đặc điểm kinh tế xã hội ĐBSCL thế kỷ XVII- XVIII

Nguyễn Hữu Cảnh, người con của vùng đất Quảng Bình xa xôi đã đặt dấu chân của mình vào mảnh đất Nam Bộ, thiết lập những đơn vị hành chính đầu điên của chính quyền chúa Nguyễn, tại một nơ

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU

Ngược lại dòng lịch sử gần 318 năm về trước, một sự kiện quan trọng đã xảy

ra, đánh dấu một bước ngoặt lớn lao trong lịch sử mở mang bờ cõi của dân tộc Việt Nam Nguyễn Hữu Cảnh, người con của vùng đất Quảng Bình xa xôi đã đặt dấu chân của mình vào mảnh đất Nam Bộ, thiết lập những đơn vị hành chính đầu điên của chính quyền chúa Nguyễn, tại một nơi hoàn toàn mới mẻ, để rồi từ đó những lớp di dân người Việt có nhiều điều kiện thuận lợi tiếp tục công cuộc khai phá, tạo nên vùng Nam Bộ trù mật và giàu có, mang đậm dấu ấn của những nông dân người Việt xưa

Nam Bộ là một vùng đất mới, mới về lịch sử cũng như mới về những đặc điểm

mà nó mang trong mình Đến nay, chúng ta vẫn chưa thể xác định người Việt đã đến vùng đất này từ khi nào, nhưng chúng ta chỉ biết được rằng, vào cuối thế kỷ XVII, đã

có hơn “40 vạn hộ” sinh sống và lập nghiệp tại đây Có thể thấy, trong bối cảnh lịch sử thế kỷ XVII – XVIII, khi đất nước có nhiều biến động, cuộc nội chiến gần 50 năm giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài đã gây ra biết bao đau thương cho những người nghèo khổ Như một xu thế khách quan để sinh tồn, những cư dân người Việt không thể chịu đựng được cảnh sống đó, họ phải rời bỏ quê hương xứ sở để đi tìm một miền đất mới Nam Bộ chính là điểm hẹn lý tưởng để họ tìm đến Mặc dù trước đây, vùng đất này thuộc quyền cai quản của Chân Lạp, nhưng vào thời điểm thế kỷ XVII đó, vùng đất này về cơ bản là không có người sinh sống Chính vì vậy, với tinh thần chịu thương chịu khó, không quản ngại khó khăn gian khổ, những lưu dân Việt đã đến và biến Nam Bộ trở thành một vùng đất giàu có và phát triển Có thể nói, nhân dân và chính quyền Đàng Trong đã có một công trạng rất lớn trong việc khai phá, xác lập và gìn giữ chủ quyền đối với miền đất phía Nam xa xôi này.

Trong suốt quá trình hình thành và phát triển, vùng đất Nam Bộ đã tỏ ra là một vùng phát triển năng động và có nhiều đặc trưng riêng so với các vùng đất miền Trung

và miền Bắc của nước ta Dưới sự tác động của nhiều yếu tố chủ quan và khách quan khác nhau, vùng đất Nam Bộ đã đi theo một con đường mới và để lại nhiều dấu ấn nổi bật trong lịch sử dân tộc Việt Nam Việc tìm hiểu những đặc điểm của vùng đất này nói chung, nhất là những đặc điểm về kinh tế - xã hội nói riêng là một công việc cần thiết và hữu ích Nó sẽ cung cấp cho chúng ta nhiều điều thú vị về mảnh đất này Chính vì thế, chúng tôi đã chọn đề tài “Đặc điểm kinh tế xã hội vùng đất Nam Bộ thế

kỷ XVII – XVIII” để nghiên cứu và tìm hiểu Do còn nhiều hạn chế về mặt nhận thức nên chắc chắn rằng chúng tôi còn nhiều thiếu sót trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu của mình Rất mong cô và các bạn sẽ bỏ qua và góp ý để chúng tôi có thể hoàn thiện hơn nữa bài nghiên cứu của mình Chúng tôi xin chân thành cảm ơn!

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH KINH TẾ - XÃ HỘI VÙNG ĐẤT NAM BỘ

THẾ KỶ XVII - XVIII

1.1 Một số chính sách của chính quyền chúa Nguyễn trong công cuộc khẩn

hoang và phát triển vùng đất Nam Bộ thế kỷ XVII – XVIII

1.1.1 Chính sách đối với việc khai khẩn đất hoang

“Người dân đi trước, nhà nước theo sau” đó chính là sự thật đã diễn ra trong lịch sử khẩn hoang và sáp nhập vùng đất Nam Bộ của dân tộc ta Từ trước khi chính quyền Đàng Trong tổ chức kinh lý, vùng đất Gia Định đã có những lưu dân Việt sinh sống và định cư ở đây rồi Nhà nước chỉ cần làm một công việc để hợp pháp hóa sự hiện diện của người Việt là tiến hành thiết lập các đơn vị hành chính

để dễ bề quản lý Phủ biên tạp lục và sau này là Gia Định thành thông chí đã ghi nhận sự kiện lịch sử đó, “Mùa xuân năm thứ 8, Mậu Dần (1698), thời Hiển Tông Hiếu Minh hoàng đế (Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu), (Lê Hy Tông nên hiệu Chính Hòa thứ 19, Đại Thanh Khang Hy thứ 37), triều đình sai Thống suất Chưởng cơ Lê Thành hầu họ Nguyễn (Hữu Cảnh) sang kinh lược đất Cao Miên, ông lấy đất Nông Nại đặt làm phủ Gia Định, lập đất Đồng Nai làm huyện Phước Long, dựng nên dinh Trấn Biên (lỵ sở nay là thôn Phước Lư), lập xứ Sài Côn làm huyện Tân Bình, lập dinh Phiên Trấn (quận sở nay gần Tân Đồn)…”1 Kể từ đó, cùng với nhân dân, chính quyền các chúa Nguyễn đã cho tiến hành khai khẩn những phần còn lại của vùng đất Nam Bộ

Có thể thấy, những chính sách khẩn hoang của các chúa Nguyễn đều nhằm hướng tới những mục đích chính sau: “trước hết là mở mang đất đai để khẳng định chủ quyền trên vùng đất phía Nam; thứ hai là từ việc khẩn hoang sẽ tiến tới mở rộng diện tích canh tác và tạo nên thế mạnh về kinh tế cho chính quyền của mình; thứ ba, và cũng là mục đích quan trọng nhất, đó là nhằm củng cố sức mạnh quốc phòng, đảm bảo việc giữ gìn an ninh và khẳng định chủ quyền trên vùng đất mới”2.

1 Trịnh Hoài Đức, Gia Định Thành thông chí, Quyển III, bản dịch của Lý Việt Dũng, nguồn: vanhoahoc.vn, Tr

4.

2 Trần Thị Mai (chủ nhiệm) (2008), Vai trò của cộng đồng người Việt trong công cuộc khai phá vùng đồng

bằng sông Cửu Long (Thế kỷ XVII – XIX), Đề tài nghiên cứu cấp Bộ, Thành phố Hồ Chí Minh, Tr 66 – 67.

Việc đẩy mạnh công cuộc khẩn hoang đã thực sự đem lại những kết quả và lợi ích vượt lên trên những mong đợi Những chính sách đó đã góp phần vào việc

mở rộng diện tích trồng trọt, đẩy mạnh việc phát triển kinh tế ở khu vực đồng bằng Nam Bộ Ở đây, chúng tôi chỉ xin tập trung vào phần những chính sách cụ thể của chúa Nguyễn mà thôi Bởi lẽ, những chính sách khẩn hoang đó có tác động rất lớn đối với sự thay đổi của tình hình kinh tế - xã hội ở Nam Bộ trong thế kỷ XVII – XVIII.

Trước hết, chính quyền Đàng Trong đã tiếp tục lợi dụng sức lao động và khả năng khai phá đất đai của các tầng lớp nhân dân nghèo Thực tế lịch sử cho thấy rằng trước khi chính quyền các chúa Nguyễn tổ chức việc khẩn hoang thì các cuộc khai hoang do lưu dân xiêu tán tự tiến hành đã diễn ra rất mạnh mẽ và đạt được những thành tựu hết sức đáng kể Cho đến năm 1698, việc Nguyễn Hữu Cảnh vâng lệnh chúa Nguyễn vào tổ chức chính quyền hầu như chỉ là “chính thức hóa một sự kiện đã rồi, để thu thập vào bản đồ Việt Nam những phần đất được khai hoang bởi sức lao động của chính nhân dân mình”3.

Nhận thấy được khả năng to lớn của những người nông dân nghèo này trong công cuộc khẩn hoang cho nên sau khi đã nắm quyền kiểm soát vùng đất mới, các chúa Nguyễn vẫn tiếp tục duy trì và khuyến khích hình thức tự khẩn hoang của lưu dân tự do Điều đó được thể hiện qua sự dễ dãi của chính quyền đối với việc công nhận, việc đánh thuế đối với những phần đất đó, “chính quyền họ Nguyễn tỏ

ra rất dễ dãi đối với việc dân chúng chiếm đất để khẩn hoang đến mức theo Gia Định thành thông chí, dân ở vùng này có thể tự do đến khai khẩn đất ruộng ở các vùng khác, ai muốn đến ở đâu, khai khẩn ruộng gò, ruộng thấp ở nơi nào tùy ý Lựa chọn đất đai rồi, chỉ cần khai báo với nhà cầm quyền là mình trở thành nghiệp chủ khoanh đất hay khu đất ấy, chính quyền cũng không đo đạc xem diện tích bao nhiêu, không cần biết đất ấy tốt xấu thế nào, người nghiệp chủ tùy theo khoảnh đất mình chiếm rộng hay hẹp mà tự nguyện nạp thuế nhiều hay ít, và nạp thuế bằng thóc, dùng hộc già hay hộc non đong cũng được”4.

3 Nguyễn Văn Đúng (2001), “Nhìn lại lịch sử khai phá đồng bằng sông Cửu Long”, Tạp chí Khoa học xã hội, số

2, Tr 92.

4 Huỳnh Lứa (chủ biên) (1987), Lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, Tr 60.

Có thể nói chính sách khuyến khích khẩn hoang này của các chúa Nguyễn đã mang lại hiệu quả thực sự to lớn “Những lưu dân vốn là những nông dân chân lấm tay bùn, từ buổi đầu đã hết sức hăm hở trong công cuộc khẩn hoang, nay lại bắt gặp chính sách dễ dãi của các chúa Nguyễn như vậy cho nên lực lượng lưu dân đi vào vùng đất mới ngày càng đông và công cuộc khai thác ngày càng mang lại hiệu quả cao hơn…”5.

Một biện pháp khác được các chúa Nguyễn sử dụng là đưa binh lính khai phá đất đai ở khu vực cư trú và mộ dân lập đồn điền khẩn hoang Tình trạng chiến

sự xảy ra liên miên ở khu vực phía Nam do các thế lực Chân Lạp và Xiêm gây ra đã nhiều lần buộc các chúa Nguyễn điều binh vào để giải quyết và trấn giữ Để có thể đảm bảo lương thực cho những đội quân đông đảo, chắc hẳn phải gặp rất nhiều khó khăn, chính vì thế, những binh lính này phải tiến hành khai phá đất hoang ở khu vực cư trú để lấy đất canh tác sản xuất lương thực Đất đai do binh lình khai phá và canh tác mang hình thức là những quân đồn điền Sử cách của nhà Nguyễn

đã ghi lại một số trường hợp như: năm 1698 khi kéo quân vào Đồng Nai Gia Định dẹp cuộc nổi loạn của Hoàng Tiến và sự quấy phá của phong kiến Chân Lạp, gặp mùa nước ngược các tướng đã chia binh vỡ đất cày cấy ở Mỗi Xung và Sầm Giang Năm 1700, Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh sau cuộc hành quân ở Chân Lạp trở về, trên đường rút quân đã dừng lại một thời gian tại cù lao ở Vòm Nao và binh lính của ông đã khai phá vùng đất này, Năm 1705 Nguyễn Cửu Vân một viên tướng chúa Nguyễn trấn đóng vùng Cù Né (còn gọi là vùng Vũng Gù) kéo dài từ tả ngạn sông Vàm Cỏ Tây đến sông Bảo Định ngày nay6 Sau khi làm chủ được vùng đất Gia Định, Nguyễn Ánh cũng đã ra sức kêu gọi dân chúng và quan lại tiến hành lập đồn điền để mở rộng diện tích canh tác, từ đó củng cố thế lực để có thể tiến công quân Tây Sơn.

Biện pháp thứ ba mà các chúa Nguyễn sử dụng là lợi dụng những bộ phận dân “có vật lực” ở miền Trung để đưa vào khai phá Chúa Nguyễn đã “chiêu mộ

5 Trần Thị Mai (chủ nhiệm) (2008), Vai trò của cộng đồng người Việt trong công cuộc khai phá vùng đồng bằng

sông Cửu Long (Thế kỷ XVII – XIX), Đề tài nghiên cứu cấp Bộ, Thành phố Hồ Chí Minh, Tr 68.

6 Dẫn theo Trần Thị Thu Lương (2006), “Chế độ sở hữu ruộng đất ở Nam Bộ từ thế kỉ XVII đến nửa đầu thế kỉ

XIX”, Tạp chí phát triển khoa học và công nghệ, tập 9, số 3, Tr 24.

những dân có vật lực ở xứ Quảng Nam các phủ Điện Bàn, Quảng Ngãi, Quy Nhơn cho dời tới đây, phát chặt mở mang, hết thảy thành bằng phẳng, đất nước mầu mỡ, cho dân tự chiếm, trồng cau và làm nhà cửa”7 Có thể thấy, các chúa Nguyễn đã sử dụng những người giàu có ở miền Trung di cư vào nhằm tiến hành khai phá đất Nam Bộ Tình hình mất ổn định ở khu vực Thuận Quảng, diện tích đất trồng trọt càng ngày càng thu hẹp,…, đã trở thành những động lực thúc đẩy tầng lớp “có vật lực” này đi vào vùng đất xa xôi phía Nam Vào thế kỉ XVII, Nam Bộ còn là vùng đất khá hoang sơ, tiềm năng khai thác còn rất lớn Do vậy, dưới chính sách khuyến khích và ủng hộ của chính quyền, những người này đã hăng hái ra đi và trở thành lực lượng to lớn đối với công cuộc khai khẩn vùng đất này Chính quyền chúa Nguyễn đã rất khôn ngoan trong việc thu hút những lực lượng nhằm đẩy mạnh thực hiện những mục tiêu của mình đối với vùng đất phía Nam.

Như vậy, từ cuối thế kỉ XVII – đầu thế kỷ XVIII, chính sách của chúa Nguyễn

là “khuyến khích khai phá ruộng cỏ ở đồng bằng sông Cửu Long, ai khai khẩn được đất hoang thì được công nhận là tư điền Chính sách ấy đã thu hút những người giàu có, quan binh, nhà khai điền và dân nghèo từ các xứ Đàng Trong kéo nhau vào miền Tây Nam Bộ đi khai hoang, lập ấp, lập đồn điền ở Nam Bộ một cách triệt để hơn và được gọi là “dinh điền”8 Những chính sách đó thực sự đã đem lại nhiều thành quả to lớn thúc đẩy sự phát triển về mọi mặt của vùng đất này trong thời gian từ thế kỉ XVII – XVIII.

1.1.2 Chính sách về ruộng đất

Một số tài liệu còn để lại cho chúng ta biết phủ Gia Định do Nguyễn Hữu Cảnh thành lập gồm hai huyện Phước Long, Tân Bình có cương vực rất rộng lớn, bao gồm các tỉnh Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu, Bình Phước, Bình Dương, Tây Ninh, thành phố Hồ Chí Minh, Long An ngày nay Tên cương vực hết sức rộng lớn đó dân

số lúc bấy giờ chỉ có khoảng 4 vạn hộ (hoảng 200.000 người), có nghĩa là sự phân

bố dân cư còn rất thưa thớt, do đó đất đai chưa được khai phá bao nhiêu, khiến cho

7 Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, Tr 442.

8 Mạc Đường (2009), “Vai trò của người Việt trong việc tổ chức và đoàn kết các cộng đồng cư dân khai phá

vùng đất Nam Bộ”, Một số vấn đề lịch sử vùng đất Nam Bộ đến cuối thế kỉ XIX, Kỷ yếu Hội thảo Khoa học

Thành phố Hồ Chí Minh ngày 4 & 5 tháng 4 năm 2006, Nxb Thế giới, Hà Nội, Tr 164.

vùng đất này về cơ bản còn là một vùng đất hoang dã, như Lê Quý Đôn nhận xét trong sách Phủ biên tạp lục: “Phủ Gia Định, đất Đồng Nai, từ các cửa biển Cần Giờ, Soài Lạp, cửa Đại, cửa Tiểu, toàn là rừng rậm hàng mấy nghìn dặm…”9.

Trong điều kiện đất rộng người thưa như vậy, nhằm động viên và khuyến khích người khai hoang, các chúa Nguyễn đã có những chính sách khá cởi mở Việc

“cho dân tự chiếm” là một hình thức công nhận đất đai mà dân khai phá được cho phép là ruộng tư hữu Như Lê Quý Đôn đã nhấn mạnh đến hình thức này, những lưu dân từ vùng Thuận Quảng đã “dời tới đây, phát chặt mở mang, hết thảy bằng phẳng, đất nước màu mỡ, cho dân tự chiếm, trồng cau và làm nhà cửa”10 Đất Đồng Nai, Gia Định đã nhanh chóng thu hút được đông đảo dân khai hoang đến lập nghiệp, đặc biệt là lưu dân từ Bố Chánh trở vào11 Chính sách của chính quyền Đàng Trong là “không hề ràng buộc, cốt sao khiến dân khai hoang mở đất cho thành ruộng, lập nên thôn xã mà thôi”12

Sự dễ dãi trong việc cho phép lưu dân tự tiện chiếm hữu ruộng đất để khai khẩn còn được thể hiện trong việc kê khai ruộng đất trưng khẩn Điều này được Trịnh Hoài Đức ghi lại rất rõ trong Gia Định thành thông chí: Địa phương Nông Nại nguyên xưa có nhiều ao chằm rừng rú Khi đầu thiết kế lập ba dinh mộ dân đến ở,

có đất ở hạt Phiên Trấn mà kiến trưng làm đất ở hạt Trấn Biên, hoặc có đất ở hạt Trấn Biên mà kiến trưng làm đất ở hạt Phiên Trấn, như vậy cũng tùy theo dân nguyện, không ràng buộc chi cả, cốt yếu khiến dân mở đất khẩn hoang chia thành điền, lập thành thôn xã mà thôi13.

Sau khi chiếm lại được vùng đất Gia Định năm 1778, Nguyễn Ánh đã hết sức quan tâm đến vùng đất này Mùa đông năm 1779 Nguyễn Ánh đã xem đồ bản đất Gia

9 Lê Quý Đôn (2007), Sđd, Tr 442.

10 Lê Quý Đôn (2007), Sđd, Tr 442.

11 Đào Tố Uyên (2009), “Chính sách ruộng đất của nhà nước đối với vùng đất Nam Bộ từ thế kỷ XVII đến

giữa thế kỷ XIX”, Một số vấn đề lịch sử vùng đất Nam Bộ đến cuối thế kỉ XIX, Kỷ yếu Hội thảo Khoa học

Thành phố Hồ Chí Minh ngày 4 & 5 tháng 4 năm 2006, Nxb Thế giới, Hà Nội, Tr 220.

12 Trịnh Hoài Đức, Gia Định thành thông chí, bản dịch của Lý Việt Dũng, Quyển III, nguồn: vanhoahoc.edu.vn,

Tr 7.

13 Dẫn theo Huỳnh Lứa (2011), “Chính sách ruộng đất của các chính quyền chúa Nguyễn ở Đồng Nai – Gia Định trong thế kỷ XVII”, nguồn: phatgiaobaclieu.com.

Định, chia đặt địa giới ba dinh Trấn Biên, Phiên Trấn và Long Hồ, đặt các chức Lưu thủ, Cai bạ, Ký lục để cai trị Cuối năm 1790, theo lệnh của Nguyễn Ánh, đồn điền bắt đầu được thiết lập ở đây Và để khuyến khích việc khai hoang, phát triển nông nghiệp đối với vùng đất Nam Bộ nhà nước cũng có những chính sách nhằm động viên nhân

lực để hết sức vào việc làm ruộng Vì vậy tháng 12/1791 nhà nước lại có lệnh “cho dân ở các dinh lãnh trưng ruộng đất bỏ hoang, ba năm bắt đầu thu thuế, ai xin trưng thì hạn 20 ngày là thôi, ngoài hạn ấy cấp cho quan quân cày cấy, không được tranh nữa”14

Có thể nói từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII các chúa Nguyễn và chính quyền

họ Nguyễn đã rất quan tâm đến vùng đất Nam Bộ, đặc biệt là vùng Gia Định Bằng những chính sách ruộng đất, một mặt họ Nguyễn muốn đẩy nhanh sự phát triển kinh

tế nông nghiệp ở vùng này vì đây vốn là vùng đất tốt, rất thuận lợi cho việc trồng lúa Mặc khác đó cũng là để tăng nguồn lợi quốc gia, ổn định biên cương và xã hội

Chính sách cho phép và khuyến khích việc khai khẩn đất hoang dưới dạng tư điền của các chúa Nguyễn trên vùng đất Nam Bộ trong thế kỷ XVIII đã tạo điều kiện cho bộ phận ruộng đất tư hữu phát triển nhanh chóng và chiếm tỷ lệ áp đảo trong toàn bộ diện tích khai khẩn được Chúng tôi sẽ phân tích kĩ chế độ tư hữu này ở phần sau Nhưng có thể thấy cùng với chế độ tư hữu, trong xã hội Nam Bộ lúc đó còn tồn tại “bổn thôn điền, bổn thôn thổ” – ruộng đất của làng xã, và những thửa đất thuộc sở hữu của nhà nước, chẳng hạn như đồn điền.

1.1.3 Chính sách về thuế

Khi bàn về chính sách thu thuế của chính quyền các chúa Nguyễn đối với vùng đất Nam Bộ, các tác giả của bộ công trình Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh nhận xét: “Trước đây, dân chúng được tự do trưng chiếm (ruộng đất) chia lập làng xóm phố chợ, nhưng khi Nguyễn Hữu Cảnh vào thì ông thiết lập xã thôn phương ấp, chia cắt địa phận, qui định lại khai khẩn ruộng đất, chuẩn định thuế đinh, thuế điền và lập sở bộ đinh điền Nghĩa là thời lưu dân tự phát tự quản chấm dứt, từ nay bị khép vào luật pháp, đinh hay điền phải ghi vào sổ bộ, dinh hay điền đều phải đóng thuế theo qui định, xã thôn phường ấp phải chia ra địa phận có ranh

14 Đại Nam thực lục đã theo Đào Tố Uyên (2009), Sđd, Tr 222.

giới rõ ràng, có bằng cấp, con triện và sổ bộ riêng”15 Tuy chính quyền chúa Nguyễn

đã can thiệp vào việc tổ chức các bộ phận cư dân đi khai khẩn ruộng đất, nhưng nhìn chung ở giai đoạn đầu này, sự can thiệp ấy chỉ ở mức tương đối, đời sống và công cuộc khai hoang vẫn được tiến hành một cách khá độc lập Điều này xuất phát

từ dụng ý của chính quyền muốn dựa vào người dân để góp phần mở mang thêm ruộng đất Trịnh Hoài Đức đã đề cập đến chính sách thông thoáng về thuế của chính quyền với những người dân ở vùng đất mới khai phá: “Đất Nông Nại xưa vốn nhiều đầm ao rừng rú, buổi đầu mới lập ra ba dinh, mộ đân đến lập nghiệp, phép tắc hãy còn khoan dung, giản dị Có khi đất ở hạt Phiên Trấn mà lập thuế ở hạt Trấn Biên, và ngược lại đất ở hạt Trấn Biên mà trưng thuế ở Phiên Trấn ấy là tùy theo lòng dân, không hề ràng buộc…”16

Không những thế, do vào thời gian ấy, sự quản lý của chính quyền còn khá lỏng lẻo, nên việc thu thuế chủ yếu dựa vào số người đóng thuế chứ không dựa vào diện tích của thửa ruộng họ sở hữu “… Đất Đàng Trong được tính không theo kích thước hay mức độ phì nhiêu mà là theo miếng, theo thửa Nói cách khác, chúng ta thấy được là họ Nguyễn chú ý đến con số người phải nộp thuế hơn là tới đất đai, bởi vì, vào thời này, đây là những thông tin duy nhất họ Nguyễn có được để có thể dựa trên đó mà đánh thuế ở đồng bằng sông Cửu Long”17 Dựa vào những ghi chép của Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục, chúng ta có thể phần nào hiểu được những khoản thuế mà người dân Nam Bộ xưa kia phải đóng cho chính quyền.

Trong Phủ biên tạp lục, có rất nhiều loại thuế được nhắc đến như thuế đinh thuế điền, thuế đầu nguồn, tuần ty, bến đò,…Nhưng ở đây, chúng ta chỉ cần tập trung vào hai thứ thuế chính là thuế đinh và thuế điền mà thôi Thêm nữa, trong từng loại thuế lại phân ra rất nhiều hạng, loại khác nhau tạo thành một hệ thống khá phức tạp Bên cạnh đó, những ghi chép này chủ yếu Lê Quý Đôn nghe được từ những lời kể của các thương nhân nên mức độ chính xác còn hạn chế Ở đây, chúng

15 Trần Văn Giàu – Trần Bạch Đằng (chủ biên) (1998), Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh, tập 1, Nxb

tôi không đi sâu tìm hiểu những ghi chép đó, mà chỉ dừng lại ở mức độ sơ lược, qua

đó cho thấy việc áp dụng chính sách thuế ở khu vực Gia Định trong thế kỉ XVII – XVIII là khá cởi mở.

Một ví dụ cụ thể, vào thập niên 1770, ở Tân Bình (Sài Gòn ngày nay), Phước Long (Biên Hòa ngày nay), Quy An, Quy Hòa (nay là Mỹ Tho), người nông dân “gieo môt hộc thóc có thể gặt được 100 hộc nhưng chỉ phải để từ 4 đến 10 hộc để đóng thuế đất mà thôi” Hay như ở Tam Lạch hay Bả Canh trong tỉnh Vĩnh Long ngày nay, vẫn theo nguồn tư liệu trên, “gieo một hộc thóc có thể gặt 300 hộc nhưng chỉ phải đóng 2 hộc thuế đất (một thửa ruộng” Nói tóm lại thuế đất chiếm khoảng từ 0,6% đến 10% mùa màng Chỉ trong những điều kiện như thế mới có một số lượng lớn thóc gạo được đem ra bán và chở từ đồng bằng Cửu Long xa xôi như một mặt hàng có lời18.

1.1.4 Chính sách đối với việc phát triển thương nghiệp

Chính sách phát triển thương nghiệp đã được các chúa Nguyễn áp dụng từ khá sớm Đây có thể coi là một bước tiến quan trọng trong tư tưởng của người Việt Nam thời bấy giờ Nếu như trước đó, tư tưởng “trọng nông ức thương” đã hạn chế

sự phát triển của thương nghiệp quốc gia, thì trong giai đoạn này, đặc biệt là ở Đàng Trong, tình hình thương nghiệp đã có những dấu hiệu đi lên, ở cả hai mặt nội thương và ngoại thương Trong đó “phát triển ngoại thương là một sự đổi mới trong chính sách kinh tế của chúa Nguyễn Phúc Nguyên Coi ngoại thương là một trong những cơ sở quan trọng phục vụ cho Đàng Trong và ngược lại chúa Nguyễn Phúc Nguyên đã tận dụng tối đa những thuận lợi sẵn có để ngoại thương phát triển”19.

Các thương cảng như Hội An, Thanh Hà, Nước Mặn,…đã thu hút nhiều thương nhân các nước phương Đông cũng như phương Tây tập trung buôn bán Chính quyền Đàng Trong phát triển thương mại thông qua các biện pháp như: tận dụng những thuận lợi mặt tự nhiên; tạo mọi điều kiện cho khách buôn đến Đàng

18 Li Tana (2014), Sđd, Tr 175.

19 Đỗ Bang – Đỗ Quỳnh Nga (2002), “Ngoại thương đàng Trong thời chúa Nguyễn Phúc Nguyên (1614 –

1635)”, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 6, Tr 31 – 34.

Trong; đồng thời áp dụng biện pháp cứng rắn để điều hành thương mại Những chính sách này đã thu được nhiều kết quả tốt đẹp trong việc khuếch trương nền thương mại Việt Nam.

Quá trình mở rộng về phía Nam đã tạo ra nhiều cơ hội cho chính quyền các chúa Nguyễn đẩy mạnh hơn nữa sự lớn mạnh của nền kinh tế, nhất là việc giao thương trong nước và quốc tế Với điều kiện tự nhiên thuận lợi, đất đai màu mỡ, khí hậu ổn định, hệ thống sông ngòi chằng chịt thuận tiện cho đi lại bằng ghe, thuyền,…, vùng đất Nam Bộ đã trở thành một địa điểm lý tưởng cho thương mại phát triển Thêm vào đó, việc cộng đồng người Hoa di cư đến đây lại góp một phần quang trọng thúc đẩy việc giao thương, buôn bán trở nên nhộp nhịp Vùng đất Gia Định lúc đó, “trên thì có cửa biển Cần Giờ, ở giữa thì vào cửa biển Xoài Rạp, dưới thì vào cửa Đại cửa Tiểu Đến chỗ nào cũng là thuyền buồm tụ họp…”20.

Để quản lý hàng hóa và thu thuế, chính quyền các chúa Nguyễn đã có lập những sở Tuần ty (sở tuần) chẳng hạn21:

- Tuần Đồng Tranh, tiền thuế 30 quan 5 tiền

- Tuần Cổ Thác 40 quan

- Tuần Soài Rạp 55 quan

- Tuần cửa Mỹ Tho và tuần Ỷ Đào 64 quan

- Tuần Ba Rơm và tuần cửa Cần Giờ 300 quan

- Tuần cửa Tắc Khái 120 quan

- Ba sở Sài Gòn, Phú Lâm Lò Rèn, chợ Bình An 210 quan 3 tiền

Thuế chợ, bến đò thu hàng năm như sau22:

- Chợ Rạch Cát tiền thuế 81 quan

- Bến đò điện Quan Đế 373 quan

- Đò dài từ An Lâm đến Sài Gòn 89 quan 3 tiền

- Chợ và đò Đồng Nai 86 quan

- Đò nhỏ Lò Giấy 55 quan 3 tiền

- Chợ và đò Dinh Cả 30 quan 3 tiền

- Chợ và đò Sài Gòn 178 quan

- Bến đò Rạch Cát 78 quan

20 Lê Quý Đôn (2007), Sđd, Tr 160.

21 Trần Đức Cường (chủ biên) (2014), Lịch sử hình thành và phát triển vùng đất Nam Bộ (từ khởi thủy đến năm

1945), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, Tr 154.

22 Phủ biên tạp lục dẫn theo Trần Đức Cường (chủ biên) (2014), Sđd, Tr 155.

Với chủ trương phát triển thương mại của chính quyền chúa Nguyễn, nhiều

tụ điểm buôn bán sầm uất, các trung tâm thương mại và giao dịch quốc tế nổi tiếng

đã xuất hiện ở Nam Bộ trong thế kỷ XVII – XVIII: Nông Nại Đại phố, Thương cảng Bãi Xàu, Phố chợ Mỹ Tho, Đại cảng Hà Tiên,… Chính thương nghiệp đã làm cho Đàng Trong nói chung và vùng Nam Bộ nói riêng chỉ trong một thời gian ngắn đã trở lên giàu có, đối với chính quyền Đàng Trong “ngoại thương không chỉ đơn thuần là vấn đề làm giàu nữa mà là vấn đề tồn vong của một chính quyền mới xây dựng trên một mảnh đất giàu tài nguyên nhưng thiếu nhân lực, thiếu tiền bạc và thiếu quan hệ bang giao với các nước bên ngoài”23 Như vậy, Nam Bộ đóng một vai trò rất quan trọng trong quá trình phát triển và tồn vong của toàn bộ khu vực Đàng Trong từ khi nó được hình thành.

1.2 Khái quát tình hình kinh tế ở Nam Bộ thế kỷ XVII – XVIII

1.2.1 Sản xuất nông nghiệp

Đầu thế kỷ XVII hầu hết vùng Nam Bộ còn khá hoang vu, theo những mô tả

trong Chân Lạp phong thổ ký Sau khi đặt chân đến vùng đất này những lưu dân người

Việt và một bộ phận người Hoa đã tỏ ra nhạy bén và thích ứng với điều kiện khí hậu của vùng đất này Họ đã biết lợi dụng những thuận lợi đồng thời khắc phục những khó khăn của thiên nhiên nơi đây để biến Nam Bộ thành một vùng đất canh tác hiệu quả

Bởi vì là một vùng đất sình lầy, ngập úng và cỏ lác, do vậy, để đảm bảo cho việc canh tác có kết quả, những người khai hoang thuở ấy đã phải đối mặt với vấn đề

tổ chức việc tưới, tiêu, ngăn mặn và rửa phèn Trong bối cảnh tình hình xã hội và trình

độ kỹ thuật lúc bấy giờ cũng như số lượng lưu dân tập trung còn chưa đông, lại thêm

đa phần trong số họ là những nông dân nghèo khổ, vì thế cách thức làm thuỷ lợi của

họ cũng chủ yếu là theo kiểu thuỷ lợi nhỏ

Để kiểm soát được mực nước trong các thửa ruộng đồng đều ở mọi nơi và với lượng nước tuỳ ý Những người khai khẩn xưa đã tiến hành đắp bờ đất bao quanh

23 Dương Văn Huy (2007), “Quản lý ngoại thương của chính quyền Đàng Trong thế kỷ XVII – XVIII”, Tạp

chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 12, Tr 57.

mảnh ruộng của mình, hoặc đắp bờ chia mảnh ruộng ra thành các ô nhỏ đối với các mảnh ruộng không bằng phẳng Các bờ đất này đã giúp nông dân giữ lại được nguồn nước mưa quý giá Ở một số nơi như ở vùng Biên Hòa, ngoài những bờ đất còn có một hệ thống những rãnh nhỏ trong ruộng và cửa cống thông với mương, rạch giúp điều chỉnh mực nước được dễ dàng Khi nước trong các mảnh ruộng quá nhiều thì người dân lợi dụng các hệ thống kênh rạch xung quanh để tháo nước ra ngoài đồng thời khi thấy nước trong các mảnh ruộng còn lại quá ít thì người nông dân có thể dãn nước từ các sông rạch vào.

Tại những vùng trũng bị nhiễm phèn, mặn và ngập nước, những công trình thuỷ lợi trên lại được sử dụng để làm hệ thống thoát nước dư thừa trong ruộng những khi mưa nhiều Đối với những nơi nước sông không bị phèn mặn, nông dân lại cho nước sông vào ruộng Đó là một trong những biện pháp cải tạo những vùng đất nhiễm phèn, mặn hiệu quả nhất được lưu dân người Việt sử dụng trong quá trình khẩn hoang vùng đồng bằng sông Cửu Long và những biện pháp đó vẫn còn sử dụng đến bây giờ

Bên cạnh những công trình thuỷ nông do nhân dân tự lập, thì vào những năm nửa cuối thế kỷ XVII, các chúa nguyễn cũng đã cho tiến hành đào một số con kênh để phục vụ cho sản xuất như kênh Bảo Định (1765); kênh Thương Mại (1785) nối liền Vàm Cỏ Tây và Tiền Giang…

Cùng với việc làm thuỷ lợi, người Việt xưa còn biết vận dụng thêm những kinh nghiệm sản suất vốn có của mình để chọn lựa và tìm ra những giống lúa khác nhau thích nghi với thổ nhưỡng tại chỗ, như: giống lúa trồng ở ruộng nước, giống lúa trồng

ở vùng đất cao, giống lúa chịu được nước mặn, giống lúa sớm, giống lúa muộn…

Ở Gia Định, là vùng đất tốt lại rộng, lúa được trồng rất nhiều ở đây “Lúa đạo

có rất nhiều loại, đại thể có 2 loại lúa tẻ và lúa nếp trong đó có xen thứ lúa dẻo; Lúa

tẻ là thứ lúa không dẻo, hạt gạo nhỏ mà mềm, mùi rất thơm, hạt lúa có cái mang; Nếp

là thứ lúa dẻo, hạt tròn mà lớn Có loại lúa như lúa tàu, lúa sá, lúa móng tay, lúa móng chim, lúa mo cải, lúa cà dông, lúa cà nhe, lúa tráng sẻ nhất, lúa chàng cô (co), tùy tên khác nhau, và sớm, muộn, dẻo và xốp khác nhau, nhưng thứ thơm ngon nhất là lúa tàu, nhì là lúa cà nhe”24.

24 Trịnh Hoài Đức (2006), Gia Định thành thông chí, Nxb Tổng hợp Đồng Nai, Tr 191-192.

Ngoài việc trồng lúa, thì các loại cây hoa màu như bầu, bí, cải, dưa, đậu, ngô, khoai, sắn… cùng một số loại cây khác như cau, mía đường, lạc, dâu tằm… cũng được người nông dân trồng nhiều Tuy nhiên, như Trịnh Hoài Đức đã ghi lại trong

Gia Định thành thông chí thì “các thứ đậu, dưa, khoai, rau cải chỉ dùng để điểm tâm hoặc nấu canh bóp xổi mà thôi, chưa từng phơi khô mài bột dành khi đói kém Bởi vì người Gia Định mỗi ngày ăn cơm 3 bữa, cháo còn ít ăn huống chi là các thứ khác, vì lúa gạo quá nhiều, mà không năm nào bị mất mùa”25.

Để đảm bảo cho việc canh tác có hiệu quả, năng suất lớn, bên cạnh việc làm thuỷ lợi tốt, lựa chọn giống cây trồng phù hợp, người dân còn phải biết áp dụng một chế độ canh tác thích hợp với từng loại ruộng khác nhau Cụ thể, trong buổi đầu mới khai thác tại vùng Mỗi Xuy (Vũng Tàu) và Đồng Nai, là nơi đất tương đối cao, ruộng

ở đó được gọi là sơn điền Loại ruộng này khi tiến hành khai khẩn thì ruộng núi khi đầu khai khẩn thì phải đốn chặt cây cỏ, để khô đốt làm phân tro đợi khi mưa thì trồng lúa, không cần cày bừa, đem sức ra ít mà lợi thì nhiều Sau 3, 4 năm thì dời đi làm chỗ khác… mà đó cũng là ý xưa để lại cấy bằng đao, bừa bằng lửa (tức chặt đốt cho cháy cây cỏ rồi trồng lúa)

Tại những vùng đất thấp nơi lùng, lác, bùn lầy…, ruộng ở đây được gọi là thảo điền Thảo điền được chia làm hai loại: loại thứ nhất là ruộng thấp, dùng trâu cày, nơi tốt nhất của loại ruộng này là ruộng ở Định Tường (Mỹ Tho) kế đến là ruộng Phiên

An (Gia Định) và ruộng Biên Hoà, loại ruộng này cứ “gieo một hộc lúa giống, thu hoạch được 100 hộc lúa”; loại thứ hai là ruộng bùn sâu Loại ruộng này chủ yếu phân

bố ở vùng Định Tường, Vĩnh Thanh (ngày nay thuộc các tỉnh Long An, Tiền Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cà Mau…) Đối với loại ruộng này thì không cần phải cày bừa, chỉ cần cắt bỏ lùng, lác (trảm thảo, trảm phạt), cào cỏ đắp bờ rồi cấy mạ xuống là xong

Để làm công việc trảm thảo/trảm phạt nhằm “cắt bỏ lùng lác” đó, cái phảng và cái cù nèo là thứ nông cụ đắc dụng - thay cho cày và bừa và trở thành công cụ “đặc chủng” trong công cuộc khẩn hoang lập điền của người Việt Do đặc điểm đó, trên các loại ruộng sâu này việc khai hoang không quá vất vả và kỳ công, bình quân mỗi nông dân có thể khai phá mỗi năm từ hai đến ba mẫu ruộng là chuyện thường Đã thế, loại

25 Trịnh Hoài Đức (2006), Sđd, Tr 192.

ruộng này lại cho thu hoạch gấp ba lần loại ruộng thứ nhất, “đất đây đúng là rất phì nhiêu, cứ một hộc lúa giống ở đây thu hoạch được 300 hộc lúa”.

Ngoài hai loại Sơn Điền và Thảo Điền thì còn có loại ruộng sớm và ruộng muộn Theo Gia Định thành thông chí, ruộng ở chỗ thấp khi có mưa được dầm thấm trước, gọi là ruộng sớm, còn ruộng chỗ cao khô ráo là ruộng muộn Loại ruộng này hầu như ở trấn nào cũng có, lại rất thích hợp cho việc trồng các loại cây trồng như khoai, đậu, bắp, khoai lang, đậu phộng, dưa, mía… Tùy theo điều kiện cụ thể của từng địa phương mà gieo cấy sớm hay muộn cho phù hợp

Với những nỗ lực của mình, lưu dân người Việt, kể từ khi đặt chân lên mảnh đất đồng bằng sông Cửu Long cho tới những năm cuối thế kỷ XVIII đã tạo ra được

một diện tích canh tác khá lớn “Theo thống kê của Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục thì vào những năm thập kỷ bảy mươi của thế kỷ XVIII, huyện Tân Bình có ruộng thực trưng hơn 1.454 mẫu; huyện Phước Long có ruộng thực trưng hơn 787 mẫu, đó

là chưa kể các khoảng ruộng sơn điền, đất trồng hoa màu và một số loại cây khác cùng với rộng của họ tộc và ruộng quan điền Ở Mỹ Tho thì 2 vùng thuộc Quy Nhân

và Quy Hoá, ruộng mỗi nơi đều ngoài 5000 sở; thuộc Tam Lạch có ruộng đất cũng ngoài 5000 sở; thuộc Ba Trại (bao gồm cả Bả Canh, Bà Lài, Rạch Kiến) có ruộng đất ngoài 4000 sở; trường Giang Thảo thuộc huyện Phước Long có ruộng đất ngoài 7000

sở Đó là chưa kể số ruộng đã được khai khẩn ở Hà Tiên, Trà Vinh, Sóc Trăng, Sa Đéc, Châu Đốc”26

Với kinh nghiệm sản xuất sẵn có, những lưu dân người Việt đã góp phần mở rộng diện tích đất đai, phát triển sản xuất nông nghiệp ở Nam Bộ ngay từ thế kỷ XVII – XVIII Nông phẩm sản xuất ngày càng nhiều, vượt quá khả năng tiêu dùng của xã hội, chính vì lẽ ấy, những nông phẩm đó đã trở thành một thứ hàng hóa lưu thông trên thị trường thời bấy giờ

1.2.2 Thủ công nghiệp

Khi những lưu dân đặt chân đến vùng đất Nam Bộ, ngoài việc khai phá vùng đất này, sản xuất thóc gạo để lấy lương thực thì họ cũng đã bắt đầu tự sản xuất lấy những vật cần thiết cho nhu cầu sinh hoạt hằng ngày, đó chính là tiền đề tạo nên những nghề thủ công của vùng đất Nam bộ

26 3 Trần Đức Cường (chủ biên) (2014), Sđd, Tr 145.

Cùng với quá tình khai phá vùng đất mới thì thủ công nghiệp cũng phát triển

nhanh chóng, mang những nét riêng của vùng đất Nam Bộ Theo Gia Đình thành thông chí ở vùng Đồng Nai – Gia Định đã xuất hiện rất nhiều ngành nghề thủ công

như dệt, nhuộm, nghề mộc, chạn bạc, đúc, làm gạch ngói, đóng ghe thuyền, đắp tượng… Trong số đó có một nghề đặc biệt phát triển như nghề đóng ghe, thuyền, nghề dệt vải, nghề chế biến đường Và cũng đã xuất hiện những thợ thủ công chuyên nghiệp, ít nhiều tách khỏi nông nghiệp

Các ngành nghề thủ công ở Nam Bộ có điều kiện phát triển nhanh trước hết là

do áp lực của nhu cầu đa dạng đời sống “Những lưu dân ngoài việc sản xuất lúa gạo

để đáp ứng cái ăn, đã nhạy bén khai thác những vật liệu tự nhiên của vùng đất mới,

để chuyển hóa chúng thành những vật dùng cần thiết hằng ngày… Sự sinh sôi và phát triển nhanh chóng của các ngành nghề thủ công ở Nam Bộ còn có một nguyên nhân nữa là trong số lưu dân có một bộ phận không nhỏ là thợ thủ công Số này đã mang theo trong hành trang của mình các kiến thức và kỹ xảo của các nghề thủ công cổ truyền từ nơi quê hương bản quán Với cái vốn nghề sẵn có, lại đứng trước nhu cầu rất lớn về vật dụng, những người này đã biết tận dụng những nguyên liệu tại chỗ, vừa

tự mình hành nghề, vừa truyền nghề lại cho con cháu, cho người thân và những ai thật sự tha thiết học nghề”27

Đến cuối thế kỷ XVIII trình độ và quy mô sản xuất thủ công nghiệp ở Nam Bộ

đã phát triển mạnh, với minh chứng là chính quyền họ Nguyễn đã thiết lập ở xứ này

62 ty, cuộc, tượng, chuyên chế tạo các loại vật phẩm đáp ứng cho nhu cầu của triều đình lúc bấy giờ

Có rất nhiều nghề thủ công ở Nam Bộ có nguồn gốc từ miền Trung, do quá trình di cư đến vùng đất mới họ đã mang theo đến đây Ví như nghề đúc đồng ở vùng chợ quán ra đời từ các phường thợ đúc Quy Nhơn – Bình Định vào lập nghiệp tại vùng Nhân Giang (Chợ Lớn) đầu thế kỷ XVIII

Dù quá trình khai phá miền đất tận cùng phía Nam của tổ quốc diễn ra khá muộn nhưng do biết tận dụng những thuận lợi từ tự nhiên để không chỉ đưa nông nghiệp phát triển mạnh mà còn cả thủ công nghiệp Vùng Đông Nam Bộ phần lớn là

27 Huỳnh Lứa (2000), Góp phần tìm hiểu vùng đất nam bộ các thế kỷ XVII, XVIII,XIX, Nxb Khoa học xã hội,

Tr 139.

những cánh rừng già bao phủ, với nhiều loại gỗ tốt đặc biệt là sao, cẩm lai, gõ, mun…

đó là những nguyên liệu cho nghề mộc và đóng ghe thuyền Đây cũng là vùng có nhiều mây, tre, cây cói… là những nguyên liệu cần thiết cho nghề đan lát Vùng Biên Hòa, Thủ Dầu Một, có nhiều mỏ đất sét, cao lanh, tạo thuận lợi cho nghề gốm ra đời

và phát triển

“Quá trình phát triển các ngành nghề thủ công đã hình thành các khu vực sản xuất tập trung điển hình như: Trung tâm sản xuất đường cát tại huyện Phước Chánh thuộc Biên Hòa, đây cũng là nơi trồng nhiều mía và là nơi duy nhất có thể sản xuất được loại đường này Chúng ta không có con số thống kê về lượng đường được làm

ra, nhưng nếu tính lượng đường bán cho các thuyền buôn thì mỗi năm lên đến trên 600.000kg Điều đó cho thấy sản lượng mía được trồng ở đây rất lớn”28.

Một nét nổi bật là từ khá sớm, cùng với nông nghiệp, các nghề thủ công đã trở thành một bộ phận tích cực của nền sản xuất hàng hóa ở vùng đất Nam Bộ Sản phẩm làm ra chủ yếu là để bán ở các chợ, các đô thị, thị trấn trong vùng Một số mặt hàng còn được bán ra các hạt phía ngoài, hoặc xuất khẩu ra ngoại quốc được nhiều người

ưa thích, như đồ mỹ nghệ bằng vàng bạc, vật dụng bằng đồi mồi, thuyền gỗ, cột buồm bằng gỗ quý…

1.2.3 Thương nghiệp

“Trước hết dễ dàng nhận thấy sự ra đời và phát triển cũng như những bước thăng trầm của nền kinh tế hàng hóa ở vùng này hầu như đều phụ thuộc, bị chi phối bởi hoạt động kinh tế nông nghiệp ”29 Do tính “riêng” của vùng đất Nam Bộ, nên trong quá trình khai phá, khẩn hoang, hình thức sở hữu tư nhân về ruộng đất đã sớm hình thành và giữ vị trí chủ đạo ở vùng đồng bằng sông Cửu Long Quá trình tích tụ ruộng đất vào tay những địa chủ đã biến bộ phận này thành những người nắm giữ lượng nông sản lớn, những nông sản dư thừa đó được đưa ra thị trường và trở thành hàng hóa trao đổi Chính vì vậy mà kinh tế hàng hóa Nam Bộ lấy nông phẩm làm nguồn hàng chính

28 Trần Thị Mai (chủ biên) (2007), Sđd, Tr 93

29 Lê Xuân Diệm (2009), “Kinh tế hàng hóa và đô thị ở Nam Bộ (từ thế kỷ XVII đến thể kỷ XIX)”, Một số vấn

đề lịch sử vùng đất Nam Bộ đến cuối thế kỉ XIX, Kỷ yếu Hội thảo khoa học Thành phố Hồ Chí Minh ngày 4 và

5/4/2006, Nxb Thế giới, Hà Nội.Tr 243.

Nông sản được đem ra trao đổi nhiều nhất trên thị trường Nam bộ nói riêng, thị trường trong nước và nước ngoài nói chung chính là lúa Ở Nam Bộ lúa được trồng ở hầu hết mọi nơi, nhờ làm thuỷ lợi tốt, kết hợp với kinh nghiệm và kỹ thuật canh tác vốn có, năng suất sản xuất đạt rất cao Cũng nhờ vậy mà đồng bằng sông Cửu Long đã sớm trở thành một vựa lúa lớn của cả nước và còn là nơi xuất khẩu lúa gạo ra nước ngoài lớn nhất lúc bấy giờ

Trong Phủ Biên tạp lục, Lê Quý Đôn từng nhắc đến người dân Thuận Hóa chủ

yếu sống nhờ thóc gạo của xứ Đồng Nai – Gia Định Phủ Biên tạp lục cũng ghi nhận rằng từ thế kỷ XVIII, Gia Định đã là nơi cung cấp lúa gạo chủ yếu không chỉ cho nội vùng mà còn cả xứ Đàng Trong và vùng Thuận Hóa

Sau lúa, cau được xem là loại nông sản quan trọng thứ hai trong các loại nông sản “Gia Định nhất thóc nhì cau”, câu tục ngữ Nam Bộ vào thế kỷ XVII ấy đã cho chúng ta thấy được mức quan trọng của loại cây trồng này Cau được trồng ở nhiều vùng, nhưng nổi tiếng nhất phải kể đến cau ở Kiến Đăng và Kiến Hưng thuộc trấn Định Tường và nhất là cau ở Mỹ Lồng thuộc trấn Vĩnh Thanh, tại đây có vườn cau đứng rậm như rừng quả lớn lại sai trái

Ngoài hai mặt hàng quan trọng trên, những lưu dân người Việt còn biết khai thác thêm những lâm thổ sản khác, một mặt để phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt, mặt khác để làm hàng hoá trao đổi kinh tế

Cho đến thế kỷ XVIII, ở Nam bộ đã xuất hiện các thị tứ, các trung tâm buôn bán sầm uất, một số nhanh chóng trở thành những trung tâm thương mại giao dịch nổi tiếng như: Nông Nại Đại Phố; thương cảng Sài Gòn; Mỹ Tho đại phố; chợ trấn Hà Tiên; chợ Lương Phú (Định Tường); chợ Hưng Lợi; chợ Long Hồ; chợ Sa Đéc… trong số đó đáng kể hơn cả là thương cảng Sài Gòn là nơi đô hội cả nước không đâu sánh bằng Vào cuối thế kỷ XVIII, Sài Gòn đã trở thành trung tâm kinh tế lớn nhất nước như Trịnh Hoài Đức đã viết Gia Định là chỗ để hội thương thuyền của cả nước cho nên trăm món hàng hoá phải tụ hội ở đây Không những ở Gia Định mà ở hầu hết các phố thị, các chợ, nơi nào cũng đầy ắp những mặt hàng

Sự giao thương tại đồng bằng sông Cửu Long diễn ra khá tấp nập Các thương gia đến đây thường là để mua các loại lâm thổ sản tại vùng này và bán các mặt hàng

mà nơi đây không có Trong các loại hàng hoá mà họ thường xuyên thu mua thì nhiều

nhất là lúa gạo, ngoài ra còn một số mặt hàng nông sản khác như là cau, mía, muối, vải, lụa… Trong thời kỳ này, việc giao lưu trao đổi buôn bán chủ yếu là sự trao đổi giữa vùng này với vùng khác trong nước Hoạt động ngoại thương cũng được diễn ra nhưng chưa phát triển tương xứng với tiềm lực của vùng.

Qua ghi chép về cuộc trò chuyện của một thương nhân ở Nam Bố Chính tên là Trùm Châm với Lê Quý Đôn mà ta biết được rõ hơn về cách thức buôn bán của người

Nam Bộ khi ấy như sau: “Người thôn Chính Hòa châu Nam Bố Chính tên là Trùm Châm nói rằng trước y đi buôn bán ở phủ Gia Định hơn 10 chuyến, thường đi vào tháng 9 tháng 10, về vào tháng 4 tháng 5, thuận gió không quá 10 ngày đêm là đến Mỗi chuyến đi thường qua cửa biển Nhật Lệ trình trấn quan, vào cửa Eo trình quan tào vận, lĩnh giấy phép ra biển, đến xứ Vũng Tàu ở đầu cõi Gia Định là chỗ hải đảo

có cư dân thì thu buồm nghỉ ngơi một chút, hỏi thăm nơi nào được mùa, nơi nào mất mùa, biết rõ nơi nào được mùa mới đến Trước vào cửa Cần Giờ, rồi vào cửa Sài Lạp, cuối cùng vào cửa Đại, cửa Tiểu Đến nơi nào cũng thấy thuyền buồm đầy bến Khi mặc cả thành giá thì người bán tự sai người nhà chuyển thóc xuống thuyền cho Một tiền cổ mua được mười đấu lớn thóc, bằng ba bát ngang miệng của hộ phiên, tức

là 30 bát quan, tính ra một quan đong được 300 bát quan thóc Không có nơi nào giá thóc rẻ như thế Ở đó, gạo rất trắng và mềm, cá tôm to và béo không thể ăn hết, nên dân thường luộc chín phơi khô để bán”30

Nền kinh tế hàng hoá phát triển, gắn liền với một thị trường trong nước rộng lớn đã trở thành yếu tố tác động lại kích thích sự phát triển của sản xuất nông nghiệp

và thủ công nghiệp, đặc biệt là sản xuất lúa gạo

Như vậy, kể từ cuối thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XVIII, với những nỗ lực lớn lao, những lưu dân người Việt đã mang đến cho vùng đất này một bộ mặt hoàn toàn mới, trước hết là đã góp phần quan trọng trong việc tạo nên một cơ cấu kinh tế mới tại vùng đồng bằng sông Cửu Long Đó là một nền kinh tế đa dạng về ngành nghề, bao gồm nông nghiệp - thủ công nghiệp - thương nghiệp Trong đó, nhờ nhận biết được

vị trí và điều kiện tự nhiên thuận lợi của vùng đất mới đối với sản xuất nông nghiệp theo lối sản xuất hàng hoá, vì thế, những người đi khai phá thuở trước đã sớm đẩy

30 Lê Quý Đôn (2007), Sđd, Tr 160.

mạnh sản xuất nông nghiệp, nền kinh tế hàng hoá của nông dân vì vậy mà chiếm một

vị trí hết sức quan trọng trong cơ cấu kinh tế ở đồng bằng sông Cửu Long lúc bấy giờ

Sự phát triển kinh tế đã kéo theo sự tập trung dân cư, ngày càng có nhiều cư dân người Việt từ Bắc bộ, Trung bộ di cư vào đồng bằng sông Cửu Long để sinh sống

và làm ăn, nhờ đó mà quá trình khai hoang ở vùng đất này được diễn ra một cách nhanh chóng hơn, chính quyền phong kiến cũng vì thế mà được thiết lập và củng cố ngày càng vững mạnh

1.3 Khái quát tình hình xã hội ở Nam Bộ thế kỷ XVII – XVIII

1.3.1 Tổ chức làng xã

Ngay từ những ngày đầu khi đặt chân đến vùng đất Nam Bộ, trong một môi trường thiên nhiên mới đầy bí ẩn và hiểm nguy, với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng khác hẳn với quê hương bản quán, lại đầy rẫy rắn rết, người lưu dân không thể sống đơn độc Vì vậy với nếp sống có tổ chức đã trở thành cố hữu, với truyền thống tình làng nghĩa xóm, trong đó nổi bật ý thức cộng đồng, tương thân tương ái, những người lưu đã nhanh chóng kết thành chòm xóm, lập ra thôn ấp – làng xã truyền thống Việt Nam, để dựa vào nhau làm ăn sinh sống, đoàn kết trong lúc khó khăn hoạn nạn chống lại trộm cướp, thú dữ và ác bá Nhu cầu đó thúc đẩy những lưu dân tiến hành lập làng để cùng nhau chia sớt những khó khăn trong cuộc sống.

Lúc ban đầu, thôn, xóm của những lưu dân này thường được hình thành dọc theo ven sông, rạch – là những nơi cao ráo, phần lớn là ở trên các giồng, bởi những nơi này dễ sinh sống, và quan trọng nhất là có thể đảm bảo được lượng nước ngọt dùng cho người, gia súc và cây trồng Bởi vậy, thôn xóm thời kỳ đầu thường được kéo dài dọc theo những bờ sông hoặc là hai bên đường Dân số ở các thôn, xóm buổi đầu này tăng giảm rất thất thường, tùy theo điều kiện cho việc sản xuất và sinh sống có thuận lợi hay không31 Và thời gian đầu này, làng xã ở đây còn mang tính tự lập cao, “do nhu cầu tương trợ đùm bọc lẫn nhau trong đời sống thường ngày, các thôn ấp ở Đồng Nai – Gia Định đã hình thành một cách tự phát, mang đậm tính chất tự trị, tự quản rộng rãi trước khi trở thành những đơn vị hành chính cấp cơ sở của nhà nước phong kiến”32 Các thôn ấp đó mang nặng màu sắc của tổ

31 Trần Thị Mai (chủ nhiệm) (2008), Sđd, Tr 74.

32 Huỳnh Lứa (2000), Sđd, Tr 129.

chức hương tế, tương trợ tự quản, rộng mở và phóng khoáng, dân số tăng giảm tùy theo tình hình sản xuất và đời sống, làm ăn được thì trụ lại, không làm ăn được thì chuyển đi.

Đến giai đoạn cuối thế kỉ XVII, triều đình bắt đầu tiến hành hỗ trợ, kiểm soát các vùng đất, thôn ấp mà người Việt định cư, Nguyễn Hữu Cảnh đã tiến hành “lập

ra thôn xã phường ấp, phân định địa giới, ruộng đất, lập ra tô thuế, xây dựng đinh điền bạ tịch”33 Chúa Nguyễn cho phép những người dân di cứ tự tiện lựa chọn khu vực đất để khai phá với số lượng nhiều ít tùy theo sức lực của bản thân mỗi người Người dân di cư vẫn có quyền tự tiện lựa chọn khu vực đất đai để khai phá với số lượng nhiều ít tùy theo sức lực của bản thân mỗi người Người dân di cư vẫn tự tiện phân chiếm ruộng đất, nhà nước không có quyền can thiệp, hạn chế hoặc ràng buộc gì cả.

Đến giữa thế kỷ XVIII, “dân cư vùng đồng bằng sông Cửu Long ngày càng đông đúc, kinh tế - văn hóa cũng đã có những bước phát triển nhất định Đến lúc này, yêu cầu thiết lập hệ thống hành chính cấp cơ sở cũng được đặt ra một cách cấp thiết Hệ thống hành chính cấp cơ sở này cũng chính là các thôn, ấp do nhân dân tự lập ra trước khai được hợp pháp hóa, trở thành các làng, xã”34 Việc hình thành các thôn, ấp mới, thường được thực hiện theo phương thức những người giàu có (bá hộ), đứng ra đầu đơn xin mộ dân lập ấp Phải là người giàu có đứng ra đầu đơn, vì muốn mộ dân phải có vốn lớn để cho những người ứng mộ vay để làm mùa trong mấy năm đầu (vay lúa để ăn và vay tiền để cất nhà) và như vậy người đứng tên xin lập làng mặc nhiên trở thành địa chủ.

Khoảng nửa sau thế kỉ XVIII, tác giả Lê Quý Đôn cho biết số liệu về các thôn nậu, đinh số và ruộng đất ở 3 dinh Trấn Biên, Phiên Trần và Long Hồ như sau35:

Dinh Trấn Biên, số thôn huyện Phúc Long là hơn 250 thôn, dân số chừng

8000 người Các nậu về các thuộc Canh Dương, Thiên Mụ, Hoàng Lạp chừng 40

33 Trịnh Hoài Đức, Gia Định thành thông chí, Bản dịch của Lý Việt Dũng, Quyển III, nguồn: vanhoahoc.edu.vn, Tr 4.

34 Trần Thị Mai (chủ nhiệm) (2008), Sđd, Tr 80.

35 Dẫn theo Nguyễn Đức Nhuệ (2009), “Một số nét về sự hình thành các tụ điểm cư dân ở Nam Bộ thế kỉ

XVII, XVIII và đầu thế kỉ XIX”, Một số vấn đề lịch sử vùng đất Nam Bộ đến cuối thế kỉ XIX, Kỷ yếu Hội thảo

Khoa học Thành phố Hồ Chí Minh ngày 4 & 5 tháng 4 năm 2006, Nxb Thế giới, Hà Nội, Tr 185.

thôn nậu, dân số 1000 (khoảng 1000 người, được miễn sưu, bổ sung vào lực lượng tạm binh canh giữ các cửa biển, đầu nguồn) Các nậu về thuộc Ô Tất chừng 30 nậu, dân số ước tính 500 đinh Trường Giản Thảo, số ruộng có chừng 60 sở Dinh Phiên Trấn, số thôn thuộc huyện Tân Bình hơn 350 thôn, số dân hơn 15000 người Số thôn thuộc Quy An hơn 100 thôn, số dân hơn 3000 đinh Số thôn thuộc Tam Lạch 100 thôn, số dân 4000 đinh Số thôn 3 trại Bả Canh, Bá Lai, Rạch Kiến là 100 thôn Dinh Long Hồ, số thôn 8 châu Định Viễn 350 thôn, số dân 7000 người Tổng số thôn lúc

đó khoảng 1200 thôn, cũng tương đương với số thôn mà Trịnh Hoài Đức ghi chép lại trong Gia Định thành thông chí vào đầu thế kỉ XIX.

Theo nhiều nhà nghiên cứu, đơn vị hành chính đầu tiên mà chúa Nguyễn đặt

ra nhằm quy tụ dân chúng theo nghề nghiệp để tiện quản lý và thu thuế chính là các ấp hay trang, trại, man, nậu “Ấp” là nơi dân cư ở đông đúc nhưng diện tích đất đai ít Lúc bấy giờ từ “ấp” có nghĩa là làng “khai hoang lập ấp” chứ không phải đơn

vị hành chính nhỏ hơn làng như hiện nay “Trang, trại” là vùng đất tương đối tốt, dân cư đông đúc Đứng đầu trại có Cai trị, Quản tri phụ trách việc thu thuế và giữ gìn an ninh “Nậu” cũng là nơi đất tốt, dân cư cũng khá đông và chuyên về nghề nông Ở đây ruộng có rất nhiều cỏ và phải dùng bừa trong canh tác Đứng đầu mỗi nậu là chức Đầu Nậu Ngoài ra lúc bấy giờ ở vùng đồng bằng sông Cửu Long thời kì đầu mới thiết lập còn có một đơn vị hành chính nữa, đó là “thuộc” Theo kiến giải của một số học giả thì danh xưng “thuộc” xuất phát từ chữ “đất thuần thục” mà ra, cho nên ta cũng có thể hiểu thuộc là vùng đất tốt, dân cư khá đông đúc Tuy nhiên, bên cạnh đó vào khoảng cuối thế kỉ XVII, ở một số địa phương vẫn tồn tại những đơn vị hành chính khá đặc biệt, như ở Tiền Giang, bên cạnh sự hiện diện của thôn, ở còn có phường và ấp36.

Thông thường, một làng muốn được thành lập thì phải có đủ số dân quy định

để đóng đủ số thuế Số dân quy định thường cũng không nhiều lắm Năm 1788, khi Nguyễn Ánh thu phục lại vùng đất Gia Định đã ban hành quy chế lập làng, Theo đó, nơi nào có từ 40 người trở lên thì được lập một làng, có một xã trưởng, một người

36 Xem Trần Thị Mai (chủ nhiệm) (2008), Sđd, Tr 78 – 79 hoặc Nguyễn Phúc Nghiệp (2008), “Sự hình thành

thôn ấp ở Tiền Giang dươi thời các vị chúa Nguyễn (Thế kỷ XVII – XVIII)”, Kỷ yếu Hội thảo chúa Nguyễn và

vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX, Nxb Thế giới, Tr 143 – 144.

khinh phu và con dấu, còn nơi nào không đủ số người quy định thì cũng lập được làng nhưng không được cấp con dấu Để việc lập làng được nhanh chóng hơn, Nguyễn Ánh ngay sau đó đã tiếp tục ban hành thêm một quy chế nữa, cho phép 10 nhà thì được lập thành một làng nhỏ, 50 nhà thì được lập một làng lớn.

Nơi nào muốn lập làng thì phải cử người đứng tên làm đơn, gồm hai bản nộp lên quan trên Trong đơn phải ghi rõ ranh giới của làng, diện tích đất đai, họ tên người đứng đầu, tên những người dân trong làng, tên làng và những đề nghị kèm theo như xin miễn thuế, sưu dịch…Sau khi nhận được đơn xin lập làng, quan trên cử người về điều tra thực tế, nếu như đã có đầy đủ điều kiện để lập làng thì viên quan này sẽ làm tờ trình đăng lên chờ triều đình quyết đinh lần cuối cùng Khi

đã có quyết định rồi thì làng mới được tách hoàn toàn khỏi làng cũ Thông thường việc lập làng như vậy được chấp thuận một cách khá dễ dãi Sau khi có quyết định thành lập làng thì người đứng ra lập làng được cử luôn làm hương chức và cũng được đền đáp công lao một cách xứng đáng: khi mất thì được tôn làm Tiền Hiền, được thờ cúng ở đình làng, con cháu của người ấy cũng được trọng vọng, được biếu quà mỗi khi đình làng có đình đám, hội hè37.

Về việc tổ chức quản lý làng vào thế kỉ XVIII, theo “Minh điều hương ước” thì thường do một ban hương chức đảm trách, bao gồm các chức38:

- Trùm cả: người đứng đầu làng

- Trùm chủ: người đứng thứ hai trong làng

- Trùm nghị: người tham gia đóng góp ý kiến cho làng

- Xã trưởng: nơi giữ con dấu và thu thuế

- Thủ khoán: người giữ quỹ và tài sản của làng

- Câu đương: người hòa giải các vụ xích mích, thương kiện nhỏ trong làng

- Tri thâu: người phụ trách việc thu thuế trong làng

Các hương chức của làng thường là những người có ruộng đất, tài sản, có đức độ và thường là người đứng tuổi Về tên làng thì thường do những người đứng

ra làm đơn xin đặt tên Tên làng thường phản ánh được ý nguyện của dân làng là mong muốn được an bình làm ăn, may mắn trong cuộc sống ấm no, sung túc Về

37 Trần Thị Mai (chủ nhiệm) (2008), Sđd, Tr 81.

38 Nguyễn Phúc Nghiệp (2008), Sđd, Tr 144 – 145.

những đặc tính nổi bật của làng xã Nam Bộ chúng tôi sẽ tập trung phân tích ở phần sau.

1.3.2 Sự phân hóa các tầng lớp trong xã hội

Vùng đất Nam bộ khoảng thế kỷ XVII – XVIII gắn liền với quá trình khẩn

hoang của cư dân và chính quyền Đàng Trong Như đã trình bày ở trên, xuất phát

từ những chính sách của các chúa Nguyễn, xuất phát từ những biến đổi về mặt kinh

tế, xã hội ở Nam Bộ cũng bắt đầu có sự chuyển biến và phân hóa mạnh mẽ Các tầng lớp trong xã hội bắt đầu được hình thành và dần định hình rõ nét “Sự mở rộng công cuộc khẩn hoang và sản xuất nông nghiệp trong các thế kỷ XVII, XVIII cũng đã làm thay đổi phần lớn bộ mặt xã hội của đồng bằng Nam Bộ Trong những biến đổi về mặt xã hội, còn có một hiện tượng nổi bật là sự phát triển công cuộc khẩn hoang đồng thời cũng là quá trình diễn ra sự phân hóa về mặt xã hội ngày càng sâu sắc”39 Trong xã hội đã xuất hiện một số tầng lớp sau.

Tầng lớp địa chủ (đại địa chủ)

Ở Nam Bộ trong khoảng thế kỷ XVII –XVIII đã bắt đầu xuất hiện tầng lớp địa chủ, tầng lớp này chiếm hữu nhiều ruộng đất, sở hữu nhiều phương tiện sản xuất

Họ sản xuất ra lúa gạo với khối lượng lớn Quan hệ xã hội của tầng lớp này là quan

hệ chủ tớ (với điền nô), chủ điền – tá điền (nông dân thuê ruộng), quan hệ giàu – nghèo (với tầng lớp khác) Trong giai đoạn từ thế kỷ XVI - XVII, tầng lớp này đã có

sự phát triển mạnh về số lượng cũng như quy mô sở hữu ruộng đất40.

Tầng lớp nông dân nghèo

Trong những đợt di cư tự phát từ trước năm 1698, phần đông những lưu dân Việt có nguồn gốc nghèo khổ, chán ghét cảnh chiến tranh, loạn lạc, nghèo đói,

…, di cư đến mảnh đất phía Nam để tìm con đường sống mới Nhiều người trong số

họ đã khai phá và sở hữu một thửa đất để cày cấy, trồng trọt tuy không rộng lớn như những địa chủ giàu có Có thể nói rằng, những người sở hữu nhỏ này chiếm đại đa số trong xã hội.

39 Trần Thị Mai (chủ nhiệm) (2008), Sđd, Tr 73

40 Chúng tôi sẽ dành phần sau để giới thiệu nhiều hơn về giai cấp địa chủ Bởi lẽ, sự tồn tại của tầng lớp đại địa chủ là một nét đặc trưng của xã hội Nam Bộ.

Bên cạnh đó cũng có những nông dân di cư nghèo khổ thiếu tiền bạc thậm chí hoàn toàn không có tiền bạc vốn liếng để mua sắm nông cụ, trâu bò, ghe xuồng

đi lại - ở đồng bằng sông Nam Bộ chằng chịt sông rạch, phương tiện đi lại chủ yếu

là ghe xuồng…, kể cả gạo ăn, buộc phải hoặc là làm nhân công cày thuê, cuốc mướn hay làm tá điền cho lớp người giàu có, hoặc là vay mượn tiền bạc, nông cụ, thóc ăn và thóc giống của họ để khai hoang vỡ đất Nhưng những người nông dân vay nợ đó thường là không thể nào trả nổi khoản nợ đã vay, họ chỉ còn một cách là cầm cố mảnh ruộng hoặc khu đất nhỏ nhoi của mình cho tên địa chủ cho vay giàu

có đó Thế rồi sau đó, họ chỉ còn mỗi một con đường cày thuê cuốc mướn hoặt làm

tá điền cho bọn điền chủ mà thường là cho chính tên tá điền chủ vốn là chủ nợ của anh ta41.

Rất có thể, tình trạng những người nông dân nghèo phá sản ở Nam Bộ có xu hướng tăng lên trong khoảng thời gian thế kỷ XVII – XVIII Bởi lẽ, tình trạng kiêm tính ruộng đất ngày càng trở thành một hiện tượng xã hội phổ biến và ngày càng trầm trọng, đã có những địa chủ sở hữu những mảnh ruộng rộng mênh mông, bạt ngàn, “thẳng cánh cò bay”.

Tầng lớp nô tỳ

Ở trên chúng tôi đã dẫn ra một đoạn trong Phủ biên tạp lục, trong đó ông có nhắc đến những “điền nô” sống trong các nhà giàu có Như vậy, điền nô là những người có nguồn gốc ở đâu, họ tham gia những công việc gì trong những gia đình đó.

“Điền nô” mà Lê Quý Đôn nói đến ở đây phải chăng cũng giống như “nô tỳ”

mà Trương Hữu Quýnh đã đề cập: “Vùng Gia Định xuất hiện trở lại chế độ nô tỳ cày ruộng vì các địa chủ lại di cư vào Đàng Trong theo chúa Nguyễn hay trước khi

có chúa Nguyễn vào lúc mà chế độ nô tỳ dần dần tàn lụi ở phía ngoài Chế độ nô tỳ mất đi, việc nuôi nô tỳ rải rác vẫn còn, vì vậy những người này đã du nhập nó vào Đàng Trong và khi gặp điều kiện thuận lợi chế độ nô tỳ sống lại và phát triển”42 Có khả năng những “điền nô” đó là những người Mọi ở đầu nguồn bị đem bán làm nô

41 Huỳnh Lứa (chủ biên) (1987), Lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, Tr 92 –

93.

42 Trương Hữu Quýnh (1982), Sđd, Tr.67.

tỳ43 trong các nhà giàu có Nhưng ở đây, họ có tham gia trực tiếp vào việc canh tác như Lê Quý Đôn hay Trương Hữu Quýnh đề cập hay không? Dựa vào việc tìm hiểu của mình, chúng tôi cho rằng, những “điền nô” đó có thể là những nô tỳ phục vụ các công việc phụ trong gia đình, chẳng hạn như: khai hoang, coi trâu, cày bừa, giã gạo, chèo ghe,…, chứ không trực tiếp canh tác trên một thửa ruộng nhất định Quan hệ giữa những người đó với các chủ nhân của họ là quan hệ chủ và người làm công ăn lương và được nuôi cơm ở trong nhà, không phải là quan hệ giữa nô lệ với chủ nô trong xã hội chiếm nô, và cũng không phải là quan hệ giữa địa chủ và tá điền44 Bên cạnh đó, họ cũng không phải là người Việt mà là các dân tộc khác mà Lê Quý Đôn gọi là “Mọi”, những người này thường chiếm số lượng ít trong xã hội lúc đó và thường không có kinh nghiệm canh tác theo kiểu người Việt Như vậy, ngoài tầng lớp địa chủ, nông dân, trong xã hội Nam Bộ lúc đó có tồn tại một tầng lớp nô tỳ, chuyên phục vụ trong các gia đình giàu có Ở nước ta,

sự xuất hiện của chế độ nô lệ gia trưởng hay nô tỳ đã có từ trước đó rồi, nên nó có xuất hiện ở Nam Bộ trong giai đoạn này cũng không có điều gì để tranh cãi Hơn nữa, mức độ giàu có của các địa chủ, thương nhân ở đây nhiều hơn nhiều lần so với khu vực phía ngoài.

Tầng lớp thương nhân

Tầng lớp này ra đời song song với số lượng nông lâm thủy sản ngày một dư thừa trong nhân dân, cần có tầng lớp thu mua bán đi nơi khác và đi về mua bán lại cho họ các mặt hàng phục vụ cho đời sống hàng ngày Sự ra đời và hoạt động của tầng lớp này chẳng những kích thích nông dân sản xuất mà còn góp phần hình thành các tụ điểm dân cư mua bán, tập trung trao đổi hàng hóa đi dần đến chỗ ra đời các chợ búa, các trung tâm thương mại Qua đoạn ghi chép về cuộc trò chuyện giữa Lê Quý Đôn và một thương nhân tên Trùm Châm về việc buôn bán ở Gia Định

đã giúp chúng ta hình dung về hoạt động của tầng lớp thương nhân ở vùng đất Nam Bộ trong thế kỉ XVII, XVIII.

Ở đây, chúng ta không thể nào bỏ qua tầng lớp thương nhân người Hoa ở Nam Bộ Chính họ đã đóng một vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của thương nghiệp trong vùng đất này Các nhóm người Hoa khi đến Việt

43 Lê Quý Đôn (2007), Sđd, Tr 442.

44 Nguyễn Hữu Hiếu, “Cấu trúc xã hội Nam Bộ hồi thế kỷ XVIII”, nguồn: hkhls.dongthap.gov.vn.

Nam, với tư duy thương nghiệp, tư duy hàng hóa tiền tệ, họ đã phát hiện, tiến hành khai phá và lập ra các trung tâm buôn bán nổi tiếng như Mỹ Tho, Cù Lao Phố,…Điều này đã được Trịnh Hoài Đức khẳng định: “Họ lo mở mang đất đai, lập thành phố chợ, giao thông buôn bán Tàu thuyền người Hoa, người phương Tây, người Nhật, người Đồ Bà (Chà Và), tụ tập tấp nập, phong hóa Trung Quốc dần dần lan ra thấm được cả vùng Đông Phố”45 Hay trong sách Đại Nam nhất thống chí cũng miêu tả cảnh buôn bán ở Cù Lao Phố như sau: “Trần Thượng Xuyên chiêu nạp được người buôn nước Tàu, xây dựng đường phố, lầu quá đôi từng rực rỡ trên bờ sông, liền lạc năm dặm và phân hoạch ra ba nhai lộ (…), người buôn tụ tập đông đúc, tàu biển, ghe sông đến đậu chen lấn nhau, còn những nhà buôn to ở đây thì nhiều hơn hết, lập thành một đại đô hội”46 Tầng lớp thương nhân người Hoa xuất hiện ngày càng nhiều và đóng vai trò cầu nối trong việc trao đổi hàng hóa trong thị trường Nam Bộ

Khi nhận xét về thương nhân người Hoa, nhiều nhà nghiên cứu đã có những đánh giá tích cực về vai trò của họ Chẳng hạn theo giáo sư Lê Xuân Diệm: “Từ thế

kỷ XVII về sau, Nam Bộ hoang sơ dần trở thành vùng đất hứa cho nhiều cộng đồng dân cư ngoại nhập Đầu tiên là người Việt đã mở đầu công cuộc khai phá đất hoang, thực hiện một cuộc “cách mạng nông nghiệp” ở đây (vùng châu thổ sông Cửu Long) Tiếp đến, những dân tộc người Hoa (Quảng Đông – Phúc Kiến – Hải Nam), lần lượt nhập cư, tập trung chủ yếu vào hoạt động thương mại (đường dài), mở ra cuộc cách mạng đô thị “tiền công nghiệp”47 Hoặc tác giả Phan Thanh Tài đúc kết “Số người Hoa này đặt chân đến Sài Gòn – Gia Định, sớm nhất cũng từ giữa thế kỷ XVII, và họ đã sinh sống trên đất nước ta bằng nhiều nghề, nhiều cách khác nhau Nhưng tựu chung, họ vẫn tỏ ra thành thạo nhất trong hoạt động buôn bán và trao đổi hàng hóa ( ) Chính bộ phận người Hoa này đã đóng vai trò quan trọng trong việc trao đổi, lưu thông hàng hóa và giao lưu kinh tế”48.

45 Trịnh Hoài Đức, Gia Định thành thông chí, Quyển 3, bản dịch của Lý Việt Dũng, nguồn vanhoahoc.edu.vn,

Tr 3.

46 Dẫn theo Trần Thị Mai (2012), “Vị trí và vị thế của Nam Bộ thế kỷ XVII – XIX”, nguồn: vanhoahoc.edu.vn.

47 Dẫn theo Lê Xuân Diệm (2002), “Bước đầu tìm hiểu sự hình thành và phát triển đô thị ở Nam Bộ”, Nam Bộ

đất và người, tập 1, Nxb Trẻ, Tr 25.

Như vậy, rõ ràng là trong khoảng thế kỉ XVII – XVIII, xã hội Nam Bộ đang trên bước đường vận động để định hình, đường nét còn mơ hồ Mặc dù bấy giờ, vai trò của tầng lớp thương nhân rất quan trọng, nhưng ruộng đất vẫn là tư liệu sản xuất chủ yếu, có nghĩa nông dân vẫn là lực lượng sản xuất mang tính quyết định xã hội Do điều kiện đất hoang vô chủ còn mênh mông và điều kiện quản lý hành chính còn lỏng lẻo, chưa có sự cấu kết giữa đại địa chủ và quan lại hình thành giai cấp phong kiến địa chủ Do đó, hiện tượng bóc lột chưa gay gắt đến nỗi hình thành mâu thuẫn đối kháng Quyền lợi của tầng lớp nông dân và đại địa chủ còn gặp nhau trong việc giải quyết vấn đề xã hội chung trước mắt là khai hoang Lúc đó quan hệ giữa người nông dân nhận ruộng và ăn chia với chủ đất theo tỷ lệ trên kết quả thu được “Các yếu tố thuận lợi hay rủi ro trong quá trình sản xuất được chia đều, dẫn đến quan hệ giữa địa chủ và tá điền cũng ít mâu thuẫn gay gắt hơn Nói cách khác, quan hệ giữa địa chủ và người làm thuê ít nhiều vẫn mang màu sắc cộng sinh và hợp tác”49.

1.3.3 Thành phần dân cư

Trước khi người Việt di cư vào Nam Bộ, ở đây đã là nơi cư trú của cư dân thuộc nhiều tộc người khách nhau chẳng hạn như Mạ, Stiêng, Chơ Ro, Khmer,… Theo nhận định của nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Đầu Nam Bộ là đất “thuộc nước

Bà Lịa (hay Bà Lỵ), nước Chu Nại, tiểu quốc Mạ và tiểu quốc Xương Tinh (tức Stiêng) (…) Bà Lỵ và Xương Tinh cùng tiểu quốc Mạ khi bị Chiêm Thành, lúc bị Cao Miên khống chế, song vẫn tồn tại yếu ớt làm trái độn giữa hai nước lớn Chiêm Thành và Chân Lạp, mãi tới khi người Việt đến khai khẩn đất hoang Nước Bà Lỵ (cũng đọc là Bà Lợi hay Bà Lịa) sau có lẽ là vùng Bà Rịa (Mô Xoài, Vũng Tàu) Thổ dân Bà Lỵ là người Ch’ro, Rơ Glai và dân tộc Mạ hiện nay vẫn còn sinh sống hòa hợp với dân tộc Việt Nam và dân tộc Xương Tinh (Stiêng) cũng thế”50.

48 Dẫn theo Phan Thành Tài (2002), “Sự hình thành và phát triển trung tâm Sài Gòn – Gia Định”, Nam Bộ đất

và người, tập 1, Nxb Trẻ, Tr 43.

49 Nguyễn Thị Ánh Nguyệt (2012), Quá trình hình thành và phát triển tầng lớp địa chủ ở Nam Bộ từ thế kỷ

XVII đến thế kỷ XVIII, Đề tài khoa học cấp trường năm 2010, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn – Đại học

Quốc gia TPHCM, Tr.59.

50 Nguyễn Đình Đầu, Chế độ công điều công thổ trong lịch sử khai hoang lập ấp ở Nam Kỳ lục tỉnh, Nxb Trẻ,

TpHCM Tr 27-28.

Gắn liền với quá trình khẩn hoang và mở rộng vùng đất Nam Bộ cũng là quá trình nhập cư của nhiều cộng đồng người từ nhiều địa phương khác nhau Trong Gia Định thành thông chí, Trịnh Hoài Đức đã nhắc đến một số tộc người khác ngoài người Việt: “Gia Định ở phía Nam nước Việt, khi mới khai thác, thì có lưu dân nước

ta cùng người Đường (tục gọi người nhà Đại Thanh là Đường nhân, cũng như người dân tộc tứ di gọi người Trung Quốc là Hán nhân, người Hán đây không phải

là Lưu Hán, người Đường của đời Đường Ngu chẳng qua chỉ là lời quá khoa trương) Người Tây Dương (các nước như Phú Lãng Sa, Hồng Mao, Mã Cao, đều gọi là Tây Dương), Cao Miên, Đồ Bà (người Sơn man, ở núi đảo theo đạo Bái Nhật (lạy mặt trời) ở trong 36 cửa bể Mãn Lạt Gia, đều gọi là Bồ Đà), những người các nước ấy đến sinh sống chung nhau rất đông mà y phục đồ dùng theo kiểu của dân tộc họ”51 Từ thế kỷ XVII – XVIII, các dân tộc khác nhau đã cũng sinh sống tại vùng đất Nam Bộ, tuy nhiên, có thể thấy Việt, Hoa, Khmer là ba dân tộc chủ đạo và đóng vai trò quan trọng trong nền văn hóa của vùng đất mới.

Cộng đồng người Việt

Hiện nay chúng ta vẫn chưa xác định được mốc thời gian chính xác đánh dấu

sự hiện diện của người Việt ở vùng đất Nam Bộ này Chúng ta chỉ biết được rằng, khi Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược, nơi đây đã có hơn “4 vạn hộ”, nếu tính trung bình mỗi hộ có 5 nhân khẩu, thì dân số người Việt lúc đó – cuối thế kỷ XVII – khoảng trên dưới 200.000 người Con số trên cho thấy, cộng đồng người Việt đã di

cư vào đây từ khá lâu trước đó Họ đã cùng nhau dựng nhà cửa, khai khẩn đất hoang, tiến hành sản xuất.

Dựa vào những ghi chép của Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục, nhiều người

đã phỏng đoán và đưa ra số dân người Việt vào năm 1776 là hơn 500.000 người Sau năm 1768, các chúa Nguyễn đã tăng cường chính sách khẩn hoảng, khuyến khích các tầng lớp vùng Thuận Quảng di cư và lập nghiệp ở vùng đất mới, nên dân

số có sự gia tăng nhanh chóng đến thế.

51 Trịnh Hoài Đức (2006), Gia Định thành thông chí, Lý Việt Dũng dịch và chú giải, Nxb Tổng hợp Đồng Nai,

Tr 181

Trong quá trình khẩn hoang và lập nghiệp, cộng đồng người Việt đã đóng một vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế xã hội, cố kết các cộng đồng tộc người khác nhau tạo nên những nét văn hóa đặc trưng chỉ có ở vùng đất Nam Bộ.

Cộng đồng người Hoa

Người Hoa ở Nam Bộ cũng đóng một vai trò rất tích cực trong nhiều lĩnh vực, từ công cuộc khai hoang đến phát triển kinh tế, nhất là phát triển thương nghiệp Phần lớn cộng đồng người Hoa di cư vào Nam Bộ từ thế kỷ XVII Kể từ đó,

họ không ngừng phát triển và tạo dựng được vị thế của mình trong vùng đất ấy.

Sựu kiện người Hoa di cư vào nước ta đã được các sử gia ghi lại như sau: năm 1679, “bề tôi vâng mệnh của nước Đại Minh là Long Môn tướng quân Dương Ngạn Địch đem hơn 50 chiến thuyền và hơn 3000 quân đến đóng ở ngoài cửa Tư Dung và Đà Nẵng, sợ quân Thuận Hóa mạnh giỏi không dám vào Thủ tướng của

Tư Dung cho người ra hỏi Ngạn Địch dựng cờ trắng hàng Phúc Tần khiến đến ở đất Cao Miên, bảo vua Cao Miên chia đất, cho Dương Ngạn Địch ở cửa biển Mỹ Tho, kết làm anh em, khiến hằng năm cống hiến”52 Cùng với phái đoàn của Dương Ngạn địch mà Lê Quý Đôn ghi chép lại, còn có phái đoàn của Trần Thượng Xuyên cũng đến xin thần phục chúa Nguyễn, chúa Nguyễn cũng đồng ý và cho Trần Thượng Xuyên vào vùng Biên Hòa khai khẩn đất đai, lập phố xá buôn bán Những người Hoa này đã góp phần rất lớn vào việc khai khẩn đất hoang ở những vùng này và thúc đẩy sự phát triển của kinh tế Đàng Trong, đặc biệt là sự phát triển của thương mại Ngoài ra còn có nhóm người Hoa ở Hà Tiên do Mạc Cửu quản lý nữa Tác giả Nguyễn Hữu Hiếu trong một bài viết của mình cũng đưa ra phỏng đoán về số dân người Hoa ở Nam Bộ vào năm 1776 là 25.000 người53.

Cộng đồng người Khmer

Người Khmer là cư dân bản địa ở vùng đất Nam Bộ này, họ sống trên các gò, giồng ở Kan Kau, Preah Trapeang, Srok Treang (người Việt gọi là Ba Thắc (Bassac), Trà Vang (Trà Vinh), Sóc Trăng) và rải rác ở Hà Tiên,…không chịu sự quản lý của chính quyền ở Chân Lạp Đến thế kỷ XVII, khi những lưu dân người Việt vào sinh

52 Lê Quý Đôn (2007), Sđd, Tr 77

53 Nguyễn Hữu Hiếu, sđd.

sống ngày một đông dần lên, chính quyền Chân Lạp mới điều một vị phó vương xuống ngự ở Prey Nokor để quản lý những người Khmer thưa thớt này.

Dựa vào nhiều nguồn tài liệu để lại, chúng ta có thể biết được rằng, khi lưu dân Việt di cư đến đây sinh sống, có rất ít người Khmer hiện diện ở Nam Bộ Một vài con số phỏng đoán đã được đưa ra, chẳng hạn vào năm 1698, người Khmer ở Nam

Bộ không vượt quá 20.000 người và cho đến năm 1777, số người Khmer cũng không quá 45.00054.

Những người Khmer sống trong các phum, srok Về sau khi nền hành chính của người Việt được thiết lập vững chắc, các tên này cũng bị đồng hóa thành thôn, ấp,…Cộng đồng người Khmer cũng đã góp phần tích cực vào công cuộc khai phá và phát triển kinh tế ở khu vực Nam Bộ Và cho đến ngày nay, cộng đồng đó vẫn tiếp tục sinh sống hòa thuận với người Việt ở các tỉnh như Trà Vinh, Sóc Trăng,…

1.3.4 Đời sống văn hóa

Cùng với sự đa dạng về tộc người và quá trình giao lưu, cộng cư giữa các tộc người ấy là quá trình giao thoa và hỗn dung văn hóa, vì thế mà Nam Bộ trở thành nơi có một bản sắc văn hóa hết sức đa dạng và phong phú Đó là một nét văn hóa vừa mang yếu tố chủ đạo, vừa mang yếu tố gắn kết văn hóa của các tộc người như Việt, Hoa, Khmer.

Trong quá trình định cư về phương Nam, người Việt với việc cộng cư hàng trăm năm ở vùng đất mới, cũng đã có những giao lưu tiếp biến với các tộc người bản địa về những dạng thức vật chất đến tinh thần Những điều đó, phần nào tạo nên những khác biệt giữa người Việt phương Nam với người Việt phương Bắc Những điều đó, tôi xem như là một hệ quả của quá trình Nam tiến.

Khi người Việt bắt đầu di cư và thành lập thôn xóm ở phương Nam, bên cạnh họ còn có cả người Chăm, người Khmer…trong quá trình đó các dân tộc này

đã cộng cư và ảnh hưởng mạnh mẽ đến văn hóa của nhau, một quá trình giao lưu, tiếp biến, hòa trộn văn hóa được tiến hành trong cuộc sống, lao động hằng ngày của các cư dân, các tộc người Qúa trình giao lưu, tiếp biến này người Việt không có

ở phía Bắc, bởi vì khi ở phía Bắc dù cũng có rất nhiều dân tộc nhiều nền văn hóa,

54 Nguyễn Hữu Hiếu, Sđd.

nhưng văn hóa của người Kinh vẫn là chính, họ chiếm số đông nên quá trình tiếp biến, hội nhập văn hóa của họ không mạnh, không diễn ra trên quy mô văn hóa miền như ở miền Trung và miền Nam Trong khi đó nhìn về phương Nam, người Việt mới di cư đến đây, sống trong điều kiện mới, giao lưu, hội nhập với cả một cộng đồng lớn như người Chăm, Khmer, vì thế quá trình giao lưu văn hóa diễn ra trên quy mô lớn Góp phần tạo nên bản sắc văn hóa phương Nam của riêng người Việt không lẫn vào đâu được với văn hóa Bắc Bộ.

Về tôn giáo, tín ngưỡng: đặc điểm chính của tín ngưỡng người Việt là sinh hoạt theo truyền thống phật giáo, và thờ các vị thành hoàng làng, các người có công với nước với dân, (tùy địa phương), điều này phổ biến trong cả nước Nhưng

ở khu vực miền Trung và Nam Bộ lại có những hệ thống tín ngưỡng riêng biệt mà miền Bắc không có hoặc không phổ biến Điều này bắt nguồn từ quá trình tụ cư sinh sống giữa người Việt với lưu dân bản địa, rồi tiếp thu, cải biến các vị thần, các tín ngưỡng của các dân tộc đó, thành tín ngưỡng của mình mang sắc thái vùng miền.

Tiếp đến, một tín ngưỡng khá phổ biến và khác biệt nhiều với phương Bắc

là tục thờ Cá Ông của người miền Trung và một phần miền Nam Do truyền thống ngư nghiệp, người ngư dân thường xuyên đi biển, đối mặt với gió to sóng lớn, họ tôn thờ cá ông như là một biểu tượng cho đức tin của họ, để Cá Ông phù hộ cho họ trong những chuyến hải trình dài trên đại dương dài hiểm nguy.

Về âm nhạc, ca kịch: hành trình Nam tiến, cũng làm biến đổi người Việt về

âm nhạc, diễn xướng, nghệ thuật Chẳng hạn, người Việt ở phía Bắc phát gốc có hát chèo, tuồng, hát xoan, hay nổi tiếng nhất là quan họ Nhưng khi về phía Nam, ở miền Trung bộ một loại hình nghệ thuật mới ra đời đó là hát bội, ở phía Nam lại là cải lương, đặc biệt cải lương trở thành những đặc thù cho cả vùng Nam bộ.

CHƯƠNG II: ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ - XÃ HỘI VÙNG ĐẤT NAM BỘ THẾ KỶ XVII –

XVIII 1 Đặc điểm kinh tế

.1.1 Chế độ tư hữu ruộng đất ở Nam Bộ phát triển sớm và chiếm vị trí chủ đạo

Để thúc đẩy công cuộc khẩn hoang và mở rộng diện tích ở Nam Bộ trong thế

kỷ XVII – XVIII, chúa Nguyễn và chính quyền của mình đã áp dụng những chính

sách hết sức cởi mở về ruộng đất Như đã đề cập ở trên, “nhà nước phong kiến đời các chúa Nguyễn tỏ ra rất linh hoạt trong việc miễn thuế đất đai nông nghiệp trong giai đoạn mới khai phá, lại cho phép được tự do chiếm hữu, sang nhượng, cầm cố, mua bán và thừa kế đất đai tạo động lực cho tiến trình tích lũy và tập trung đất đai ở ĐBSCL diễn ra mạnh mẽ hơn bao giờ hết”55 Chính sách chủ yếu lúc đó của chính quyền Đàng Trong là “cho dân tự chiếm” chính vì thế chế độ tư hữu đã gặp được một vùng đất tốt để phát triển mạnh mẽ

Trong buổi sơ khai khi từng bước bắt đầu sáp nhập vùng đất mới, chính quyền không hề quan tâm đến vấn đề sở hữu tư hay công, điều cốt lõi ở đây là miễn sao diện tích khai khẩn được mở rộng ra thêm “Từ giai đoạn một xã không quá

“nhị thập phân” (20 người) năm 1594 đến một phủ “dư tứ vạn hộ” năm 1698, những cư dân người Việt tiên phong đã đi qua hơn một thế kỷ khẩn hoang cần cù dũng cảm và thành quả đất đai khai phá được của họ trong giai đoạn này chắc chắn không thể thuộc về nhà nước”56 Theo quan điểm của nhà nghiên cứu người Hàn Quốc Choi Byung Wook, sở dĩ chế độ tư hữu có điều kiện phát triển xuất phát một số nguyên nhân sau, bên cạnh chính sách dễ dãi của chính quyền Trước hết,

“phần lớn cư dân Gia Định là người nhập cư tự phát từ miền Trung Những nông dân quyết định rời bỏ thôn mình vì tính thích dự do, vì lý do cá nhân Thông thương, đơn vị di cư là một hộ gia đình, thi thoảng một hộ cũng sẽ được bổ sung bằng những gia đình khác”57 Những hộ gia đình đó thương tự khai khẩn đất hoang

55 Nguyễn Thị Ánh Nguyệt (2015), Vai trò của tầng lớp địa chủ trong công cuộc khai phá và phát triển đồng

bằng sông Cửu Long từ thế kỉ XVII đến giữa thế kỉ XIX, Luận án Tiến sĩ, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn,

Đại học Quốc gia TPHCM, Tr 73.

56 Trần Thị Thu Lương (2006), “Chế độ sở hữu ruộng đất ở Nam Bộ từ thế kỉ XVII đến nửa đầu thế kỉ XIX”,

Tạp chí Phát triển khoa học và công nghệ, tập 9, số 3-2006, Tr 21 – 29.

57 Choi Byung Wook (2011), Vùng đất Nam Bộ dưới triều vua Minh Mạng, Nxb Thế giới, Hà Nội, Tr 259.

và tiến hành sản xuất trên mảnh đất mà mình khai khẩn được Và phần đất đai đó,

về cơ bản, thuộc về các gia đình những người tiến hành công việc, nhất là những người đứng đầu gia đình và người vợ Tác giả Eliacin Luro trong cuốn sách Cuors d’Administration Annamite – Giáo trình về nền hành chính An Nam (1877) viết:

“Mỗi gia đình chiếm một phần đất đai (…) có thể khẩn hoang Từ thời điểm này, tư hữu ruộng đất của người nông dân đã được thiết lập”58.

Bên cạnh đó, “quá trình nhập cư của người Việt vào Gia Định là một quá trình tương đối hòa bình”59, từ sự “hòa bình” đó, người Việt đã tiếp xúc và chịu ảnh hưởng bởi “tập quán sở hữu ruộng đất” của người Khmer – là nhóm tộc người đông đảo nhất Trong các thôn xã của người Khmer hoàn toàn không có đất công,

mà chỉ tồn tại đất tư hữu Cùng với tập quán của người Khmer, “tục lệ của người Hoa có lẽ cũng đã từng là tác nhân gây ảnh hưởng (…) Người Hoa cũng đã tiến hành khẩn hoang, lập ấp và phát triển quan hệ tư hữu ruộng đất trong nhiều năm”60 Chính mô hình ruộng đất tư của người Hoa và người Khmer đã phần nào tác động đến người Việt.

Có thể thấy, trong quá trình khẩn hoang, ngoài những nông dân đi theo từng

hộ gia đình như thế, còn xuất hiện một bộ phận “dân có vật lực” di cư vào phía Nam

để khai phá đất đai Những người giàu có này chắc hẳn là những địa chủ ở miền Trung, khi vào Nam họ thuê mướn nhiều nhân công khai phá đất hoang thành những điền sản lớn và do vậy sở hữu lớn về ruộng đất đã có điều kiện phát triển Trong tổng số ruộng đất tư hữu, bộ phận ruộng đất thuộc sở hữu lớn của giai cấp điền chủ ngay từ rất sớm đã chiếm một tỷ lệ cao Như vậy, có thể nói, trong giai đoạn từ thế kỷ XVII – XVIII, chế độ tư hữu về ruộng đất, mà ở đây là chế độ tư hữu lớn, đã xuất hiện và phát triển không ngừng.

Chúng ta cũng nên xét về chế độ ruộng đất trong các làng xã, có thể nhận thấy làng xã Nam Bộ có nhiều điểm khác biệt so với làng xã ở khu vực Bắc Bộ và

Sơn Nam (1973), Lịch sử khẩn hoang miền Nam, Đông Phố - Sài Gòn, Tr 26

58 Dẫn theo Choi Byung Wook (2011), Sđd, Tr 260.

59 Choi Byung Wook (2011), Sđd, Tr 158.

60 Choi Byung Wook (2011), Sđd, Tr 261.