaứngDieọu Nhửừng thaờng trầm trong bửụực ủửụứng laứm quan (tửứng bũ phát lửụng,giaựng chửực) coự leừ khõng laứm taỏm loứng nhaứ nho caỷm thaỏy xoựt xa, baỏtlửùc khi phaỷi chửựng kieỏn Triều ủỡnh maỏt dần sửù chuỷ ủoọng ngay trẽn xửựsụỷ, cửụng thoồ cuỷa mỡnh maứ ủổnh ủieồm laứ hoaứ ửụực Pa – tụ – noỏt maứ nhaứNguyeĩn kớ vụựi Phaựp Caựi gói laứ hoaứ ửụực aỏy thửùc chaỏt laứ moọt vaờn tửùbaựn nửụực vỡ noự ủaừ chaỏp nhaọn sửù baỷo hoọ (hay ủõ hoọ) cuỷa Thửùc dãnPhaựp trẽn toaứn coừi Vieọt Nam Vaứ cuừng chớnh trong naờm xaỷy ra sửù kieọnaỏy Nguyeĩn Khuyeỏn ủaừ cửụng quyeỏt tửứ boỷ con ủửụứng maứ õng tửứng aỏp

uỷ bao hoaứi baừo vụựi sửự meọnh phoứ vua giuựp ủụứi Haứnh ủoọng lui về

“vửụứn Buứi choỏn cuừ” cuỷa Nguyeĩn Khuyeỏn ủửụùc moọt soỏ ngửụứi xem laứtroỏn traựnh thửùc tái, thoaựt túc vũ kổ Nhửng cần raỏt caỷm thõng cho õng,laứm quan ủeồ coự theồ mang lái cuoọc soỏng toỏt ủép cho nhãn dãn luõn laứtãm nieọm caỷ ủụứi cuỷa Nguyeĩn Khuyeỏn Tửứ boỷ con ủửụứng aỏy thaọt sửùphaỷi raỏt duừng caỷm, vỡ nhử vaọy coự nghúa laứ Nguyeĩn Khuyeỏn tửù lỡa boỷmoọt phần ủụứi maựu thũt cuỷa mỡnh Mửụứi maỏy naờm laờn loọn trong moọtchoỏn quan trửụứng maứ ngửụứi hiền taứi thỡ ớt oỷi, maứ keỷ a dua, nũnh hoựt, hamsoỏng sụù cheỏt lái ủầy raĩy ủaừ laứm Nguyeĩn Khuyeỏn quaự meọt moỷi Vaứquan tróng hụn heỏt, chuựng ta cần xaực nhaọn ủiều naứy, Nguyeĩn Khuyeỏn chổlaứ moọt nhaứ nho, moọt quan vaờn vaứ cuoọc ủụứi lái chũu quaự nhiều ủau thửụngnẽn coự leừ ngón lửỷa tinh thần, yự chớ chieỏn ủaỏu trong õng cuừng khõng ủuỷ

nguứn ngút ủeồ tỡm moọt con ủửụứng “xoay chuyeồn caứn khõn” Hoaứn caỷnhaỏy, tãm tráng aỏy thỡ ruựt lui laứ moọt ủiều hoaứn toaứn deĩ hieồu, hụn nửừaNguyeĩn Khuyeỏn khõng ruựt lui ủeồ troỏn cháy, thoaựt túc õng tửứ giaừ choỏntrửụựng gaỏm lầu son laứ ủeồ hoaứ mỡnh, tỡm lái sửực soỏng tửứ cuoọc soỏngdãn daừ, thõn quẽ

ẹieồm lái nhửừng chaởng ủụứi cuỷa Nguyeĩn Khuyeỏn song haứnh cuứng nhửừng bửụực thaờng trầm trong moọt giai ủoán lũch sửỷ cuỷa dãn toọc, ngửụứi vieỏtmuoỏn nhaỏn mánh moọt ủiều: Nguyeĩn Khuyeỏn laứ moọt nhaứ nho “sinh baỏtphuứng thụứi” Moọng ửụực cao ủép lụứn lao cuỷa õng ủaừ khõng theồ naứochoỏng chói lái nhửừng guồng quay ghẽ gụựm cuỷa baựnh xe vaọn meọnh lũchsửỷ Nhaỏn mánh nhử theỏ, khõng phaỷi ủeồ tỡm kieỏm moọt sửù “toọi nghieọp”naứo ủoự cho moọt soỏ phaọn baỏt hánh, nhiều gian truãn nhửng nhaỏn mánh laứủeồ ngửụứi ủóc coự theồ thaỏy ủửụùc moọt nhãn caựch lụựn, moọt tãm hồn caocaỷ, ủaựng trãn tróng Nguyeĩn Khuyeỏn ủaừ bieỏt vửụùt qua nhửừng ủiẽu ủửựngcuỷa soỏ phaọn caự nhãn ủeồ táo laọp cõng danh vaứ cuừng chớnh õng ủaừ ruừboỷ thaứnh quaỷ aỏy moọt caựch dửựt khoaựt vỡ tửù nhaọn thaỏy nều coự õm maừinoự an8g cuừng seừ taứn lúi vaứ maừi maừi tan bieỏn nhử nhửừng hử danh tầmthửụứng

1.2 Sửù nghieọp thụ vaờn

Tửứ caỷm nhaọn cuỷa riẽng ngửụứi thửùc hieọn tieồu luaọn naứy, coự moọt ủiều

khaự thuự vũ về taực giaỷ Nguyeĩn Khuyeỏn Neỏu nhử ụỷ cuoọc ủụứi, chuựng ta thaỏynhửừng giai ủoán ủaựng chuự yự nhaỏt cuỷa Nguyeĩn Khuyeỏn taọp trung trẽn conủửụứng hóc taọp vaứ tieỏn thãn cuỷa õng – tửứ khi coứn laứ moọt anh hóc troứngheứo ủeỏn danh vũ ủổnh cao Tam nguyẽn Yẽn ẹoồ Thỡ ụỷ sửù nghieọp saựngtaực, Nguyeĩn Khuyeỏn chổ coự ủửụùc nhửừng taực phaồm ủaởc saộc nhaỏt cuỷamỡnh sau khi ruừ boỷ aựo maừo cãn ủai trụỷ về vụựi choỏn quẽ ngheứo Nhử vaọycoự nghúa laứ Nguyeĩn Khuyeỏn ủaừ tửứ boỷ moọt ủổnh cao cõng danh trong sửù

nghieọp ủụứi mỡnh bửụực, trụỷ lái haứng thửự dãn ủeồ ủeỏn vụựi moọt ủổnh caomụựi: ủổnh cao trong saựng taực vaờn chửụng ẹổnh cao thửự nhaỏt coự theồ nhaứ thụcaỷm nhaọn roừ hụn ai heỏt nhửng ủổnh cao thửự hai coự leừ chổ coự sửù ủaựnh giaựcuỷa haọu theỏ mụựi coự theồ laứm saựng toỷ

Treo aỏn tửứ quan trụỷ về vụựi rụm rá buứn lầy, vụựi tãm tráng cuỷa moọt nhaứ

nho coứn mang naởng nhiều ửu tử: noĩi niềm vỡ coứn naởng nụù vụựi vua, vụựi nửụực;sửù ửu aựi trong noĩi baỏt lửùc trửụực caỷnh non sõng dần rụi dần vaứo tay ngoáibang… nhửng quan tróng nhaỏt laứ Nguyeĩn Khuyeỏn ủaừ tửứ boỷ ủửụùc tử tửụỷngnaởng nề cuỷa choỏn quan trửụứng voỏn saộp múc naựt Trong hoaứn caỷnhkhõng coứn minh quãn ủeồ phúng sửù, saựch vụỷ thaựnh hiền chửừ coứn laứnhửừng vaờn tửù võ nghúa lyự sửù giaỷi thoaựt về maởt ủũa vũ, danh lụùi cuừngchớnh laứ sửù giaỷi phoựng cho tử tửụỷng cuỷa Nguyeĩn Khuyeỏn daĩn daột õngủeỏn vụựi nhửừng vần thụ tuyeọt taực Cuoọc ủụứi laứm quan vụựi bao nhieĩunhửụng trửụực maột, Nguyeĩn Khuyeỏn ủaừ khõng theồ tỡm cho mỡnh moọt nụichoỏn yẽn túnh ủeồ laộng loứng, khõng theồ thanh thaỷn ủeồ nhỡn nhaọn, khõngtheồ ủau ủaựu vụựi nhửừng baọn tãm thửụứng nhaọt, ủụn sụ maứ coự theồ khieỏncaỷm xuực vụừ oaứ… Chổ ủeỏn khi khoaực lẽn mỡnh chieỏc aựo nõng dãn thuụỷnaứo, gaởp lái nhửừng con ngửụứi thãn thửụng ngaứy trửụực vaứ hụn heỏt laứsoỏng lái vụựi nhũp soỏng chaọm raừi maứ nhé loứng cuỷa choỏn quẽ muứaNguyeĩn Khuyeỏn mụựi coự theồ thaọt sửù traỷi loứng ra vụựi nhửừng vần thụ Lnaứgioự maựt, tieỏng saựo diều, muứi rụm rá chaựy naộng thãn thửụng cuỷa choỏnquẽ cuừ… coự giaự tirũ gaỏp ván lần cuoọc soỏng ngoọt ngát bon chen nụi cửỷaquan ủeồ rồi chớnh nhửừng ủiều chãn phửụng nhaỏt lái trụỷ thaứnh thi lieọu võgiaự cho caực saựng taực cuỷa nhaứ thụ

Tuy nhiẽn, cuừng cần khaỳng ủũnh raống ủổnh cao vaờn chửụng cuỷaNguyeĩn Khuyeỏn cuừng coự moọt phần ủoựng goựp khõng nhoỷ tửứ nhửừngngaứy ủeứn saựch, nhửừng ngaứy bõn ba cuứng lều choừng, nhửừng ngaứy traỷi

nghieọm ủụứi mỡnh ụỷ choỏn quan quyền… Nhửừng thaựng ngaứy aỏy ủaừ hunủuực nẽn moọt nhaứ thụ uyẽn thãm, tinh teỏ trong tửứng cãu chửừ; moọt nhaứ thụtổnh taựo nhỡn nhaọn baỷn chaỏt cuoọc ủụứi, moọt nhaứ thụ naởng tỡnh nghúa vụựixoựm laứng quẽ hửụng… Vaứ noựi nhử taực giaỷ Vuừ Thanh laứ “Chớnh conngửụứi trụỷ về tửứ ủaỏt Thần kinh aỏy ủaừ moọt mỡnh cuứng vụựi nhửừng baứi thụxuaỏt chuựng cuỷa mỡnh táo nẽn trẽn maỷnh vửụứn ngheứo laứng Vaứ, moọt

“trung tãm vaờn hóc” coự sửực toaỷ saựng caỷ moọt thụứi kỡ lũch sửỷ vaứ ủem láinhửừng saộc ủieọu heỏt sửực mụựi meỷ cho vaờn hóc dãn toọc” (TG-TP/16)

Nhaộc ủeỏn Nguyeĩn Khuyeỏn ngửụứi ta nhụự ngay ủeỏn moọt nhaứ thụ cuỷa “laứng caỷnh Vieọt Nam” (Xuãn Dieọu) Nhaọn ủũnh naứy, khõng chổ vỡ phần lụựn caựcsaựng taực cuỷa thi sú bao gồm nhửừng baứi thụ Nõm, thụ chửừ Haựn, cãu ủoỏi,caực baứi haựt noựi… ủửụùc saựng taực chuỷ yeỏu trong thụứi kỡ taực giaỷ ủaừ trụỷvề vụựi choỏn quẽ Vaứ cuừng khõng chổ vỡ nhửừng hỡnh aỷnh dãn daừ cuỷachoỏn thõn quẽ thửụứng xuaỏt hieọn vụựi moọt maọt ủoọ ủaọm ủaởc trong caựcsaựng taực cuỷa taực giaỷ ẹoự mụựi chổ laứ nhửừng nhãn toỏ laứm nẽn phầnlửụùng, phần chaỏt thaọt sửù cuỷa moọt “nhaứ thụ vieỏt về nõng thõn soỏ moọtcuỷa vaờn hóc dãn toọc” (Vthanh, TG-TP/18) chớnh laứ ụỷ sửù gần guừi maứhaỏp daĩn nhử coự moọt “ma lửùc” ngay caỷ vụựi nhửừng ngửụứi nõng dãn bỡnhthửụứng, sửù chãn thửùc, saộc neựt ủeỏn tửứng chi tieỏt phaỷn aựnh cuoọc soỏngquẽ muứa vaứ hụn heỏt laứ nhửừng tỡnh caỷm chãn thaứnh nhaỏt cuỷa NguyeĩnKhuyeỏn daứnh cho ủaỏt vaứ ngửụứi laứng Vaứ quẽ õng

Coự theồ noựi khõng ngoa raống trong tãm hồn cuỷa mỡnh, moĩingửụứi dãn Vieọt Nam ủều mang phần hồn haọu, chãn quẽ hay noựi ủuựngnhaỏt laứ coự moọt chuựt ớt gỡ ủoự baỷn chaỏt cuỷa moọt nõng dãn Moọt dãntoọc ủi lẽn tửứ nền vaờn minh luựa, caỷ ủụứi laứm bán vụựi con trãu, caựi caứylaứm bán vụựi bõng luựa thụm ngaựt, rụm rá cay nồng Nguyeĩn Khuyeỏn cuừngkhõng phaỷi laứ moọt ngoái leọ Xuaỏt thãn trong moọt gia ủỡnh coự truyềnthoỏng nho hóc, khoa baỷng, baỷn thãn lái tửứng laứ moọt tróng thần triều

ủỡnh, neỏm traỷi ủuỷ muứi vũ cuỷa cuoọc soỏng nhaứ cao cửỷa roọng, sụn son theỏpvaứng… vaọy maứ, ngay khi tửứ boỷ choỏn triều ủỡnh Nguyeĩn Khuyeỏn lái trụỷvề cuoọc soỏng cuỷa moọt laừo nõng tri ủiền ủớch thửùc Cuoọc soỏng nhaứ quẽthaọt thanh sụ nhửng ủầy tỡnh nghúa, nhử caựi caựch maứ cú Tam nguyẽn thieỏtủaừi laựng giềng, laứng xoựm:

“Anh em laứng xoựm xin mụứi caỷ

Xõi baựnh trãu heo cuừng gói

laứ Chuự ủaựo bẽn laứng lẽn

“Coồng reo treỷ ủoựn: õng về ủoự,

Gaọy choỏng giaứ chaứo: baực ủaỏy a?”

Nhửừng thaựng ngaứy cụ cửùc thuụỷ haứn vi ủaừ giuựp Nguyeĩn Khuyeỏnthẽm quyự

tróng tỡnh laứng nghúa xoựm Ông thaọt sửù trãn tróng nhửừng ngửụứi laựnggiềng vaứ luõn daứnh cho hó nhửừng doứng chửừ ủép nhaỏt baống taỏt caỷ tỡnhcaỷm ẹoự laứ nhửừng cãu ủoỏi õng vieỏt taởng trong nhửừng dũp thửụùng thó hayủeồ kớnh vieỏng ụỷ nhửừng ủaựm ma chay… Con ngửụứi hóc cao hieồu roọng aỏy

ủaừ duứng heỏt taứi naờng, voỏn chửừ cuỷa mỡnh ủeồ ủửa vaứo nhửừng cãu ủoỏihỡnh aỷnh nhửừng con ngửụứi giaỷn dũ, quẽ muứa nhửng luõn soỏng traứn ủầynghúa tỡnh: vụù ngửụứi hoán lụùn khoực chồng, vụù haứng thũt khoực chồng con,cõ ủầu khoực mé, vụù thụù reứn khoực chồng, anh haứng gaứ khoực mé… Vieỏtvề nhửừng ngửụứi dãn quẽ aỏy, caỷm xuực cuỷa õng cửự nhử moọt doứng chaỷytửù nhiẽn, khõng hề coự moọt sửù goứ eựp naứo bụỷi vỡ tỡnh caỷm mụựi laứ thửựủaựng quyự, ủaựng tróng nhaỏt, hụn baỏt cửự leĩ nghi sang tróng, cầu kỡ naứo:

“ẹầu troứ tieỏp khaựch trầu khõng coự

Baực ủeỏn chụi ủãy, ta vụựi ta”

(Bán ủeỏn chụi nhaứ)

Nhaứ nho khi saựng taực vaờn chửụng thửụứng lửùa chón nhửừng ủoỏitửụùng phaỷn

aựnh cao sang, quyự phaựi nhaỏt laứ khi khaựch theồ aỏy lái laứ con ngửụứi.Nguyeĩn Khuyeỏn cuừng laứ moọt nhaứ nho nhửng haừy ủóc cãu ủoỏi Khoực vụùcuỷa õng ủeồ caỷm nhaọn sửù khaực bieọt : ơ Nhaứ chổn cuừng ngheứo thay, nhụứủửụùc baứ hay lam hay laứm, thaột lửng boự que, xaộn vaựy quai cồng, taỏt taỷchãn ủaờm ủaự chãn chiẽu, tớ tụự ủụừ ủần mói vieọc ằ Vieỏt về vụù mỡnhtrong giụứ phuựt sinh ly tửỷ bieọt, Nguyeĩn Khuyeỏn khõng hề duứng ủeỏn nhửừngtửứ ngửừ saựo roĩng, tieỏng khoực cuỷa õng ủửụùc caỏt lẽn tửứ nhửừng kớ ửựccoứn mụựi nguyẽn về ngửụứi vụù quẽ taỷo tần hõm sụựm ơ Hay lam hay laứm

ằ, ơ thaột lửng boự que ằ, ơ xaộn vaựy ằ, ơ ủụừ ủần ằ… thaọt khõng coứn nhửừngtửứ ngửừ naứo chãn thaọt hụn soỏng ủoọng hụn ủeồ theồ hieọn hỡnh aỷnh ngửụứiphú nửừ ủaỷm ủang, heỏt loứng vỡ chồng con Caựi ủép trửụực heỏt phaỷi thaọtvaứ soỏng ủoọng nhử vaọy

Vieỏt về thõn quẽ, ngoaứi hỡnh aỷnh cuỷa nhửừng con ngửụứi chãnlaỏm tay buứn

aỏy, ngoaứi tỡnh caỷm thaọt thaứ, giaỷn ủụn maứ võ cuứng thaỏm ủửụùm aỏy,Nguyeĩn Khuyeỏn coứn táo ra nhửừng taực phaồm baỏt huỷ veừ lái toaứn caỷnhbửực tranh cuỷa nõng thõn Vieọt Nam trong xaừ hoọi phong kieỏn Soỏng cuoọcsoỏng cuỷa ngửụứi dãn quẽ thửùc thú taực giaỷ khõng coứn laứ moọt hoá gia ủiveừ bửực tranh ủụứi cuỷa nhửừng ngửụứi khaực nửừa Maứ nhaứ thụ, vụựi sửù traỷinghieọm cuỷa chớnh baỷn thãn, sửù ủồng caỷm sãu saộc vụựi nhửừng ngửụứixung quanh baống moọt tãm hồn nháy beựn, tinh teỏ, nhử ủang veừ lái chớnhcuoọc soỏng cuỷa mỡnh thõng qua laờng kớnh cuỷa nhiều ngửụứi

Nguyeĩn Khuyeỏn ủaừ giụựi thieọu raỏt thaọt thaứ về hoaứn caỷnh nhaứõng vaứ chaộc

chaộn cuừng laứ cuỷa nhiều gia ủỡnh khaực nửừa :

ơ Caỷi chửỷa ra cãy, caứ mụựi nú

Bầu vửứa rúng roỏn, mửụựp ủửụng hoa

Ao sãu nửụực caỷ khõn chaứi caự

Vửụứn roọng raứo thửa khoự ủuoồi gaứ ằ

(Bán ủeỏn chụi nhaứ)

ẹoự chớnh laứ cuoọc soỏng thieỏu thoỏn thửụứng nhaọt maứ baỏt cửựngửụứi dãn quẽ

ngheứo naứo cuừng tửứng traỷi qua Khoaỷng ủụứi cuỷa nhaứ nõng laứ nhửừngngaứy chuoĩi ngaứy vaỏt vaỷ, lo toan cho cuoọc soỏng voỏn ủaừ khoự khaờn eo hépmaứ kinh teỏ lái thửụứng trửùc bũ ủe doá bụỷi thiẽn tai :

ơ Boựng thuyền thaỏp thoaựng dụứn trẽn vaựch

Tieỏng soựng long bong voĩ trửụực nhaứ ằ

(Vũnh lút)

Nhửừng ngửụứi quen chãn laỏm tay buứn, khõng bao giụứ sụù khoựkhaờn, vaỏt vaỷ

nhửng ủiều maứ hó sụù nhaỏt laứ muứa maứng thaỏt baựt, laứ cõng sửực sụựmtrửa hó laứm ra chổ ủeồ ủoồi lái moọt tieỏng thụỷ daứi, moọt caựi laộc ủầu ngaongaựn:

“Naờm nay caứy caỏy vaĩn chãn thua

Chiẽm maỏt ủaống chiẽm muứa maỏt muứa”

(Nhaứ nõng than thụỷ)

Khõng cần duứng ủeỏn sửù tửụùng trửng ửụực leọ, khõng cần gótduừa, nhửừng

chaỏt lieọu cuỷa cuoọc soỏng cửự tửù nhiẽn hoaứ vaứo doứng thụ NguyeĩnKhuyeỏn Nhaứ nho aỏy ủaừ khõng hề cãu neọ, do dửù khi ủửa vaứo nhửừngchuyeọn tớnh toaựn tửứng bửừa aờn, mah aựo nhửừng chuyeọn maứ raỏt nhiều nhaứnho khaực nhỡn noự baống caởp maột khinh gheựt, coi thửụứng Nghe qua cau thụ,quaỷ thaọt ngửụứi ta tửụỷng raỏt tuỷn muỷn, laởt vaởt:

“Phần thueỏ quan thu phần traỷ nụù

Nửỷa cõng ủửựa ụỷ nửỷa thuẽ boứ

Sụựm trửa dửa muoỏi cho qua bửừa

Chụù buựa trầu cau chaỳng daựm mua”

(Nhaứ nõng than thụỷ)

Vụựi soỏ ủõng caực nhaứ nho ủửụng thụứi thỡ coự theồ chuyeọn naứyduựng laứ tầm

thửụứng, beự món thaọt nhửng chuựng ta cần nhụự roừ raống Nguyeĩn Khueỏynủang vieỏt thay cho tầng lụựp nõng dãn, nhửừng ngửụứi bỡnh dãn nhaỏt trongxaừ hoọi baỏy giụứ Caực nhaứ nho luực naứo cuừng mang naởng trong ủầu nhửừngchửừ nghúa thaựnh hiền, chuyeọn beỏp nuực, nhaứ cửỷa laứ chuyeọn cuỷa ủaứn baứcon treỷ Tớnh toaựn kyừ quaự ủõi khi seừ laứm toồn hái ủeỏn thanh danh, thaọmchớ tử caựch cuỷa moọt trớ sú Nhửng ngửụứi nõng thỡ thửùc teỏ hụn, thửùc teỏ vỡhó khõng bieỏt nhử theỏ naứo laứ “chi hồ, giaỷ, daừ…” maứ hó chổ bieỏt no hay

ủoựi, ủuỷ hay thieỏu Vụựi hó nhu cầu thieỏt thửùc nhaỏt khõng phaỷi laứ táolaọp cõng danh, mửu tớnh chuyeọn laọp thãn – tề gia – trũ quoỏc – bỡnh thiẽnhá maứ laứ bửừa cụm gia ủỡnh coự theồ tửụm taỏt, no ủuỷ moọt chuựt Thụ NguyeĩnKhuyeỏn cuừng chớnh laứ cuoọc ủụứi hay noựi caựch khaực õng chổ mửụùn vaờnchửụng nhử moọt phửụng tieọn ủeồ ghi lái cuoọc soỏng chãn thửùc nhử voỏn noựphaỷi theỏ Hụi thụ cuỷa õng cuừng chớnh laứ hụi thụỷ nồng naứn cuỷa cuoọcsoỏng vụựi bieỏt bao ửu tử, lo toan về baựt cụm manh aựo, caựi no ủoựi trong nhiềuhoaứn caỷnh khaực nhau maứ phần lụựn laứ cụ cửùc ẹãy laứ noĩi lo về nhửừngkhoaỷng thueỏ phaỷi noọp: “Thueỏ moọt vaứi nguyẽn daựng vaĩn ủoứi” Kia laứcaỷnh nụù nần chồng chaỏt, khõng bieỏt ủeỏn ủụứi naứo mụựi traỷ cho dửựt: “Laừimé, laừi con sinh ủeỷ maừi” Vaứ kia nửừa laứ nhửừng giót nửụực maột ủaộng caykhi taọn maột thaỏy mồ hõi nửụực maốt cuỷa mỡnh bũ taứn phaự bụỷi… õngtrụứi: “sãu hán liẽm miẽn uựng lút traứn” Coự theồ nhửừng cãu trẽn ủãykhõng hoa myừ, kieồu caựch, khõng ủửụùc tõ son ủieồm vaứng nhửng noự laứcaỷm giaực thaọt cuỷa nhửừng ngửụứi dãn chaỏt phaực Bụỷi theỏ, thụ NguyeĩnKhuyeỏn mụựi thu huựtự moọt soỏ lửụùng lụựn ủoọc giaỷ keồ caỷ nhửừng ngửụứinõng dãn bỡnh thửụứng nhaỏt Vỡ khi ủóc vaứo ủoự, hó khõng cần phaỷi ủaộn

ủo, suy nghú nhiều maứ vaĩn thaỏy ngay nhửừng maỷng gheựp cuỷa ủụứi mỡnhtrong ủoự

Nõng thõn trong thụ Nguyeĩn Khuyeỏn coứn hieọn lẽn baống veỷ ủépcuỷa

khung caỷnh ẹoự chớnh laứ hỡnh aỷnh thiẽn nhiẽn nhiẽn thanh tũnh, trong veoủeỏn maựt lánh, khõng gụùn chuựt lo toan, tớnh toaựn xuaỏt hieọn trong chuứm babaứi thụ về muứa thu baỏt huỷ Thiẽn nhiẽn ủoự nhửừng phuựt giãy trong treỷocuỷa trụứi ủaỏt ủeồ con ngửụứi chỡm ủaộm vaứo trong caỷm giaực ngaỏt ngãy ủeỏnnoĩi quẽn caỷ thửùc tái:

“Maỏy chuứm trửụực giaọu, hoa naờm ngoaựi

Moọt tieỏng trẽn khõng ngoĩng nửụực naứo”

(Thu vũnh)

Thiẽn nhiẽn ủoự laứ sửù vaộng laởng gần nhử baỏt ủoọng cuỷa ủaỏttrụứi, caỷm giaực

khõng laứm ngửụứi ta sụù haừi, cõ ủụn maứ thaỏy thaọt yẽn bỡnh, nhaứn taỷn:

“Tầng mãy lụ lửỷng trụứi xanh ngaột

Ngoừ truực quanh co khaựch vaộng teo”

(Thu ủieỏu)

Vaứ thiẽn nhiẽn ủoự laứ nhửừng laứn sửụng khoựi, aựnh traờng lung linh

mụ hồ,

ủửa con ngửụứi phiẽu diẽu, bồng bềnh quẽn heỏt thửùc tái:

“Lửng giaọu phaỏt phụ maứu khoựi nhát

Lnaứ ao loựng laựnh boựng traờng loe”

(Thu aồm)

Thiẽn nhiẽn luõn laứ chaỏt men say tuyeọt vụứi nãng hồn caực thi súbay boồng Nhửng vụựi Nguyeĩn Khuyeỏn, thiẽn nhiẽn nõng thõn laứ moọt thửựmen bỡnh dũ maứ gần guừi, uoỏng vaứo thaỏy thaỏm ngót ủầu mõi maứ laứmngửụứi ta say ủaộm, mẽ maỷi hồi naứo khõng hay Thiẽn nhiẽn ủoự coự theồkhõng rửùc rụừ, kỡ vú; noự chổ raỏt kheừ, raỏt nhé chám vaứo loứng ngửụứinhửng ủaừ coự theồ táo aỏn tửụùng khoự quẽn laứm ta nhụự maừi ẹoự coự theồ laứsửù kheừ khaứng cuỷa tieỏng ca ủụựp beứo laứm maởt nửụực kheừ lay ủoọng, haymoọt ủửụứng lửụùn voứng tửùa nhử tinh khõng cuỷa chieỏc laự vaứng “kheừ ủửaveứo” Caựi ủép khõng naốm ụỷ ủãu xa xõi dieọu vụùi maứ naốm ngay trửụựctầm maột, luõn hieọn hửừu xung quanh cuoọc soỏng moĩi ngửụứi ẹiều quantróng laứ ngửụứi ta coự ủuỷ tinh teỏ ủeồ nhaọn ra noự hay khõng NguyeĩnKhuyeỏn ủaừ laứm ủửụùc ủiều ủoự vaứ ủaựng quyự hụn nửừa nhửừng aỷnh hỡnhủụn sụ, thanh dũ maứ ủầy chaỏt hửừu tỡnh aỏy ủaừ ủửụùc taực giaỷ hoá lái baốngnhửừng vần thụ soỏng ủoọng nhaỏt

Nguyeĩn Khuyeỏn quaỷ laứ thiẽn taứi về khaỷ naờng ủi tỡm vaứ phaựthieọn caựi ủép

tửứ cuoọc soỏng bỡnh thửụứng ẹoự laứ nhụứ sửù tinh nháy cuỷa moọt hồn thụ yẽuủụứi, Nguyeĩn Khuyeỏn dửụứng nhử khõng muoỏn boỷ qua baỏt cửự moọt ãmthanh, hỡnh aỷnh, saộc maứu naứo cuỷa cuoọc soỏng thõn quẽ tửứ tỡnh nghúa conngửụứi, nhửừng lo toan baọn bũu haứng ngaứy, ủeỏn thiẽn nhiẽn trong treỷo… taỏtcaỷ ủều ủửụùc ngoứi buựt trửừ tỡnh ủaởc saộc cuỷa thi sú ghi lái, lửu lái chomuõn ủụứi sau

ễÛ Nguyeĩn Khuyeỏn ngửụứi ta nhaọn ra moọt sửù keỏt tinh hoaứn haỷogiửừa chaỏt

uyẽn baực vaứ neựt ủép dãn gian trong moọt phong caựch thụ Oõng ủaừ bieỏtchaột lóc raỏt kheựo leựo nhửừng thuỷ phaựp ngheọ thuaọt cuỷa thụ coồ vaứ tửứ ủoựlaứm nền cho nhửừng saựng táo, phaự caựch mang ủaọm tớnh dãn gian cuỷamỡnh Roừ raứng chaỏt lieọu trong thụ õng hoaứn toaứn mang tớnh chaỏt ủụứithửụứng: ủom ủoựm, ngoĩng, trãu, giaọu, ngoỷ truực, khoựi, ao, thuyền cãu, dửamuoỏi, caỷi, caứ, bầu, mửụựp… nhửng baống caựch chón lóc tinh teỏ vaứ caựchphaựt hieọn neựt ủép ụỷ nhiều goực ủoọ khaực nhau, Nguyeĩn Khuyeỏn ủaừ ủửaraỏt nhiều trong soỏ nhửừng hỡnh aỷnh ủoự trụỷ thaứnh kinh ủieồn cuỷa vaờnchửụng Vieọt Nam

Laứ nhaứ thụ trửừ tỡnh nhửng ớt thaỏy Nguyeĩn Khuyeỏn sửỷ dúng bieọn phaựp tửụùng trửng, ửụực leọ Taực phaồm cuỷa õng khõng thieỏu nhửừng hỡnh aỷnh taỷthửùc vaứ dửụứng nhử taực gaỷi ủửa vaứo trong taực phaồm nguyẽn maĩu maứkhõng cần chổnh sửỷa, gia cõng Taỏt nhiẽn taỷ thửùc ụỷ ủãy khõng ủồngnghúa vụựi trần trúi, thõ keọch, nhửừng khoaỷnh khaộc raỏt thaọt aỏy ủaừ ủửụùcchaột lóc raỏt kú caứng, taực giaỷ ủaừ naộm baột chuựng trong nhửừng giãy phuựtthaờng hoa cuỷa caỷm xuực Nẽn chuựng vửứa táo ủửụùc sửù thãn quen, gầnguừi vửứa ủem lái caỷm giaực thaồm myừ cho con ngửụứi

Vaĩn coứn moọt khớa cánh quan tróng khaực trong sửù nghieọp vaờn chửụng cuỷa

cú Tam nguyẽn caỷ về noọi dung vaứ ngheọ thuaọt maứ chuựng tõi seừ trỡnhbaứy ngay sau ủãy trong phần noọi dung chớnh cuỷa tieồu luaọn: phong caựch thụtraứo phuựng

1.2 Tieỏng cửụứi trong thụ Nguyeĩn Khuyeỏn

Nhử phần daĩn nhaọp ủaừ trỡnh baứy, trong nền vaờn hóc trung ủái tieỏng cửụứi trong thụ vaờn laứ moọt hieọn tửụng ủoỏi hieỏm hoi vaứ xuaỏt hieọn khaự muoọn.Raỏt ớt taực giaỷ cuỷa nền vaờn hóc naứy duứng thụ vaờn cuỷa mỡnh ủeồ boọc loọcaựi nhỡn về cuoọc ủụứi theo moọt phong caựch haứi hửụực, traứo phuựng Hầunhử nhaộc ủeỏn maỷng saựng taực naứy ngửụứi ta chổ nhụự ủeỏn vaứi tẽn tuoồi noồibaọt nhử: Hồ Xuãn Hửụng, Tuự Xửụng, Nguyeĩn Khuyeỏn… Neỏu nhử HồXuãn Hửụng coự gỡ ủoự ngoa ngoaột ủaọp thaỳng vaứo boọ maởt nhửừng bón bổoồi ủái dieọn cho mói tầng lụựp trong xaừ hoọi baỏy giụứ Tuự Xửụng thỡ chuachaựt, thaỳng thửứng cửụứi vaứo maởt nhửừng caựi nhoỏ nhaờng suy ủồi cuỷa caỷmoọt xaừ hoọi cháy theo ủồng tiền Coứn Nguyeĩn Khuyeỏn, vụựi thụ vaờn cuỷamỡnh cuừng ủaừ táo ủửụùc moọt gióng ủieọu traứo phuựng riẽng, raỏt ủoọc ủaựo,thuự vũ vaứ khõng hề truứng laộp vụựi baỏt kỡ taực giaỷ cuứng thụứi naứo NguyễnKhuyến thấy khỏ rừ cỏi xấu của xĩ hội đương thờị

Là một nhà nho đĩ từng làm quan, ụng chỳ ý trước hết đến cái xấu của đám nho sĩ, củabọn quan lạị Đi thi, làm quan trong thời buổi nước mất nhà tan thỡ cú gỡ là thực chất,thỡ làm được việc gỡ? ễng gọi là "tiến sĩ giấy", là "phỗng đá", là anh hề chèọ Ơngvạch trần bọn quan lại chỉ lo cho tỳi mỡnh đầy ắp và bất chấp tất cả mọi sự khen checủa dư luận Ơng đả kích thĩi rởm đời lố lăng, thứ con đẻ của cĩ hội thực dõn Ngũibỳt đả kích của Nguyễn Khuyến trở nên chua xĩt, cay đắng khi ơng thấy chính nhândân bị bọn thực dân lừa gạt đĩ tham gia một cỏch vụ ý thức vào những trũ chơi làm hạphẩm giá của mỡnh ễng tả cảnh ngày "Hội Tõy" lỳc bấy giờ và kết luận:

“Khen ai khộo vẽ trũ vui thế,

Vui thế bao nhiờu, nhục bấy nhiờụ “

Thơ trào phúng của Nguyễn Khuyến ngồi bộ phận hướng vào cái xấu của

cĩ hội để đả kích, ơng cũn dành một số bài để tự chế giễu cái bất lực, cái bạc nhượccủa bản thân mỡnh Ông tửù xem mỡnh laứ moọt thửự “phoĩng ủaự”, moọt anh

“giaỷ ủieỏc” laứm ngụ vỡ baỏt lửùc trửụực cuoọc ủụứi

Nhửừng noọi dung aỏy xuaỏt phaựt trửụực heỏt tửứ hoaứn caỷnh maứ Nguyeĩn

Khuyeỏn ủaừ traỷi qua trẽn ủửụứng ủụứi cuỷa mỡnh Xuaỏt thãn tửứ choỏn nõng thõn,thaỏu hieồu caỷnh soỏng cụ cửùc cuỷa ngửụứi nõng dãn, õng ủaừ mang caựi nhỡnaỏy vaứo choỏn triều ủỡnh ủeồ nhỡn thaỳng vaứo loỏi soỏng cuỷa tầng lụựp phongkieỏn Rồi ủeỏn luực thửùc dãn Phaựp ồ át traứn vaứo, xaừ hoọi oaốn mỡnhgaựnh chũu nhửừng bieỏn chuyeồn, giaống co giửừa caựi cuừ vaứ caựi mụựi, taỏt caỷphõ baứy nhiều sửù thaọt ủaựng hoồ thén Kinh nghieọm trẽn ủửụứng ủụứi giuựptaực giaỷ nhỡn thaỏu suoỏt vaứo taọn baỷn chaỏt cuỷa nhửừng hieọn tửụùng aỏy.Nẽn caựi cửụứi cuỷa õng coự caựi thãm thuyự, ủõi luực raỏt nhé nhửng cuừngraỏt ủau, noự khõng haỳn laứ kieồu loọt trần nhử Hồ Xuãn Hửụng hay chổ thaỳngmaởt cuỷa Tuự Xửụng; nhửng noự cuừng ủuỷ sửực mánh khieỏn ngửụứi ta nhé thỡủoỷ maởt hoồ thén, coứn naởng hụn thỡ chaộc chaộn phaỷi tửù soi lái mỡnh ủeồ tửùủiều chổnh haứnh vi

Tửứng laứ moọt quan ủái thần, nhửng caựi chaỏt dãn gian hoựm hổnh vaĩn in raỏt ủaọm trong phong caựch traứo phuựng cuỷa Nguyeĩn Khuyeỏn Caựi cửụứi trong thụõng thaọt sửù ủa dáng caỷ về noọi dung vaứ ngheọ thuaọt, dửụựi ủãy theo caỷmnhaọn cuỷa baỷn thãn chuựng tõi xin trỡnh baứy nhửừng saộc thaựi, khớa cánhcuỷa tieỏng cửụứi trong thụ Nguyeĩn Khuyeỏn vaứ phong caựch ngheọ thuaọt traứophuựng cuỷa õng

1.2.1 Tieỏng cửụứi mổa mai, chua xoựt

ễÛ tieỏng cửụứi Nguyeĩn Khuyeỏn, deĩ nhaọn thaỏy nhửừng sửù tinh lửùa, chaột lóc

kú caứng Caực hieọn tửụùng xaừ hoọi ủửụùc phụi baứy moọt caựch chãn thaọt quangoứi buựt nhaứ thụ Laứ moọt nhaứ nho vụựi ủầy ủuỷ kieỏn thửực saựch vụỷ thaứnh

hiền, lái laứ moọt con ngửụứi phồn haọu, chãn chaỏt chaộc chaộc nhửừng xoaychuyeồn cuỷa thụứi theỏ khõng traựnh khoỷi laứm cho Nguyeĩn Khuyeỏn tửù caỷmthaỏy bũ soỏc Xaừ hoọi daốn vaởt, ủaừ naỷy sinh ra nhửừng hieọn tửụùng quaựiủaỷn, ủi ngửụùc lái vụựi caựi nhỡn ủầy lyự tửụỷng cuỷa nhửừng ngửụứi theongheọip khoa baỷng chãn chớnh Trửụực heỏt ủoự laứ sửù baỏt lửùc cuỷa caỷ moọttửụùng tầng xaừ hoọi Chuựng ta seừ cuứng phãn tớch moọt baứi thụ noồi tieỏngcuỷa Nguyeĩn Khuyeỏn ủeồ thaỏy roừ ủiều naứy Nhỡn trờn ý nghĩa bề mặt văn bảnbài thơ cĩ thể thấy đối tượng mà Tam nguyên Yên Đổ hướng tới để tạo nên tiếng cười

là những đồ chơi dân gian khơi dậy ở trẻ em lũng hiếu học và ý chớ phấn đấu để đạttới vinh quang của nền học vấn thời đại, cống hiến tài năng cho đời, đem lại niềm vui

cho ơng bà, cha mẹ, vinh quang cho dũng họ, tổ tiờn Như vậy, hỡnh ảnh ụng nghố

thỏng Tỏm là một hỡnh ảnh mang tớnh truyền thống rất đẹp Ở hai câu đề, Nguyễn

Khuyến chưa nĩi thẳng cho người đọc biết rừ người được ơng giới thiệu trong bài thơ

là ai Nhân vật này cĩ đủ cờ, biển, cân, đai, lọng xanh, ghế chéo đích thị là một vị tiến

sĩ oai phong mới được ghi danh đỗ đầu trên bảng rồng:

Cũng cờ, cũng biển, cũng cân đai, Cũng gọi ụng nghố cú kộm ai

Biển là tấm gỗ sơn son thếp vàng cĩ khắc bốn chữ õn tứ vinh quy.

Cẩn là cái khăn Đai là cỏi vũng đeo ngang lưng ở ngồi áo chầu Hết thảy đều là

những thứ cao quý vua ban cho người đỗ tiến sĩ để vinh quy bái tổ Nhân vật cĩ vẻ bề

ngồi vừa uy nghi, vừa phơ trương tự đắc Tuy nhiên, điệp từ cũng xuất hiện với mật

độ dày đặc và ẩn chứa ý vị mỉa mai bắt đầu bộc lộ thái độ của tác giả, khiến cho ta

thấy cĩ điều gỡ đĩ bất thường ở vị tiến sĩ này Từ cũng được nhấn mạnh, được đưa lên đầu câu, chỉ sự giống nhau, lặp lại của hiện tượng, kết hợp với ba từ cú kộm ai khiến

cho con người cĩ học vị cao này cĩ cái vẻ của sự giả dối, học đũi Đến hai câu sau mọi

việc đĩ trở nờn rừ ràng hơn Nhân vật cũng biển cũng cân đai kia hĩa ra chỉ là một

ơng tiến sĩ giấy, bề ngồi giống hệt như tiến sĩ thật nhưng thực chất bên trong lại rỗng