Bí quyết kinh doanh của người do thái trí thức việt biên dịch

C hư ơng ITuân thủ giao ước lại biết lách luật Trọng chữ tín, giữ giao ưởc tạo nên “ thương nhân hàng đầu th ế giới ” ^ ạ p quán trọng chữ tín, giữ giao ước của thương nhân Do Thái tron

Bí Q uyết

DOANH

CỦA NGƯỜI,

DO THAI

VIỆN DH NHA TRANG

ế t NHÀ XUẤT BẢN THANH HÓA

ĩỉề iề ỉt, <JịcÁ,- Tri thức Việt

J ( a m 1997, George Soros đã khiến cuộc khủng hoảng tiền tệ bùng phát tại Đông N am Á, thu vào cho m ình những khoản tiền khổng lồ George Soros trở thành Thượng đ ế của chính mình, nhưng lại là

kẻ thù của các quốc gia Đông Nam Á ô n g là một người Mỹ gốc Do Thái.

Có th ể nói, Do Thái là một trong những dân tộc thông m inh nhất trên thế giới Họ đã cống hiến cho nhân loại những bộ óc vĩ đại nhất trong các lĩnh vực

từ khoa học xã hội cho đến khoa học tự nhiên như Karl Marx, Einstein Do Thái còn là dân tộc giàu

có nhất trên thế giới, trong đó các gương mặt tiêu biểu như là George Soros, Warren Buffett Từ những người nắm giữ bánh lái con thuyền kinh tể Mỹ như Ellen, Greenspan, Morgan, Rockefeller, Michael

H am m er cho đến những người hoạt động trong lĩnh vực giải trí như Reuters, Pilates, anh em nhà Warner đều tài ba mưu lược hơn người Chẳng lạ khi có người

đã nói một cách châm biếm: “Ba thương nhãn Do Thái hắt hơi trong nhà, hè thống ngân hàng trên toàn thế giới đều sẽ bị cảm dây chuyền; năm thương nhân

Do Thái kết hợp với nhau, có thể khống chế toàn bộ

5

thị trường vàng bạc th ế giới” Có thể thấy, thành công của người Do T hái có sức ảnh hưởng vô cùng lớn không chỉ với nền kinh tế m à với cả nền chính trị th ế giới trong thời đại ngày nay.

D ân tộc Do T hái vốn có những truyền thống ưu việt n h ư trọng chữ tín, quý trọng thời gian, có cái

n h ìn thoảng về tiền bạc B èn cạnh đó, còn ph ả i k ể đến những ảnh hưởng từ lịch sử đau thương của một dân tộc thần thảnh đã giúp người Do Thải biết nhiều

về thị trxiờng th ế giới, cũng chính từ đó m à họ đã bắt đầu theo đuổi hoạt động đầu cơ và cho vay T ất cả những yếu tố trên đã giúp thương nhân Do Thái trở thành “thương nhân hàng đầu th ế giới”.

N hư ng điều quan trọng hem cả là dẫn tộc Do Thái luôn không ngừng học tập, không ngừng sáng tạo

D ùng trí tuệ tạo nên của cải chính là đặc trưng lớn

n h ấ t của thương nhân Do Thái Họ chính là tấm gương sảng đảng đ ể chúng ta noi theo.

C hư ơng I

Tuân thủ giao ước lại biết lách luật

Trọng chữ tín, giữ giao ưởc tạo nên

“ thương nhân hàng đầu th ế giới ”

^ ạ p quán trọng chữ tín, giữ giao ước của thương nhân

Do Thái trong giao dịch quốc t ế đã được mọi người biết đến Các thương nhân trê n th ế giới khi làm ăn với người

Do Thái đều r ấ t có lòng tin đối với vấn đề tuân thủ giao

ước của họ, vì người Do Thái luôn có một yêu cầu hết sức

nghiêm khắc đôi với bản th â n về vấn đề này Họ không cho phép có một tìn h huống không giữ đúng giao ước nào xuất hiện, dù có phải để cho những tìn h huống xấu khác xảy ra Tô" chất này của người Do Thái đã có ảnh hưởng r ấ t sâu rộng đối với giới thương nhân trên toàn

th ế giới

Tại thành phố Tokyo của N hật Bản có một thương nhân tên là Den Fujita, trong cuốn sách nhan đề “Kinh nghiệm làm ăn với người Do Thái” ông đã nhiều lần nhắc nhở giới thương n h ân N hật Bản không nên th ấ t tín hoặc hủy bỏ giao ước với người Do Thái, nếu không, sẽ vĩnh viễn m ất

đi cơ hội làm ăn với họ

M ột ông chủ người Do Thái đã ký kết m ột giao kèo với người làm thuê, quy đ ịn h mỗi tuần sẽ p h á t lương m ột lần, nhưng người làm thuê sẽ không nhận tiền m ặt mà được tùy ỷ m ua các vật dụn g tương đương với số tiền lương được trả tại m ột cửa hàng gần công ty, sau đó người chủ cửa hàng sẽ đến thanh toán sổ sách với ông chủ người Do Thái này đ ể nhận tiền mặt.

M ột tuần sau, m ột người làm thuê hối hả chạy đến gặp ông chủ và nói: “Chủ cửa hàng nói, không đưa tiền m ặ t thì không được lấy đồ Vì vậy, tốt hơn là ông hãy trả tiền

m ặt cho tôi vậy nhé!”.

Chẳng ngờ, người chủ cửa hàng tìm đến thanh toán sổ sách cũng nói: “Người làm công của ông đã đến lấy những vật d ụ n g cần thiết, xin ông thanh toán cho tôi!”.

Ông chủ người Do T hái nghe xong câu chuyện bối rối không hiểu, lập tức tiến hành điều tra N hưng hai bên đều khăng kh ăng rằng m ìn h nói thật, khiến ông khôìig th ể chứng m in h được ai đã gian dối trong việc này Kết quả, ông chủ người Do Thái đành p h ả i trả tiền cho cả người làm công và ông chủ cửa hàng bởi ông đã có lời hứa với

cả hai bên.

Điều đầu tiê n m à người Do Thái ý thức đến chính là nghĩa vụ tu ân th ủ giao ước của bản thân Hầu h ế t những người Do T hái đều r ấ t xem trọng chữ tín, tuân thủ giao ước, khi làm ăn buôn b án với nhau, thường không cần đến văn b ản hợp dồng, chỉ cần một lời hứa là đã đủ sức ràn g buộc, bởi họ tin rằng: “Có Chúa nghe th ấy ”

Việc xem trọ n g chữ tín, tuân thủ giao ước của người Do

T hái đã m ang đ ến cho họ m ột hiệu quả kinh tế tích cực

Giới kinh doanh hiện đại h ết sức xem trọng uy tín Uy tín chính là nguồn vốn vô hình, là cơ sở tồn tại cho một công ty Vì vậy, dùng uy tín để mời gọi hay giữ chân khách hàng là chiêu bài được rấ t nhiều nhà doanh nghiệp hiện nay sử dụng Trong lĩnh vực kinh doanh, tập đoàn đầu tiên đã đưa uy tín kinh doanh lên vị trí cao nhất - “không hài lòng có thể đổi hàng”, chính là Công ty bách hóa Sears Roebuck, do một thương nhân người Mỹ gốc Do Thái là Julius Rosenberg th àn h lập.

Quy tắc “không hài lòng có thể đổi hàng” mà công ty ông đã đưa ra vào đầu th ế kỷ 20 có thể gọi là “chuyện lạ bốn phương” vào thời ấy Quả thực, điều này đã hoàn toàn vượt ra ngoài phạm vi nghĩa vụ có thể quy định của một hợp đồng thông thường, thậm chí đã đặt khả năng “hủy ước” của đối tác th àn h nghĩa vụ vô điều kiện của mình.Lợi th ế của uy tín kinh doanh cao đã giúp cho các thương

n h â n Do Thái phát triển sự nghiệp của mình

Ngay từ thời xưa, các thương n h ân Do Thái đã bắt đầu kinh doanh các sản phẩm xa xỉ, và đến nay, người Do Thái vẫn giữ vững vai trò của mình Đá quý là một trong những

m ặt hàng xa xỉ nhất, m à trong lĩnh vực này, từ việc khai thác, giao dịch, gia công cho đến khâu bán lẻ, hầu như đều nằm trong tay người Do Thái Trang phục phụ nữ, đặc biệt là các m ặt hàng thời trang, là một m ặt hàng tiêu dùng cao cấp rấ t dễ lỗi thời Ớ Mỹ, việc sản xuất và tiêu thụ một thời đã bị người Do Thái khống chế đến hơn 95% thị phần Một số ngành nghề khác như túi xách, vali (lợi nhuận rấ t cao), cũng nằm trong tay của các thương nhân

Do Thái Công việc kinh doanh các loại sản phẩm xa xỉ

đó đều có yêu cầu rấ t cao đối với vấn đề “chữ tín lâu dài”

M ột thương n h â n chuyên k in h doanh đá quý người Do

T hái là H ym an M atsuba từng nói: “Muổn kin h doanh đá quý, chí ít p h ải xây dựng được k ế hoạch tră m năm , m ột dời người th ì không th ể hoàn th à n h được Hơn nữa, người

k in h doanh đá quý còn phải n h ậ n được sự tôn trọng của mọi người Cơ sở của việc buôn b án đá quý được quyết định bởi k h ả n ăn g th u phục niềm tin của khách h àn g ”.Cũng chính nhờ vào tru y ền th ố n g “trọ n g chữ tín giữ giao ước”, các thương n h â n Do T hái mới có th ể giữ vững tay chèo, tu n g h o à n h ngang dọc tro n g đại dương k in h doanh, bưởc lên nấc th a n g cao n h ấ t trong t r ậ t tự k in h t ế

Giao ước x ét về ý nghĩa hiện dại, trong hoạt động k in h doanh được gọi là “hợp đồng” Hợp đồng là m ột loại văn bản được thực h iện trong quá trìn h giao dịch giữa đôi bên, được ký k ế t n h ằm bảo vệ lợi ích của đôi bên, quy định trác h nhiệm m à đôi bên cần phải thực h iện trong m ột thời h ạ n n h ấ t định Một hợp đồng hợp pháp, phải chịu sự bảo hộ của p h áp luật

Trong giới k in h doanh toàn cầu, vấn đề giữ đúng hợp đồng của các thương n h â n Do T hái có thể nói là “chắc như đinh đóng cột” Dưới ngòi bút của Shakespeare, thương

n h â n Shylock của th à n h Venice dường như đ ã trở th à n h

m ột con quỷ b ủn xỉn, tín h toán chi li, xem tiền như m ạng

sống T rên thực tế, có thể đó là do thái độ thành kiến hoặc lòng đố kỵ thái quá của Shakespeare đối với người

Do Thái m à thôi H ành động của Shylock là điều luôn được đề xướng trong tin h th ần hợp đồng hiện đại, và cũng

là một biểu hiện của truyền thống tuân thủ hợp đồng của người Do Thái Những điều kiện m à ông ta đã đề xuất cho người đang phải đối m ặt với nguy cơ phá sản Antonio là hoàn toàn đúng theo giao ước ban đầu

Lịch sử k in h doanh của người Do T hái có th ể xem

là có liên quan đến việc ký k ế t và tu ân thủ hợp đồng Một trong những nguyên n h â n tạo nên th à n h công của các thương n h â n Do T hái là m ột khi họ đã ký k ết vào hợp đồng th ì n h ấ t định sẽ chấp h à n h đến cùng Dù có gặp phải những khó k h ă n và nguy cơ lớn hơn, cũng chấp n h ậ n tự m ình g án h vác lấy Họ tin rằng, đối tác tro n g cuộc giao dịch cũng sẽ nghiêm chỉnh chấp h àn h những quy định đã được ký k ế t trong hợp đồng Bởi vì,

sự tồ n tạ i của họ được b ắ t nguồn từ việc ký k ế t một giao ước giữa họ với T hiên Chúa Nếu không tuân thủ giao ước, là đồng nghĩa với việc phá bỏ giao ước giữa người và T hiên Chúa, tấ t sẽ m ang đến tai họa cho nhân loại, con người sẽ phải g án h chịu sự trừng p h ạ t của

T h iên Chúa

Chính trê n nền tảng nhận thức đó, người Do Thái rấ t ghét những người vi phạm hợp đồng, n h ất định sẽ truy cứu trách nhiệm đến cùng, yêu cầu bồi thường tổn hại

m ột cách không khoan nhượng Đối với những người Do Thái không tuân thủ hợp đồng, mọi người đều sẽ nguyền rủa, đoạn tuyệt quan hệ với người đó, cuối cùng sẽ trục xuất người đó ra khỏi giới thương nhân Do Thái

Tuân thủ hợp đồng, quyết không hủy ước

Trong quan hệ làm ăn, người Do Thái r ấ t xem trọng hợp đồng M ột n h à xuất khẩu A ký k ết với một thương nhân Do Thái B một hợp đồng chuyển giao mười ngàn thùng nấm đóng lon Trong hợp đồng quy định: “Mỗi thùng chứa

20 lon, mỗi lon nặng lOOg” Nhưng đến khi xuất hàng, n h à xuất khẩu A lại xếp lên mười ngàn lon nấm có trọng lượng 150g Trọng lượng hàng hóa tuy nhiều hơn đến 50%, nhung thương n h ân Do Thái B lại cự tuyệt không chịu ký nhận

N hà xuất khẩu A th ậm chí đã đồng ý không tín h th êm tiền, nhưng thương n h â n Do T hái B vẫn không đồng ý, đồng thời còn yêu cầu bồi thường Không còn cách nào khác,

n h à xuất khẩu A đành phải bồi thường cho thương n h â n

Do T hái B, còn phải xử lý lại số hàng theo đúng hợp đồng Qua câu chuyện này, n h ấ t định sẽ có nhiều người cho rằn g thương n h â n Do Thái B quá cố chấp, được n h ậ n số h àn g nhiều hơn gấp rưỡi m à lại không muốn Câu chuyện này có

th ể các dân tộc khác khó lòng hiểu được, nhưng trong tâm thức của người Do Thái, lại có cái lý riêng của nó

Trước tiên, người Do Thái rấ t xem trọng hợp đồng, điều này có liên quan với niềm tin m à họ luôn luôn gìn giữ trong hàng ngàn n ăm qua K inh Cựu Ước được xem là giao ước được xác lập giữa Thiên Chúa với dân Israel: “Con người

sở dĩ tồn tại, là do đã ký kết với th ần linh m ột giao ước tồn tại” Người Do Thái tin vào điều này, vì vậy, họ tuyệt đối không bao giờ hủy bỏ giao ước T ất cả công việc buôn bán, đều tuyệt đối dựa vào hợp đồng Ai không th i h àn h hợp đồng, sẽ bị xem là đã vi phạm ý chỉ của Thiên Chúa, không

bao giò' được tha thứ, phải nghiêm khắc truy cứu trách nhiệm,

đề xuất yêu cầu bồi thường một cách không vị nể

Thứ hai, người Do Thái rấ t giỏi kinh doanh, hiểu rõ quy tắc kinh doanh và thông lệ quốc tế Họ hiểu rằng, nội dung của hợp đồng là một điều kiện quan trọng và mang tín h bắt buộc Quy cách sản phẩm được quy định trong hợp đồng là lOOg mỗi lon, nhưng nhà xuất khẩu A lại giao đến 150g mỗi lon Tuy trọng lượng nhiều hơn đến 50g, nhưng bên bán giao hàng không đúng theo quy định trong hợp đồng, đồng nghĩa với việc vi phạm hợp đồng Theo thông lệ quốc tế, thương nhân Do Thái B có quyền từ chối

n h ận hàng và buộc đối tác phải bồi thường

Thứ ba, trong câu chuyện trên đây, còn có cả vấn đề hiệu quả kinh doanh Thương n h ằn Do Thái khi mua bán những sản phẩm có quy cách khác nhau, là đều có mục đích kinh doanh riêng của mình, bao gồm thích ứng với thị hiếu và thói quen của người tiêu dùng, tình hình cung ứng trên thị trường, sách lược đối phó với các đối thủ cạnh tranh Nếu như số lon nấm nặng 150g mà nhà xuất khẩu A chuyển đến lại không thích ứng với thói quen của người tiêu dùng, dù mỗi lon có tăn g thêm 50g và không tăn g giá, thương nhân Do Thái B cũng không tiếp nhận,

vì điều này sẽ làm hỏng kế hoạch kinh doanh của ông ta,

có th ể dẫn đến những tổn hại cho phương hướng và mục tiêu kinh doanh, hậu quả vô cùng nghiêm trọng

Thứ tư, việc phát sinh tìn h huống trên đây, còn có thể

m ang đến những phiền phức ngoài ý muốn cho thương

n h ân Do Thái B Giả sử đất nước sở tại của thương nhân

Do Thái B có chế độ quản lý xuất nhập khẩu tương đối nghiêm khắc, giấy phép nhập khẩu của ông là mỗi lon

lOOg, nhưng trê n thực t ế lại là 150g Như thế, trọng lượng hàng nhập vào đã vượt quá 50% trọng lượng được ghi trong giấy phép n h ập khẩu, r ấ t có th ể phải đối m ặ t với sự chất vấn từ các cơ quan hữu quan của quốc gia đó, th ậm chí bị nghi ngờ có ý trá n h né th u ế n h ập khẩu, n h ập nhiều báo

ít, phải chịu truy cứu trác h nhiệm và xử phạt

Tóm lại, hợp đồng là m ột điều kiện vô cùng quan trọng trong mua bán Vi phạm những quy định trên hợp đồng sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho cả dôi bên Thương

n h â n Do T hái hiểu rõ điều đó, n ên luôn n h ấ n m ạnh đến việc tu ân thủ hợp đồng

T rên thực tế, trong giới kinh doanh ngày nay, hợp đồng

đã trở th à n h m ột yêu cầu phổ biến và tấ t yếu trong hoạt động k in h doanh của các quốc gia trê n th ế giới Thông qua quá trìn h dàm p h á n trong giao dịch, sau khi đề nghị của bên n ày được bên k ia chấp nhận, hợp đồng xem như

đã được th à n h lập Hợp đồng được cả đôi bên ký kết, sẽ trở th à n h m ột văn kiện m ang tín h pháp luật có khả n ăn g

rà n g buộc đôi bên, các điều khoản quy định có liên quan tro n g hợp đồng, đôi bên đều phải tu ân thủ và chấp hành

B ất kỳ bên nào vi p hạm những quy định trong hợp đồng, đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật

Tuân thủ điều ưởc

m ột dạng công chính trên hình thức

® Trí tuệ phía sau việc tuân thủ pháp luật

Các thương n h ân Do Thái đã k ế thừa dược truyền thống của dân tộc, đó là ý thức sâu sắc về pháp luật Họ không

chỉ nghiêm chỉnh tuân thủ pháp luật, mà còn rất giỏi lách luật Thực tiễn kinh doanh hơn hai ngàn năm đã chứng

m inh họ không chỉ h ế t sức tuân thủ giáo điều của “dân giao ước”, m à còn vận dụng trí tuệ của mình, tích lũy dược những kinh nghiệm về pháp luật, thông qua giao ước, đạt được mục đích của bản thân

0 Công chính trên hình thức, không có nghĩa là công chính trong mọi sự

Dân tộc Do Thái xưa nay xem trọng giao ước, đồng thời lấy việc tuân thủ giao ước làm căn bản cho việc lập thân Đến cả quan hệ với Thiên Chúa cũng được xem là một dạng quan hệ giao ước, chứ không như các dân tộc khác, luôn xem mối quan hệ với th ần thánh là một nghĩa

vụ tuyệt đối, một mối quan hệ vô điều kiện giữa người thống trị với người bị thông trị Có điều, giao ước một khi được th àn h lập, những hạn định cụ thể lập tức có tính

“tuyệt đối” và “vô điều kiện”, không bao giờ có thể thay đổi Rõ ràng, tín h nghiêm túc này trong giao ước luôn thể hiện được sự công bằng Trong tìn h huống đôi bên ký kết giao ước đều xuất phát trên nền tảng tự nguyện, đặc điểm này lại càng được thể hiện rõ hơn

Tuy nhiên, sự công bằng này chỉ tồn tại trên hình thức, hoàn toàn không đồng nghĩa với sự công bằng trong nội dung giao ước Trong bất kỳ giao ước nào, đôi bên tham gia lập ước cũng đều m ang động cơ mưu cầu lợi ích lớn

n h ất cho bản th ân mình, tìm đủ cách để tăng thêm những quy định có lợi cho mình Trong trường hợp vừa nêu trên,

một bên sẽ nằm ở th ế yếu rõ rệt, nên không thể cự tuyệt

yêu cầu do bên kia áp đặt

Mười hai chỉ tộc của người Do Thái bắt nguồn từ mười hai anh em có quan hệ huyết thống với nhau Cha của họ chính là Jacob.

K hi còn trẻ, Jacob từng qua phương Đông làm công cho người cậu của m ình, sau đó kết hôn với hai người con gái vốn là hai chị em Trải qua nhiều năm, theo lời hứa của Đ ấng tối cao, ông đã đưa vợ con về đất Canaan.

Trêìi đường đi, vào m ột đêm nọ, m ột người lạ m ặt xuất hiện và đòi đấu vật với Jacob Hai người giao đấu với nhau đến tận m ờ sáng Người lạ m ặt thấy không th ể thắng được Jacob, bền đ á n h m ột cú vào đùi Jacob, khiến ông bị sải gân đùi.

Người lạ m ặ t nói: “Trời sáng rồi, hãy đ ể ta điỊ”

N hư n g Jacob không chịu: “N gài không chúc p h ú c cho tôi, tôi sẽ không đ ể ngài đ i”.

Người kia bèn hỏi ông: “Ngươi tên là gì?”

Jacob bèn nói tên họ của m ình cho người lạ m ặt biết Ngiẩn lạ m ặt nói: “Tên của ngươi sẽ không còn là Jacob,

m à sẽ đổi là Israel Vì ngươi đã đấu thắng được cả thần linh” Israel là danh xưng sau khỉ lập quốc của người Do Thái

Nó có ý nghĩa là “người đấu vật với thần lin h ”.

Thiên Chúa th i đấu với con người, lại sử dụng một động tác không hợp lệ Nhưng vì sao người Do Thái lại ghi chép tường tậ n câu chuyện ấy vào “K inh Cựu Ước” - bộ sách

th iên g liêng n h ấ t của dân tộc m ình? P h ải chăng họ có

th á i dộ không m ấy tôn lđ n h đối với Thiên Chúa?

Có th ể là trong cách thức dấu v ật của người Do T hái

cổ, không có quy địn h “th à n h văn rõ ràn g ” về việc dùng

tay đánh vào đùi của đối thủ Trong trường hợp đó, Thiên Chúa chỉ đơn thuần là đã lách được kẽ hở của một quy định không mấy chặt chẽ Còn chuyện con cái Thiên Chúa, tức dân Do Thái ghi chép lại câu chuyện Thiên Chúa lợi dụng khe hở, lý do xác đáng n h ất có thể đưa ra là do nhu cầu th ần th án h hóa h àn h động “luồn lách khe hở”, tức khả năng h àn h động phi pháp trong sự hợp pháp.

Luồn lách khe hở pháp luật

Theo logic, tôn trọng pháp luật thì phải tôn trọng mọi quy định của pháp luật, từ nội dung, phương thức, cho đến trìn h tự và đương nhiên là cả khe hở Một là vì bản th â n khe hở pháp luật cũng chính là một bộ phận không th ể chia cắt trong một điều khoản nào đó; hai là

m ột con người cứ dùng h ết tâm trí để luồn lách khe hở pháp luật, bản th ân vẫn là m ột người tôn trọng pháp luật, hành động của anh ta vẫn là chuyện “pháp luật không

th ể ngăn cấm”

Có điều, theo yêu cầu pháp chế “phát luật đứng đầu, người người bình đẳng”, đứng trước một khe hở của pháp luật, cũng phải tuân thủ quan điểm người người bình đẳng Bên cạnh đó, luồn lách khe hở luôn đòi hỏi một trí tuệ

và đầu óc n h ạy bén (tức phải có một hướng tư duy ngược với nhà lập pháp, hoặc nắm bắt được chìa khóa của vấn đề) Vì vậy, luồn lách khe hở pháp luật là cách nói dành cho những người thông minh, trong khi phần lớn những người còn lại chỉ có thể hàn h động theo kiểu bịt tai nhắm

m ắt trước m ột điều khoản pháp luật nào đó Đối với những người Do Thái xem việc nghiên cứu pháp luật là

m ộ t n g h ĩa vụ tro n g dời hoặc m ột nghề cha tru y ền con nôi, b ấ t kỳ p h áp lu ật nào cũng có khe hở Hơn nữa, có nhiều điều k h o ản m à khe hở của nó cũng to không kém

gì cửa chính của tò a án , chỉ cần n ắm được phương p h á p đúng đắn, h à n h động gọn gàng là có th ể tự do r a vào; đặc b iệt là đối với nhữ ng hệ th ô n g pháp lu ật được xây dựng dưới cái n h ìn kỳ th ị đối với người Do T hái, họ n h ấ t địn h sẽ càng xem x ét kỹ, tìm kiếm cho ra những khe hở của nó

Có diều, so với h à n h động p h á lưới leo rào của những người không chịu tu ân thủ pháp luật, thói quen luồn lách khe hở pháp lu ật m ột cách êm ái nhẹ n h àn g của người Do

T hái vừa không k h iến người khác chú ý, lại không gây cảm giác b ấ t an, có th ể giữ cho khe hở được trường tồn, giúp người sau v ẫn có th ể luồn lách dễ dàng

Trong thời gian n ổ ra đại chiến th ế giới th ứ 2, đất nước

B a Lan đã rơi vào tay của p h á t x ít Đức, quốc gia nhỏ hé lân cận là L ith u a n ia cũng lâm vào tình th ế sắp bị thôn tính R ấ t n h iều người Do T h á i tranh nhau rời kh ỏ i Lithuania, quá cảnh vào N h ậ t B ản đ ể đến các nước khác lánh nạn.

M ột hôm, nhâ n viên kiểm tra đ iện tín của chính p h ủ

N h ậ t B ản đến gặp vị đại diện của Hội đồng Do Thái là ông Sayow A llan, yêu cầu ông ph iên dịch và giải thích

m ột bức điện tín chuyển đến thủ đô Vilnius của Lithuania Trong bức điện có m ột câu n h ư sau: shỉsh Omiskad- shimb, talisehad.

Ô ng Allan lúc đó đ ã giải thích rằng, đây là m ột bức điện báo do giáo sĩ K alisz gửi cho m ột người đồng sự ở

Lithuania, bàn về một số vấn đề liến quan đến nghi lễ của

Do Thái giáo, ý nghĩa là: “Sáu người có thề khoác một tấm khăn đ ể tiến hành nghi thức cầu nguyện”.

N hân viên kiểm tra thấy lời giải thích có lý, nên đã đồng ý ph á t bức điện tín ấy đi.

Kỳ thực, bản thânAnan cũng không hiểu, câu nối trong bức điện tín là có ý nghĩa gì, sao tự nhiên lại nhắc đến câu: “Sáu người có th ể đội chung một chiếc khăn đ ể tiến hành nghi thức cầu nguyện”.

Sau này, ông đã được gặp giáo sĩ Kalisz và đưa ra thắc mắc của m ình về vấn đề k ể trên.

Giáo sĩ Kalisz nhìn ông bằng một ánh mắt buồn bã thâm trầm, tựa như đang nói: “Một người Do Thái làm sao

có th ể không hiểu câu cách ngôn “Talm ud” nổi tiếng này

cơ chứ?”.

“Ông thực sự không hiểu sao? Ngụ ý của nó là sáu người có th ể dùng chung một giấy chứng nhận để đi lại” Bấy giờ, A nan mới hiểu ra vấn đề Giảo sĩ Kalisz vừa mới rời khỏi châu Ầ u chuyển đến N hật Bản, điều mà ông quan tâm nhất trong lúc này chính là những đồng bào Do Thải còn đang kẹt lại ở Lithuania Ông biết, visa quả cảnh

m à chính p h ủ N hật cấp tại thủ đô Vilnius của Lithuania được tính theo đơn vị gia đình T h ế là, ông đã bí mật kiên nghị những người Do Thái ở đây, dù sáu người không có quan hệ thân thuộc với nhau, cũng hãy cứ tập hợp thành một đơn vị gia đình đ ể cùng nhau đến xin visa quá cảnh Bằng cách đó, sẽ có nhiều ngiứĩi Do Thái có được cơ hội rời khỏi đất nước Lithuania đang ngập chìm trong khói lửa chiến tranh.

Thực ra, bình tâm suy xét, ngưòi N hật chưa từng nghiên cứu ngụ ngôn “Talmud”, không biết rằn g r ấ t nhiều quy định xem ra h ế t sức rõ ràn g chính xác khi dặt riêng rẽ với nhau, nhưng khi d ặ t vào trong m ột hoàn cảnh cụ th ể, hoàn toàn có th ể xuất h iện r ấ t nhiều góc độ “không rõ

rà n g chính xác” Vì vậy, khi từng “gia đình sáu người” Do

T hái từ L ithuania cứ lần lượt đặt chân lên các hòn đảo

của nước N hật, chính quyền sở tại chỉ còn biết ngạc n h iên

trước sự thống n h ấ t cao độ trong tổ chức gia đình của người Do Thái

Gia đình tỉ phú dầu mỏ Rockefeller cũng có r ấ t nhiều câu chuyện luồn lách k he hở pháp luật

@ Dùng sách lược “độc lập giả” , giúp công ty dầu mỏStandard th o á t khỏi khởi tô

S a u k h i p h á p lệnh chống độc quyền được thông qua, rất n h iều công tỵ lớn của M ỹ đã bị giải tán Công ty d ầ u

mỏ S ta n d a rd là m ột trong nhữ ng công ty có mức k im ngạch lớn n h ấ t nhì trong nước, đương nhiên rất được mọi người chú ý Dưới áp lực của d ư luận, m ột số nghị viên trong quốc hội cũng đã lèn tiếng yêu cầu tiến hành khởi

tô đôi với Công ty dầu mỏ Standard Lần này, Rockefeller cũng rơi vào tìn h th ế vô cùng nguy khốn, tinh thần sa sú t trầm trọng.

R ấ t may, m ột luật sư trẻ trong đoàn luật sư cổ vấn của công ty đã n g h ĩ ra m ột ý tưởng tuyệt diệu Ồng đề nghị cho các công ty dầu mỏ Standard ở các bang tuyến bố độc lập, n h ư công ty dầu mỏ Standard ở New York, ở N ew Jersey, ở Carlifornia, ở Indiana mỗi công ty đều có m ột

ông chủ giả danh, nhưng trên thực tế mọi công việc vẫn

Cách thức “tuân thủ pháp luật” của người Do Thái quả là h ế t sức tuyệt diệu Vì vậy, trong số các luật sư đang h àn h nghề hiện nay, người Do Thái đứng ở vị trí hàng đầu Lấy nước Mỹ làm ví dụ, hơn 30% luật sư đang hoạt động ở Mỹ là người gốc Do Thái Có thể thấy, chính trí tuệ của m ột dân tộc biết vận dụng pháp luật, khéo

“tuân thủ pháp luật” đã tạo nên th àn h công cho dân tộc

Do Thái

Lợi dụng pháp luật, tư duy ngược chiều

“Biết dùng pháp luật, khéo giữ pháp luật” là sở trường của người Do Thái, trong đó bí quyết “dùng ngược” pháp luật là ảo diệu nhất Dưới tiền đề là không thay đổi hình thức pháp luật, mà vận dụng pháp luật, biến nó thành

m ột công cụ hay một lá chắn cho m ình sử dụng, điều này

rấ t đáng cho mỗi người chúng ta học hỏi

Có một câu chuyện cười ẩn chứa lối tư duy “lợi dụng pháp luật” như sau:

Một ĩigười Do Thái bước vào một ngân hàng lớn ở thành

p h ố New York.

“Thưa ông, xin hỏi ông cần gì ạ?”, giám đốc bộ phận cho vay vừa hòi, vừa đưa mát quan sát người khách hàng mối đến:

bộ áo vét sang trọng, giầy da cao cấp, đồng hồ đeo tay đắt g iá

“Tôi m uốn vay tiền!”.

“K hông thành vấn đề! Ngài m uốn vay bao nhiêu?”.

“1 đô la”.

“Chỉ cần 1 đô la?”.

“K hông sai, chỉ 1 đô la, có được không?”.

“Đương nhiên là được Chỉ cần có tài sản th ế chấp,

m uốn vay nhiều hơn m ột chút cũng không trở ngại g ì”.

“ồ ! Chừng này đ ả m bảo có được không?”.

Người Do T hái lấy ra m ột tập cổ ph iếu từ trong m ột cái bóp da sang trọng, đ ặ t lèn bàn của vị giá m đốc.

“Tổng cộng là 500 ngàn đô la, đủ rồi chứ?”.

“Đương nhiên, đương nhiên! Có điều, có thật là ông chỉ cần vay 1 đô la?”.

“Vâng”.

Vừa nói, người Do T hái vừa đưa tay nh ậ n tờ 1 đô la.

“Lợi tức m ột năm là 6%, chỉ cần ông trả đủ lợi tức 6%,

m ột năm sau quay lại, chúng tôi nh ấ t định sẽ trả lại số cổ

p h iếu này cho ông”.

“Cám ơn”.

Người Do Thái nói xong thì đứng lên, chuẩn bị bước ra khỏi ngăn hàng Tổng g iả m đốc ngân hàng nãy giờ đứng bên ngoài quan sát cũng không sao hiểu nổi, m ột người có đến 500 ngàn đô la trong tay, tại sao lại đến ngân hàng vay 1 đô la Ô ng hiếu kỳ tiến lại hỏi:

2 2 ^ 0 ^

“Chào ông, xin hãy dừng bước ”.

“Có việc gi chăng1 ?”.

“Tôi thực sự không hiểu, ông có đến 500 ngàn đô la, tại sao chỉ đến đây vay 1 đô la? N ếu như ông vay 300 hay 400 ngàn đô la chẳng hạn, chúng tôi cũng sẽ hết sức vui lòng ”.

“X in đừng lo lắng cho tôi! Chỉ có điều, trước khi tìm đến ngân hàng của quý ngài, tôi đã hỏi qua một số kho bạc, tiền thuê tủ bảo hiểm của họ đều quả cao Bởi vậy, tôi

đã quyết định gởi số cổ phiếu này ở chỗ ngân hàng của quý ngài, tiền thuê quả thật là quá rẻ, một năm chỉ tốn có

6 cent mà thôi!”.

Tuy đây chỉ là một câu chuyện cười, rấ t khó xảy ra trong thực tế cuộc sống, nhưng một câu chuyện cười thâm thúy đến th ế chỉ có th ể được dựng nên bởi trí óc thâm thúy của những người Do Thái m à thôi Nó không chỉ thể hiện sự thâm thúy trong tính toán, mà còn trong đường lối tư duy Ký gởi những yật dụng có giá trị cao, theo lẽ thường, phải gởi vào tủ bảo hiểm của kho bạc Đối với nhiều người, đó là lựa chọn duy nhất Nhưng thương nhân

Do Thái trong câu chuyện đã không bị bó hẹp bởi những cái được xem là chuyện thường tình, mà luôn biết cách mở

ra một con đường khác, tìm cách đưa số cổ phiếu của mình vào trong tủ bảo hiểm của ngân hàng Xét trên góc độ an toàn và độ tin cậy, sự chênh lệch giữa kho bạc và ngân hàng là không đáng kể, chỉ có vấn đề thu phí là hoàn toàn khác nhau

Đây chính là lối “tư duy ngược chiều” m à thương nhân

Do Thái đã vận dụng h ết sức khéo léo

Trong tìn h huống thông thường, một người vay tiền đương n hiên luôn mong muốn có thể dùng lượng th ế chấp

th ấp n h ấ t để vay được m ột số tiền cao nhất Trong khi ngân hàng, vì muốn bảo đảm an toàn và có lợi trong việc cho vay, sẽ không bao giờ cho phép số tiền được vay gần với giá trị thực của vật th ế chấp Vì vậy, các ngân hàng hầu

h ế t đều chỉ quy định giới hạn cao n h ấ t đối với số tiền được vay, chứ không bao giờ quy định giới hạn thấp nhất Chính điều này đã kích thích cho lối “tư duy ngược chiều” của thương n h ân Do Thái: trong trường hợp này khi vay tiền, tiền lãi chính là mức “phí bảo hiểm ” m à ông ta phải chi ra

Và vì không có quy định giới h ạ n th ấp n h ấ t đối với số tiề n được vay, ông ta đương nh iên có quyền chỉ vay 1 đô la, qua

đó h ạ mức “phí bảo hiểm ” xuống chỉ còn “6 cent” m à thôi.Với quyết định chỉ vay 1 đô la, lợi tức m à phía ngân hàng thu được trong m ột năm gần như là con số không, đơn giản chỉ là phục vụ không công cho thương nh ân Do Thái, trong khi lại phải gánh vác một trách nhiệm k h á nặng nề.Đương n h iên đây chỉ là m ột câu chuyện cười, nhưng phương pháp tín h to án chi ly, độc đáo về mức phí bảo hiểm của thương n h â n Do Thái trong việc ký gởi 500 ngàn

đô la chắc chắn không chỉ đơn giản như vậy Lối “tư duy ngược chiều” và khéo léo vận dụng pháp luật đã p h ản

án h trí tuệ thông m inh tuyệt đỉnh của người Do Thái

Khéo dùng quốc tịch, tránh thuế hợp pháp

® Che trời vượt biển

Jo h n n y là m ột thương n h ân người Mỹ gốc Do Thái, đã

lăn lộn trong thương trường hơn 30 năm Vì vậy, ông đã nghiên cứu rấ t nhiều những thủ đoạn trốn thuế, tránh thuế trong hoạt động kinh doanh thương nghiệp Đối với các điều khoản quy định của hải quan Mỹ, ông càng nắm

rõ trong lòng bàn tay

Từng có một thời gian, để nhập khẩu găng tay da nữ

từ Pháp vào Mỹ, phải nộp thuế nhập khẩu khá cao Vì vậy, giá bán của loại găng tay này trên thị trường Mỹ cũng hết sức cao Để kiếm được nhiều lợi nhuận, Johnny

đã bay đến Pháp, mua 10 ngàn đôi găng tay lông cừu cao cấp nữ Để không phải đóng quá nhiều thuế nhập khẩu, ông chia 10 ngàn đôi găng tay th àn h từng chiếc riêng lẻ,

10 ngàn chiếc găng tay bên trái được đóng vào một thùng, chuyển p h át về Mỹ, 10 ngàn chiếc găng tay bên phải tạm thời giữ lại ở Pháp Sau đó, tại sảnh chuyển hàng của hải quan Mỹ, hàng hóa được chất thành đống, một chiếc thùng

gỗ lớn đang nằm ở góc tường, vẫn chưa có ai đến lấy Đó

là m ột thùng hàng được gởi đến từ Pháp, bên ngoài cũng bình thường như bao thùng hàng khác Điều kỳ lạ là, đã quá thời h ạn lấy hàng, mà vẫn chưa thấy chủ nhân của thùng hàng đến nhận Căn cứ quy định của hải quan Mỹ, những lô hàng vượt quá thời hạn lấy hàng mà vẫn không

có người đến nhận, bộ phận hải quan có quyền xem đó là

lô hàng vô chủ, đem ra bán đấu giá

Một hôm, nhân viên hải quan mở thùng hàng ra xem,

p h át hiện bên trong là một lô găng tay nữ được sản xuất

từ Pháp Các nhân viên hải quan h ết sức ngạc nhiên, vì loại găng tay này không chỉ được sản xuất bằng nguyên liệu cao cấp, gia công tin h xảo m à kiểu dáng và màu sắc cũng h ế t sức độc đáo Tổng cộng là 10 ngàn chiếc Bấy

^ ^ 2 5

giờ, loại găng tay lông cừu cao cấp này có giá bán r ấ t cao

ở Mỹ, tạ i sao lại không có người đến lấy? Điều khiến cho

các n h â n viên h ải quan đau đầu hơn nữa là, 10 ngàn chiếc găng tay đó chỉ toàn là găng tay bên trái Chiếu theo thông

lệ, các n h â n viên h ả i quan đã đưa số găng tay kể trê n đến phòng b án đấu giá Tại đó, Johnny n h a n h chóng m ua lại

to àn bộ lô h à n g với cái giá rẻ bèo

Sau khi lô h àn g th ứ n h ấ t được p h át đi, Jo h n n y đã biết lực lượng h ả i quan Mỹ sẽ chú ý đến lô h à n g kỳ lạ của

m ình Vì vậy, ông cố ý tr ì hoãn không chuyển p h á t tiếp lô

h àn g thứ hai, để hai lô h àn g cách nhau đến hơn một tháng, mục đích là k h iến cho các n h â n viên hải quan m ệt mỏi,

m ấ t cảnh giác

Để lô h à n g th ứ hai có th ể th u ận lợi qua được hải quan, ông đã th ay đổi h ìn h thức dóng gói Ông cẩn th ậ n p h â n loại 10 ngàn chiếc găng tay theo kích cỡ, m àu sắc, kiểu dáng cứ hai chiếc lại đóng vào trong m ột cái hộp h ìn h chữ n h ật, được gói cẩn th ậ n trong m ột lớp giấy nilón M ặt ngoài của những chiếc hộp cũng được tra n g trí h ế t sức xinh đẹp Bên trê n còn ghi rõ nhà sản xuất, đáng ký thương hiệu, số hiệu, ngày xuất xưởng và hướng dẫn sử dụng T ính tổng cộng, ông đã dùng đến 5000 cái hộp để đóng gói toàn bộ số găng tay còn lại, sau đó lập tức chuyển về Mỹ.Ông đã tín h toán, k h i số h àn g này được chuyển đến

Mỹ, cũng là lúc th ị trường tiêu thụ găng tay sôi nổi n h ất

Để n h a n h chóng luân chuyển nguồn vốn, ông đã lần lượt

tiế n h à n h thương lượng với m ột số đại lý b án sỉ và cửa

h à n g bán lẻ, để cho 10 n g àn đôi găng tay có th ể cùng lúc xuất h iện tr ê n th ị trường Vì vậy, chỉ cân lô h àn g th ứ hai đến được, mọi việc xem n hư đã th à n h công trọ n vẹn

Mọi việc đã tiến triển đúng như dự tính của ông, sau khi lô hàng thứ hai dược chuyển đến, các nhân viên hải quan nhìn th ấy mỗi hộp chỉ gói hai chiếc găng tay, liền khẳng định đó là một đôi, thêm vào đó mỗi gói hàng đều được đóng gói cẩn thận, xinh đẹp, mọi thủ tục đều hoàn thành, nên đã “bật đèn xanh” cho qua Johnny hớn hở đến

n h ận số hàng, đương nhiên cũng phải nộp thuế quan cho

5000 dôi găng tay ấy, cộng với một số tiền nhỏ đã bỏ ra

để mua lại lô hàng thứ n h ất trong cuộc bán đấu giá, vậy

là ông đã chuyển được 10 ngàn đôi găng tay vào đất Mỹ

m ột cách tró t lọt

Trung tuần tháng 10, một lô găng tay lông cừu cao cấp của Pháp đã xuất hiện trên thị trường thời trang của Mỹ Mặc dù giá cả không rẻ chút nào, nhưng do chất liệu cao cấp, kiểu dáng độc đáo, gia công tinh xảo, thêm vào đó trời đã lập dông nên 10 ngàn đôi găng tay lông cừu cao cấp đã được bán sạch chỉ trong một thời gian ngắn

® Khéo dùng quốc tịch

Công quốc Liechtenstein là một quốc gia nhỏ nằm giữa

Áo và Thụy Sĩ, diện tích chỉ có 160 km2, dân số khoảng

35.000 người (trong đó có hơn 10.000 người thuộc các quốc tịch khác) Trước chiến tran h th ế giới thứ II, đây là một quốc gia nông nghiệp nghèo đói lạc hậu Hiện nay, quốc gia nhỏ bé này đã trở th àn h một trong những quốc gia có nền kinh tế phát triển m anh trên th ế gicã Có nhiều nguyên

n h ân dẫn đến sự phát triển của Liechtenstein, nhưng chủ yếu nhất vẫn là chính sách thu hút nguồn vốn từ bên ngoài.Liechtenstein có ba ngân hàng Để thu hút ngoại tệ, các ngân hàng đều chịu sự bảo hộ của cơ quan lập pháp,

bảo m ậ t nghiêm n g ặ t cho người gởi tiền B ên cạnh đó,

ch ín h phủ còn thực h iện chính sách trưng thu th u ế suất

r ấ t th ấp đối với các công ty nước ngoài, chỉ có 0,1% Vì vậy, h iện nay đã có hữn 50 ngàn công ty và đại lý nước ngoài đ ặt cơ sở ở đây Mục đích chính của họ là chuyển số tiề n kiếm được từ các vùng khác trê n th ế giới về tạ i đ ất nước nhỏ bé và yên bình này

L iechtenstein còn có m ột biệt pháp thu h ú t ngoại tệ khác - “b án quốc tịch” Người nước ngoài chỉ cân tố n m ột

ít tiề n là đã có th ể m ua được tấ m thẻ quốc tịch của công quốc Liechtenstein, không p h ân biệt người giàu hay người nghèo B ất kể th u n h ập của bạn là bao nhiêu, mỗi n ăm chỉ cần bỏ r a 350 đô la là được, không cần phải nộp th êm

m ột loại tiề n th u ế nào khác B ằng cách đó, các công ty nước ngoài đã đua nhau kéo đến th à n h lập cơ sở tại d ấ t nước nhỏ bé ít dân này

Thương n h â n Do T h ái r ấ t khéo n ắm b ắ t tìn h h ìn h

th ị trường các khu vực tr ê n th ế giới M ột quốc gia có nhiều chính sách ưư đãi như L iechtenstein, đương n h iên

sẽ trở th à n h mục tiêu của họ Họ lợi dụng quốc tịch của quốc gia n à y để tiế n h à n h h o ạt động k in h doanh xuyên quốc gia

B ản lĩn h khéo dùng quốc tịch của người Do T h ái có quan hệ m ậ t th iế t với cuộc sống phiêu d ạ t và liên tục bị bức h ạ i tro n g hơn 2000 n ăm qua của dân tộc này Sau

k h i m ấ t đi quốc gia, người Do T h ái phải sống p h â n tá n

k h ắ p nơi tr ê n th ế giới, tìm kiếm m ột vùng đ ấ t có th ể sin h tồ n và p h á t triể n Tại m ột số quốc gia, người Do

T hái đã có th ể định cư yên ổn và p h á t huy tà i n ă n g trí tuệ của m ình N hưng ở m ột số quốc gia khác, họ p h ải

đôi m ặt với sự kỳ thị, bức hại, thậm chí bị tịch thu tài sản, th ảm sát Một số quốc gia trở th àn h thiên đường kinh doanh của người Do Thái Nhưng ở một sô" quốc gia khác, họ lại gặp phải những vấn đề rắc rối về pháp luật,

th u ế khóa Trong cuộc sông sinh nhai phiêu dạt, người

Do Thái đã dần dần có được kinh nghiệm trong việc lựa chọn cho m ình một nơi dừng chân thích hợp Đặc biệt là các thương n h ân Do Thái, dần dần biết cách lợi dụng quốc tịch, tìm ra con đường th u ận lợi cho hoạt động thương nghiệp của m ình Đến nay, lợi dụng quốc tịch đã trở th à n h m ột kinh nghiệm hoạt động thương mại của người Do Thái

Tuân thủ pháp luật cục bộ, khéo léo trong việc tuân thủ pháp luật thuần túy

“Tuân thủ pháp luật cục bộ” là khéo léo lợi dụng một

bộ phận có lợi, trán h né bộ phận không có lợi cho mình trong toàn bộ hệ thống pháp luật m à vẫn đảm bảo không phạm luật về m ặt hình thức Ngoài ra, còn có thêm một

m ánh khóe khác - “dùng ngược pháp luật”

Khoảng năm 1968, kinh tế N hật Bản bước vào giai đoạn

p h át triển tăn g tốc, cán cân mậu dịch quốc tê xuất hiện tìn h trạn g xuất siêu Đồng yên N hật ngày càng giữ được

vị th ế vững chắc trên các thị trường tiền tệ châu Âu, trong khi đồng đô la Mỹ ngày càng trở nên yếu thế Tỉ giá giữa đồng yên N h ật và đồng đô la Mỹ có sự biến đổi to lớn, đặc biệt là dự trữ ngoại hối của N hật, tức dự trữ đồng đô

la Mỹ của N h ật ngày càng nhiều

Trước tìn h hình đó, người Do Thái đã tập trung tấ t cả

, ^ 2 9

tiề n vốn, b á n h ế t đô la Mỹ cho người N hật Bởi họ b iết chắc rằng, sự tăn g giá của đồng yên N hật chỉ còn là chuyện sớm muộn Các thương n h â n Do Thái đánh giá: sự chênh lệch quá lớn tro n g tỉ giá hối đoái giữa đồng yên N h ậ t và đồng đô la Mỹ sẽ là m ột cơ hội giúp họ p h á t tài Vì vậy,

th ậ m chí họ còn vay mượn n g ân hàng, b án đồng đô la vào N hật

Sau đó, người Do Thái đã lợi dụng hai điều khoản th an h

to án trước b ằn g ngoại hối và giải trừ hợp đồng, đường đường chính chính b án r a và mua vào dồng đô la Mỹ trong

th ị trường ngoại hối N h ậ t B ản tưởng chừng đã bị khóa chặt Phương pháp m à họ sử dụng là: trước tiên sẽ ký k ế t hợp đồng với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu của N h ậ t

B ản, lợi dụng tối đa phương thức th a n h toán trước bằng ngoại hối, b á n đồng đô la cho N hật Bấy giờ, họ vẫn chưa

th ể kiếm lợi được gì P h ả i đợi đến khi đồng yên N h ậ t

tă n g giá, họ lại dùng đến phương thức giải trừ hợp đồng, tìm cách mua đồng đô la trở lại Vừa bán vừa mua, những người Do T hái lợi dụng sự chênh lệch về tỉ giá do đồng yên N h ậ t tă n g cao để th u về cho m ình những khoản tiền khổng lồ

Đ ến khi dự trữ ngoại hối của N h ật đã lên đến mức 12,9 tỉ đô la, chính phủ N h ật mới như chợt tỉn h giấc mộng,

ý thức được tín h nguy hiểm của vấn dề Khi nguồn ngoại hối đ ã lên đến con số 13 tỉ đô la, chính phủ N h ậ t không

th ể không tuyên bố đồng yên tăn g giá, từ 360 yên đổi 1

đô la th à n h 308 yên đổi 1 đô la

Đều này có nghĩa là, m ột người Do Thái bán ra và mua vào m ột đô la, sẽ kiếm được 52 yên N hật, lời được hơn 10% C hẳng trá c h trước khi sự việc xảy ra, m ột số người

Do Thái đã m ạnh dạn tuyên bôi dù có phải vay tiền ngân hàng với lãi suất 10%, cũng vẫn có thể kiếm được một món hời!

Theo những thống kê sơ lược sau đó, tổn th ất mà chính phủ N hật Bản phải gánh chịu lên đến 453 tỉ yên, bình quân mỗi người dân phải chịu trê n dưới 5000 yên, tổng giá trị tổn th ấ t tương đương với hạng ngạch tiêu thụ trong một năm của công ty thuốc lá N hật Bản

Theo đánh giá của nhà doanh nghiệp Den Fujita, số tiền ấy đã vào túi của những người Do Thái Rốt cuộc người

Do Thái đã kiếm được bao nhiêu tiền thì rấ t khó thống

kê Nhưng đúng như các thương nhân N hật Bản đã nói, chỉ có người Do Thái mới có khả năng điều động nguồn tiền m ặt lớn đến như vậy

Người Do Thái đã nhận ra rằng, trong tình trạng biến động lớn, một quy định không có khe hở lại có thể tạo nên khe hở r ấ t lớn

Muôn lợi dụng khe hở đó, biện pháp tốt n h ất chính là

“dùng ngược luật pháp” của N hật Bản

Chính phủ Nhật Bản thực hiện chế độ thanh toán trước bằng ngoại hôi và cho phép giải trừ hợp đồng là muốn giúp đỡ cho các thương nhân N hật Bản làm ăn Nhưng khi đến tay của người Do Thái, nó đã đảo th àn h “làm ăn

để có thể th an h toán trước bằng ngoại hối và được giải trừ hợp đồng” Người Do Thái khi ký kết hợp đồng và

th an h toán trước bằng ngoại hối, đã có sẵn chủ ý của mình,

đó là không cần hàng hóa, m à chỉ cần đô la Nói một cách khác, dể thu được càng nhiều đô la, họ đã thực hiện chiến lược bán ra và mua vào

Trong cuộc giao dịch th u a lỗ này của người N h ật Bản, chúng ta có th ể n h ìn th ấ y h ìn h ản h khác biệt của hai nền văn hóa.

Người N h ậ t bên ngoài luôn tỏ ra điềm tĩnh, trầm lặng, nhưng nội tâ m lại luôn sôi sục, đụng chuyện là có th ể mổ bụng tự sát, tự a như không có phương thức hữu hiệu nào khác để giải tỏa căng th ẳn g bên trong con người m ình Một dân tộc như th ế, về phương diện tâm lý, tựa như m ột con thỏ vừa th o á t khỏi lồng, chỉ biết cắm đầu chạy về phía trước m à không dám quay đầu n h ìn lại

Người Do T hái th ì ngược lại: trê n một góc độ tương đối m à xét, đó là m ột dân tộc có nội tâm r ấ t bình lặng,

ổn định C àng trả i qua nhiều đau thương th ử thách, họ lại càng b iết tự an ủi m ình “Giảng ngược lịch sử ’ là m ột phương pháp thường dùng của họ

Người Do T hái v ẫn luôn nói T hiên Chúa đã ban cho dân tộc m ình vùng đ ấ t C anaan làm cơ nghiệp, giúp họ đánh đuổi t ấ t cả bộ tộc lân cận đó Nhưng lịch sử đã chứng thực: những bộ tộc đó vẫn tồn tại, bản th â n người Do T hái lại trở th à n h nhũng “tù n h â n Babylon”

T h ế là người Do T hái quay ngược lại nói: những dân tộc ấy, đặc b iệt là những dân tộc thường xuyên m ang lại tai ương cho người Do Thái, là do Thiên Chúa cố ý giữ lại,

để trá n h cho người Do T hái vì được hưởng hòa bình quá lâu, m à quên di chiến sự, không còn luyện tậ p binh lực Đôi với lịch sử dân tộc còn có th ể sử dụng phương pháp giải th ích “đổi quả làm n h â n ”, th ì đối với điều lệ của quôc gia khác, việc sử dụng phương pháp đảo lộn “mục đích -

th ủ đoạn” lại càng dễ dàng hơn, tâ m lý cũng nhẹ nhàng,

th a n h th ả n hơn nhiều

Khéo dùng pháp luật, đạt được mục đích

“Không th ể hứa một cách tùy tiện!” Một lời hứa của Thiên Chúa cách đây hơn 3000 năm, đã dẫn đến cuộc xung đột không th ể chấm dứt giữa khối Ả Rập và Israel Như thế, khi tuân thủ giao ước trở th àn h một vấn đề nan giải,

th ì phải giải quyết bằng cách nào? Người Do Thái có một phương pháp hết sức hiệu quả

Ngày xưa, có một ông vua chỉ sinh được một người con gái, nên rất mực yêu thương nàng.

Một lần nọ, công chúa lăm trọng bệnh, bao nhiêu thuốc thang quý hiếm cũng đều vô hiệu, hơi thở đã bắt đầu yếu dần Quan đại phu buồn bã bẩm tấu cùng nhà vua, trừ phi lập tức tìm được thần dược, nếu không, công chúa sẽ không còn hy vọng gì nữa.

N hà vua vô cùng lo lắng, lập tức dán cáo thị trong khắp kỉnh thành:

“Bất k ể là ai, chỉ cần trị khỏi bệnh cho công chúa, sẽ được đức vua gã công chúa làm vợ, đồng thời còn cho kế thừa ngai vàng”.

Ở một vùng rất xa, có ba anh em cùng sống với nhau, người anh cả có một ống kính nhìn xa vạn dặm Thống cáo của nhà vua đã được anh ta nhìn thấy Người anh cả bèn bàn với hai em, tìm cách trị bệnh cho công chúa Hai người em cũng có bảo bối của riêng mình Người anh thứ có một tấm thảm biết bay, có thể dùng làm phương tiện đi lại cấp tốc Người em út có một trái tảo thần, bất kể

là bệnh gì, chỉ cần ăn được nó là sẽ lập tức khỏi bệnh.

S a u k h i bàn bạc xong, ba anh em bền ngồi lên th ả m bay, m ang theo quả táo, rồi bay thẳng đến hoàng cung.

S a u khi công chúa ăn xong quả táo, sức khỏe liền hồi phục N h à vua hết sức vui mừng, lập tức cho người mở hội, chuẩn bị tuyên bố với toàn th ể thần dân trong nước rằng

m ìn h đã tìm được vị phò m ã xứng đáng cho công chúa.

T uy nhiên, nhà vua chỉ có m ột người con gái, nhưng công lao trị bệnh cho công chúa lại thuộc về cả ba anh em

P hải gả công chúa cho ai bây giờ?

Người anh cả nói: “N ếu không p h ả i tôi đã dùn g k ín h vạn dặm n h ìn thấy cáo thị, chúng ta sẽ chẳng bao giờ biết chuyện công chúa m ắc bệnh m à đến đây cứu chữa” Người anh th ứ nói: “N ếu không có tấm thảm thần của tôi, làm sao chúng ta có th ể vượt qua một quãng đường xa xôi đ ể kịp thời tìm đến kinh thành chữa bênh cho công chúa” Người em út nói: “N ếu không có quả tảo thần, dù có đến được nơi đây, cũng không thể trị khỏi bệnh cho công chúa”.

N h à vua tuyên bố: “Phò m ã là người em út đã m ang quả táo đến cứu công chúa”.

Lý do là: Người anh cả vẫn còn nguyên vẹn ống kín h vạn dặm ; người anh th ứ vẫn còn nguyên vẹn tấm th ả m bay; chỉ có người em ú t vì đã đưa quả táo cho công chúa

ăn, nên không còn sở hữu được gì nữa.

“Talmud” có nói: “M ột người muốn phục vụ cho người khác, điều quý trọ n g n h ấ t là có th ể dâng h iến mọi th ứ tro n g con người m ìn h cho th a n h â n ”

Câu cách ngôn trích dẫn trong “Talmud” trê n đây th ậ t

là hữu lý Tuy nh iên , đứng từ góc độ tu ân thủ giao ước để

mổ xẻ câu chuyên, chúng ta có thể phát hiện, “Talmud” lại một lần nữa sử dụng đến thủ thuật.

Trên thực tế, thông cáo của nhà vua là một lời hứa, trong cách nhìn của người Do Thái, nó đã có đầy đủ ý nghĩa “pháp luật”, tấ t yếu phải thực hiện Trong thông cáo đã nói rõ, ai trị khỏi bệnh cho công chúa, nhà vua sẽ

gả công chúa cho người ấy Bấy giờ, cả ba anh em đều đã

có công trong việc chữa trị cho công chúa Horn nữa, đúng như họ đã nói, đóng góp của họ là không thể chối cãi được Vì vậy, chí ít mỗi người trong ba anh em đều có một

p h ần quyền lợi, có thể yêu cầu trở thành phò mã

Nếu chỉ gả riêng cho một trong ba người thì đồng nghĩa

th ấ t tín với hai người còn lại, cũng có nghĩa là “bội ước”, điều mà pháp luật Do Thái không thể chấp nhận

Vì vậy, b ất luận nhà vua có làm như th ế nào, cũng đều

có th ể đối m ặt với khả năng vi phạm pháp luật Để tránh một kết cục không hay, “Talmud” đã lựa chọn một tiêu chuẩn khác - không xem ai đã có cống hiến lớn nhất trong việc trị khỏi bệnh cho công chúa, mà xem ai đã “dâng hiến” nhiều hơn

“Cống hiến” và “dâng hiến” tuy chỉ khác nhau có một chữ, nhưng lại cách biệt nhau rấ t xa Cống hiến là nói lên mối tương quan giữa kết quả của hành vi và người nhận

ơn huệ, cũng chính là sự đánh giá của nhà vua dứng trên góc độ có lợi cho mình; dâng hiến là nói lên mối quan hệ tương đối giữa quá trìn h hành động và người ban ơn, cũng chính là sự đánh giá của nhà vua đứng trên góc độ “gánh chịu tổn hại” của đối phương Vì vậy, đổi “cống hiến” thành

“dâng hiến”, trên thực chất là đã thay đổi hoàn toàn tiêu

chuẩn đ án h giá, từ đó th ay đổi luôn cả nội dung lời hứa của n h à vua.

Nói rõ th êm m ột bước, trong hệ thống giá trị của người

Do Thái, cùng làm tiêu chuẩn đ án h giá, vị trí của “dâng

h iến ” sẽ cao hơn “cống h iến ”, đặt “dâng h iến ” vào vị trí ưư tiên hơn so với “cống h iến ”, đương nhiên hợp lý và hợp pháp Nếu đã nh ư vậy, th ay đổi diều kiện thực h iện lời hứa, cũng là có “căn cứ pháp luật, dựa vào đạo lý”

G iáo huấn cho kẻ vi phạm giao ước

Người Do T hái r ấ t giỏi đấu trí với các dối tác tro n g việc đàm p h án , ký k ế t hợp đồng, điều này có liên quan với thói quen tu ân th ủ giao ước của chính họ

Khi ký k ế t và tu ân th ủ m ột giao ước, người Do T hái đều h ế t sức th ậ n trọng, và yêu cầu đối phương cũng phải

có th á i độ nh ư vậy Nhưng yêu cầu ấy làm sao có th ể đ ặ t vào được trong thực tế? Đặc biệt là những con người không

có niềm tin vào thượng đ ế và không xem trọ n g việc tu ân thủ giao ước?

Người Do T hái có suy nghĩ h ế t sức rõ ràng, sở dĩ m ột con người dám vi p hạm th ậm chí hủy bỏ giao ước, p h ầ n lớn là do họ có th ể tìm được cái lợi thông qua h à n h động bội ước đó Cứ theo suy nghĩ đố, chỉ cần làm ta n biến suy nghĩ “được lợi” của người đó, là đã có th ể khống chế được

h à n h vi bội ước của đối phương Tiến thêm m ột bước nữa, nếu phương thức ấy được “th ể chế hóa”, còn có th ể ngăn chặn được sự xuất h iện của ý niệm hoặc sự tín h toán về bội ước Vì vậy, phương thức trừ ng p h ạ t đối với kẻ bội ước, t ấ t yếu p h ải đ ặ t trê n cơ sở quyền lợi thực tế

Ngày xưa, có một cô gái xinh đẹp cùng với gia đình đi chơi xa Trên đường đi, cô gái tách ra khỏi gia đình để tản

bộ một mình, bất giác đi đến một miệng giếng.

Đang lúc khát nước, cô gái bền leo theo dây gầu xuống giếng uống nước N hưng uống xong lại không thể leo trở lèn miệng giếng được Cô gái hoảng sợ vừa khóc vừa kêu

la cầu cứu.

Bấy giờ, có một thanh niên đi ngang qua đó Nghe tiếng khóc la phát ra từ miệng giếng, anh ta bèn tìm cách cứu cô gái lên N hờ cuộc gặp gỡ bất ngờ ấy, hai người đã đ ể lòng yêu m ến nhau, nguyện một lòng bèn nhau mãi mãi.

Một hôm nọ, người thanh niên có việc phải đi xa Trước khi lên đường, anh ta đã đến nhà cô gái đ ể nói lời từ biệt,

và hứa rằng sẽ mãi mãi giữ lời thề năm xưa Hai bên đều bày tỏ cho dù bao lâu, nhất định cũng sẽ chờ ngày nên nghĩa vợ chồng.

Sau khi đã đính ước với nhau, hai người muốn tìm một

ai đó đến làm nhân chứng cho lời thề nguyện của mình

Đ úng lúc ấy, có một con chồn lông vàng băng ngang qua trước mặt họ rồi chạy thẳng vào khu rừng Cô gái ben nói:

“Con chồn lông vàng ấy và miệng giếng ngày trước sẽ là nhân chứng cho chúng ta”.

Sau đó, hai người chia tay nhau.

R ất nhiều năm sau, cô gái vẫn một lòng giữ vẹn trinh tiết, chờ đợi vị hôn p h u của m ình quay về T hế nhưng, người thanh niên ấy đã kết hôn với một cô gái khác tại một vùng đất xa xôi, sinh con cái, cùng nhau trải qua những tháng ngày vui vẻ, hoàn toàn không còn nhớ gì đến lời hôn ước năm xưa.

M ột hôm, do đùa giỡn quá mệt, đứa con trai của người thanh niên năm xưa bèn ngã lưng nằm ngủ trên bãi cỏ

Đ úng lúc có m ột con chồn lông vàng đ i ngang qua, cắn

ph ậ p vào cổ đứa bé, kh iến nó chết ngay lập tức Cha mẹ

nó đều h ết sức đau khổ, thương tiếc cho đứa con thơ dại của mình.

S a u đó m ột thời gian, hai vợ chồng lại sinh được đứa con trai khác Cậu bé được nuôi dưỡng khôn lớn và thích

đi xa vui chơi M ột hôm, nó đi đến bèn một m iệng giếng, vì

nh ìn thấy bóng của m ìn h in trên m ặt nước, trong m ột p h ú t không cẩn th ậ n đã lọt nhào xuống giếng chết.

Đến lúc ấy, người thanh niên năm xưa mới nhớ lại hôn ước ngày nào của m ìn h với cô gái, chứng nhân ngày ấy chính là con chồn lông vàng và cái giếng.

T h ế là, anh ta k ể lại toàn bộ sự việc cho người vợ của

m ình, rồi đề nghị ly hôn với người vợ ấy.

S a u đó, anh ta trở về thôn làng của người con gái năm xưa Cô gái vẫn đang chờ đợi anh Hai người cuối cùng đã kết hôn với nhau, sống những thảng ngày hạnh phúc cho đến cuối đời.

R ấ t rõ ràng, đây là m ột câu chuyện về sự tuân th ủ giao ước (hôn ước) dưới sự phò trợ của th ầ n linh

Tuy nhiên, trong câu chuyện, phương thức trừng phạt lại không trực tiếp giáng xuống đầu của kẻ vi phạm giao ước, như người th an h niên trong câu chuyện uống rượu say rồi tự

m ình ngã xuống giếng chết, hoặc để con chồn lông vàng cắn anh ta, khiến an h ta bị bệnh dại m à chết Câu chuyện đã để cho hài người con tra i phải gánh lấy tội lỗi của cha m ình,

kh iến người đọc khó lòng trá n h được cảm giác b ất nhẫn

Kỳ thực, đó là một câu chuyện khuyên người làm thiện, tuân thủ giao ước Ý nghĩa căn bản của câu chuyện là, trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng đều phải tuân thủ giao ước Nếu để người vi phạm giao ước chết đi, thì sẽ không còn phù hợp với tín điều “ghét tội, nhưng không ghét người

có tội” của người Do Thái, cơ hội thực thi lại giao ước cũng không còn nữa, cô gái tuân thủ giao ước đành phải một

m ình chịu đựng đau khổ, sống cảnh phòng không chiếc bóng trong suốt quãng đời còn lại

Vì vậy, câu chuyện đã không hề tiếc thương khi để

sự trừng p h ạ t giáng xuống hai đứa con vô tội Ớ điểm này, những đứa trẻ chỉ là hình ản h tượng trưng cho hậu quả tồi tệ n h ấ t của h à n h vi bội ước (người Do Thái xem trọng con trai nối dòng, có thể sánh ngang với quan niệm thừa tự m à người Trung Quốc vẫn luôn đề xướng “bất hiếu có ba điều lớn, không con nối dõi là điều bất hiếu

n h ấ t” Đó cũng là nguyên nhân vì sao câu chuyện không xem người vợ cưới dược là th àn h quả đáng giá nhất trong

h à n h động bội ước của người th an h niên) Đó chính là ý nghĩa nội tại được rú t ra từ h à n h vi bội ước trong câu chuyện, biến bội ước th à n h một h àn h vi thuần túy vô vị,

th ậm chí là m ột h àn h vi tự chuốc khổ cho mình Người bội ước trong câu chuyện đã hai lần có được hạnh phúc, nhưng cuối cùng lại phải chịu đọa đày đau khổ bên trong

“h ạ n h phúc” đó

Qua ý nghĩa then chốt của câu chuyện, chúng ta có thể nói đây mới chính là liệu pháp chữa trị hữu hiệu nhất cho

“căn bệnh bội ước”

Trong hiện thực cuộc sống, biện pháp m à người Do Thái áp dụng cho những kẻ vi phạm giao ước là trục xuất

người đó ra khỏi cộng đồng T rên thương trường, một người

Do T háỉ bị cả cộng đồng bài xích sẽ r ấ t khó để tiếp tục sinh tồn (sinh tồn bằn g con đường làm ăn buôn bán).Nếu đối phương không phải là m ột người Do Thái, họ

sẽ không ng ần ngại tô" cáo anh ta ra trước tò a án, yêu cầu cưỡng chế chấp h à n h hợp đồng, hoặc b ắt buộc đối phương phải đền bù tổ n th ấ t Bên cạnh đó, cộng đồng Do T hái còn báo cho nhau, tuyệt đối không bao giờ làm ăn buôn

b án với người th ấ t tín k ia nữa N ên hiểu rằng, mậu dịnh quốc t ế là lĩn h vực n ằm trong tay của người Do Thái N hư

th ế, m ột khi bị người Do T hái bài xích, th ì ngày b ạn bị đẩy văng ra khỏi “th ị trường giao dịch th ế giới” cũng sẽ không còn xa nữa

Thực tế đã chứng m inh, trí tuệ k in h doanh của người

Do T hái không chỉ tương hợp với quy luật nội tại của giới thương nghiệp, m à còn có đủ khả n ăn g th ay đổi mô thức

k in h doanh của những người khác, khiến họ chấp n h ậ n

mô thức k in h doanh của người Do Thái Xét trê n phương diện này, không th ể không xem nó là m ột cống h iến tích cực dối với “quy tắc cuộc chơi” trong kinh doanh

C hư ơng 11

Thành tín, giữ cho quan hệ làm ăn

được m ãi trường tồn

Thủ tín với người

Ỡ ô m ột câu nói rấ t hay: “Đau khổ lớn nhất của con người không phải là bị người khác lừa dối, mà là không được người khác tin tưởng” Nghĩ kỹ hơn một chút, câu nói

ấy muốn nhắc nhở chúng ta: giữ chữ tín với người khác là một chuẩn tắc hành động quan trọng n h ất trong cuộc đời của một con người

Làm cách nào để có th ể giữ chữ tín với người? Trước tiên chúng ta sẽ bàn đến vấn đề “thành tín”, đây là yêu cầu tối thiểu trong việc giữ chữ tín với người

Trong cuộc sống bôn ba làm ăn của người Do Thái, họ

đã phải gánh chịu rấ t nhiều h àn h động bài xích và cái

nh ìn kỳ thị của các dân tộc khác, cũng đã gặp phải rất nhiều lời nói cùng thủ đoạn lừa gạt Nhưng trước sau, họ vẫn h ết lòng tin tưởng vào giáo huấn của Thiên Chúa:

“Tuân thủ giao ước, sông th àn h thực, quan tâm đến tha nhân, sau khi chết mới có thể được lên thiên đàng” Trong lĩnh vực thương nghiệp, họ càng cảm nghiệm một cách sâu sắc việc giữ được sự tín nhiệm của đối tác là cơ sở để

giao dịch có th ể đi đến th à n h công Người Do T hái tu ân thủ giao ước, nhưng không phải lúc nào cũng ký k ết hợp đồng trê n giấy B ất k ể là m ột giao ước được thực h iện trê n văn bản, h ay là m ột lời hứa miệng, chỉ cần họ đã thừ a n h ậ n là m ột giao ước, th ì sẽ tuyệt đối tu ân thủ Đức tín h tôn trọ n g chữ tín , tu ân thủ pháp lu ật cao đẹp của người Do T hái đ ã m ang lại cho họ m ột uy tín và d an h dự

r ấ t lớn

Theo lý m à nói, người Do T hái là m ột dân tộc không

có quốc gia, bị th ế giới dồn tới đuổi lui, r ấ t dễ tạo n ê n trong họ khuynh hướng h à n h động theo “sách lược n g ắn

h ạ n ” hoặc “chiến th u ậ t cướp bóc” trong h o ạt động k in h doanh, th ậm chí là tro n g mối quan hệ giao tiếp xã hội Nhưng trên thực tế, người Do Thái rấ t hiếm khi hành động như vậy, trá i lại luôn đ ặ t uy tín cùng danh dự lên vị trí

h àn g đầu Các sả n phẩm k inh doanh và phong cách phục

vụ của họ đều vượt chuẩn, không bao giờ lấy giả làm th ậ t

Vì sao? Ngoài yếu tố bối cảnh văn hóa của thương n h â n

Do T hái như: niềm tin vào một “dân tộc do T hiên C húa tuyển chọn”, có truyền thống tôn trọng chữ tín , tu ân th ủ giao ước, còn có m ột yếu tố quan trọ n g hơn, đó là đạo lý

k in h doanh chân chính m à họ đã đúc k ế t được trong cuộc sống bôn b a lưu lạc và quy luật h o ạt động thương nghiệp của họ

Hệ thống cửa h à n g tổng hợp nổi tiếng n h ấ t ở A nh là

“Công ty bách hóa M arks and Spencer”, do Simon M arks

và người a n h họ đồng sán g lập

C ha của Simon là M ichael đã di cư từ N ga sang A nh vào n ăm 1882 B an đầu, ông chỉ là m ột thương buôn nhỏ, sau đó mở được m ột cửa h àn g ở chợ Leeds Một thời gian

4 2 ^ »