luận án hiện tượng giao thoa thể loại trong sáng tác của a chekhov (TT)

Dự cảm nhạy bén của một người dẫn đầu đã giúp Chekhov tạo nên sự chuyển dịch đó ngay trong các tác phẩm nghệ thuật của mình biểu hiện ở sự thay đổi trong các giai đoạn sáng tạo, dịch chu

1

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ QUỲNH TRANG

HIỆN TƯỢNG GIAO THOA THỂ LOẠI

TRONG SÁNG TÁC CỦA A.CHEKHOV (Qua khảo sát kịch và truyện ngắn)

Chuyên ngành: VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI

Mã số: 62.22.02.45

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI - 2016

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học xã hội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐÀO TUẤN ẢNH

PGS.TS NGUYỄN VĂN HẠNH

Phản biện 1: PGS.TSKH Nguyễn Đức Hân

Phản biện 2: GS.TS Lộc Phương Thủy

Phản biện 2: PGS.TS La Khắc Hòa

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học Xã hội vào lúc:

giờ, ngày tháng năm 2016

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Thư viện Học viện khoa học xã hội

Thư viện Quốc gia Việt Nam

NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ

CỦA NGHIÊN CỨU SINH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1 Nguyễn Thị Quỳnh Trang (2014), Đổi mới phương pháp giảng

dạy truyện ngắn và kịch trong chương trình Ngữ Văn THCS, In trong Kỉ

yếu Hội thảo cấp thành phố Đổi mới phương pháp giảng dạy chương trình

THCS, trang: 81 - 85, Đại học Sài Gòn

2 Nguyễn Thị Quỳnh Trang, (2014), Tính kịch trong cốt truyện

trong truyện ngắn A.Chekhov, Tạp chí Nguồn Nhân lực, Học viện

KHXHVN, số 7/2014, trang 71 – 78

3 Nguyễn Thị Quỳnh Trang (2014), Hình tượng nhân vật trẻ thơ

trong truyện ngắn A.Chekhov, Tạp chí khoa học Đại học Phú Yên, số

9/2014, trang 75 – 81

4 Nguyễn Thị Quỳnh Trang (2014), Kịch hóa nhân vật trong truyện

ngắn A.Chekhov, Tạp chí khoa học Đại học Đồng Tháp, số 9/2014, trang 91

– 95

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Không chỉ đóng vai trò là người khép lại một cách xuất sắc chủ nghĩa hiện thực Nga cuối thế kỷ XIX, Anton Pavlovich Chekhov (1860 - 1904) được thế giới thừa nhận là một nhà cách tân vĩ đại trong lĩnh vực truyện ngắn và kịch Thống nhất trong cùng một phong cách nghệ thuật, giới nghiên cứu ở nước ngoài và Việt Nam đã bước đầu chỉ ra sự giao thoa ảnh hưởng lẫn nhau giữa kịch và truyện ngắn của ông ở nhiều bình diện như: đề tài - chủ đề; nhân vật trung tâm; cốt truyện khung, nhãn quan hiện thực, nghệ thuật phân tích tâm lí Trong xu hướng giao hòa của văn học - sân khấu - điện ảnh - vũ đạo, các tác phẩm kịch, truyện và cả đời tư, quá trình sáng tạo của A.Chekhov còn được biểu hiện trong những hình thức hoàn toàn mới của nghệ thuật đương đại

Kịch và truyện ngắn của ông (ở giai đoạn chín muồi) đóng vai trò

gạch nối, bản lề, phản ánh sâu sắc những biến động mạnh mẽ về tư tưởng

và nghệ thuật; gián tiếp truyền tải yêu cầu cấp thiết thay đổi tư duy hình tượng và ý thức thẩm mĩ ở nút thắt giao thời văn hóa - văn học Dự cảm nhạy bén của một người dẫn đầu đã giúp Chekhov tạo nên sự chuyển dịch

đó ngay trong các tác phẩm nghệ thuật của mình (biểu hiện ở sự thay đổi trong các giai đoạn sáng tạo), dịch chuyển trong tính chất của từng thể loại (truyện ngắn trào phúng - truyện ngắn trữ tình, hài kịch - bi kịch), dịch chuyển theo dòng chảy của các loại hình văn học (tự sự - kịch - trữ tình) Những tìm tòi thử nghiệm để hoàn tất quá trình chuyển dịch đồng thời ghi nhận sự xâm nhập, ảnh hưởng, thẩm thấu lẫn nhau giữa truyện và kịch đã tạo nên phong cách nghệ thuật độc đáo của văn hào Chekhov

Sự phân loại văn học là bước đầu tiên nhận thức các quy luật thể loại

Các nhà nghiên cứu thống nhất chia loại ra các thể và xem thể như là một

tiểu loại Yếu tố ổn định truyền thống cho ta những tiêu chí để phân biệt cái

cốt lõi bất biến của từng loại thể Yếu tố giao thoa, tương tác được xem là

ngoại biên của thể loại vẫn còn gây nhiều tranh cãi về vai trò, tần suất, mức

độ ảnh hưởng Luận án không chỉ đặt mục tiêu chỉ rõ những đặc tính ổn định, bất biến cùng những yếu tố xâm lấn lẫn nhau giữa các thể loại (tự sự, trữ tình, kịch) trong sáng tác của Chekhov mà còn có ý nghĩa trong việc nối kết các vấn đề thuần túy lý thuyết với thực tiễn sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, gắn kết các vấn đề lí luận với tiến trình phát triển thể loại văn học

2

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Xác định vị trí bản lề: kết thúc trào lưu văn học cũ và khơi dòng,

góp phần đặt nền móng cho nền văn học Nga hiện đại của văn hào A.Chekhov Đồng thời, nhấn mạnh khả năng thiên tài cùng những cơ sở thực tiễn sáng tạo giúp A.Chekhov có được sự gắn kết các thể loại văn học

để tạo nên những cách tân đột phá

2.2 Phân tích, hệ thống những tín hiệu - yếu tố kịch và trữ tình đặc

sắc và nổi trội để làm nên sự giao thoa, xuyên thấm của chúng sang truyện ngắn (đặc biệt chú trọng đến sự ảnh hưởng của từng loại hình tương ứng với các giai đoạn sáng tạo) Đó là sự biểu hiện của những tiếp thu truyền thống và đối thoại về thể loại mới của văn hào

2.3 Chỉ rõ và phân tích những yếu tố tự sự và trữ tình cùng những tìm

tòi mới mẻ tương đồng của kịch và truyện trong giai đoạn chín muồi thể

hiện tư tưởng dung hợp ở tầm mức cao trong sáng tác của Chekhov Theo

đó, khuynh hướng mạch ngầm và tính chất liên văn bản giữa các thể loại văn học đã được thiết lập tạo nên những cách tân độc đáo của văn nghiệp A.Chekhov

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận án

Luận án tập trung phân tích những yếu tố, tính chất của các thể loại văn học đã được vận dụng, xuyên thấm lẫn nhau có tính hệ thống trong các sáng tác của A.Chekhov Những bàn thảo về lí thuyết thể loại sẽ được lồng ghép trong quá trình phân tích cứ liệu Chúng tôi sẽ tập trung làm rõ vấn đề nghiên cứu ở ba góc độ chính yếu, đó là: cơ sở của sự giao thoa thể loại qua việc khảo sát vị trí của A.Chekhov trong giao thời thế kỉ XIX - XX; “cuộc cách mạng thể loại” của A.Chekhov và hiện tượng giao thoa được biểu hiện

cụ thể ở hai thể loại là truyện ngắn và kịch của ông

Phạm vi nghiên cứu trực tiếp của luận án là các sáng tác truyện ngắn

và kịch của A.Chekhov đã được tuyển chọn dịch thuật và giới thiệu bằng tiếng Việt Chúng tôi sử dụng những bản dịch ưu tú nhất (nếu có nhiều bản dịch cho cùng một tác phẩm) Bên cạnh đó, luận án còn tham khảo thêm các thông tin về các sáng tác được trích dẫn, tóm tắt, bàn thảo trong các bài viết

- công trình nghiên cứu của các nhà nghiên cứu Việt Nam mà chưa được dịch thuật

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Luận án đề cập tới sự giao thoa thể loại trong sáng tác của A

Chekhov, do vậy lí thuyết thể loại chính là cơ sở để triển khai những vấn đề

3

đặt ra

Trong luận án, các phương pháp nghiên cứu chủ yếu được sử dụng bao gồm: thi pháp lịch sử, phương pháp loại hình Về mặt thao tác, chúng tôi sử dụng các biện pháp như so sánh, thống kê, khảo sát, phân tích tổng hợp theo đặc trưng thể loại

5 Đóng góp mới của luận án

Truyện và kịch A.Chekhov đã được dịch, giới thiệu, nghiên cứu khá nhiều ở Việt Nam, nhưng đây là công trình đầu tiên khảo sát hai thể loại trong một trường khai thác, đối sánh, tổng hợp để nhận diện những điểm tương đồng, cộng hưởng, phát triển trên nền tảng của những dung nạp và biến hóa các đặc tính tiêu biểu của các thể loại văn học ngoài chúng Điểm nhìn của luận án còn hướng đến sự kế tục truyền thống và hiện đại mà A.Chekhov đã đóng vai trò gạch nối Với những tài năng thiên bẩm như A.Chekhov, việc xóa nhòa đường biên các thể loại trong các văn phẩm tiếp tục đưa đến những ngạc nhiên cho các nhà lí luận, do đó, sự bí ẩn và kì thù của quá trình sáng tạo lại thôi thúc việc giải mã và công cuộc “tái cấu trúc” lại lí thuyết

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án

Vận dụng thi pháp học lịch sử cùng phương pháp loại hình, luận án tiến hành nghiên cứu vấn đề giao thoa thể loại trong sáng tác của một trong những tài năng vĩ đại của nền văn học Nga, để hoàn thiện chân dung A.Chekhov - kịch tác gia xuất sắc bên cạnh chân dung A.Chekhov - bậc thầy truyện ngắn; đồng thời thực thi sự gắn kết các vấn đề thuần túy lý thuyết với thực tiễn sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, gắn kết các vấn đề lí luận với tiến trình phát triển thể loại văn học Vì thế, luận án có giá trị khoa học và thực tiễn, có thể ứng dụng trong hoạt động giảng dạy và nghiên cứu văn học ở trường đại học

7 Cơ cấu trúc luận án

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận án được cấu trúc thành bốn

chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2 Những tiền đề cách tân và giao thoa thể loại trong sáng tác A.Chekhov

Chương 3 Giao thoa thể loại trong truyện ngắn A.Chekhov

Chương 4 Giao thoa thể loại trong kịch A.Chekhov

Cuối cùng là danh mục Tài liệu tham khảo

4

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Ở chương này, bên cạnh nội dung trọng tâm là lịch sử nghiên cứu vấn

đề giao thoa thể loại trong sáng tác của Chekhov, những phác thảo về thành tựu của lí thuyết loại hình và thể loại văn học cũng được triển khai ở mức

độ khái lược để tạo nên điểm tựa lí luận cho luận án

1.1 Sơ lược những thành tựu của lí thuyết loại hình và thể loại văn học

1.1.1 Ngay từ thời cổ đại, Aristotle trong công trình Nghệ thuật thi ca

đã đặt nền móng tách chia văn học thành ba phương thức phản ánh: tự sự,

trữ tình, kịch; trở thành một lí thuyết tiên phong định hướng cho hoạt động

sáng tạo Từ những hạt nhân quan niệm của triết học và mĩ học, G.Hegel đã làm sáng rõ thêm những tiêu chí phân định thể loại, tính chất và các thành phần của chúng Trong lí luận văn học phương Tây thế kỉ XX, thể loại trở thành một trong những phạm trù gây tranh cãi nhiều nhất Vấn đề xác định thể loại, theo nhận định chung, là một trong những vấn đề quan trọng nhất, song cũng là vấn đề phức tạp, không rõ ràng Nhà nghiên cứu A.Fowler cho rằng trên mọi cấp độ của mình thể loại chống lại mọi loại định nghĩa Từ đây nảy sinh hai loại quan niệm Quan niệm thứ nhất cho đó là một phạm

trù già cỗi, lỗi thời cần loại bỏ (F.de Man, U.B.Michell…) Ngược lại với

quan niệm cực đoan nêu trên là khuynh hướng khẳng định vị trí, vai trò của thể loại trong lí luận và lịch sử văn học Dường như các nhà thể loại học thế

hệ hiện nay không thỏa mãn với các quan niệm có uy tín có vẻ bền chắc về thể loại của các tiền bối, chẳng hạn như quan niệm về thể loại của R.Wellek

và A.Waren, trong đó nhấn mạnh tới mối quan hệ giữa các hình thức bên

trong và bên ngoài của nhóm tác phẩm Họ cố gắng tìm tòi nhằm đưa ra sự

xác định chính xác về một khái niệm luôn biến đổi này

1.1.2 Trường phái Hình thức Nga là một tiếng nói mới mẻ, độc đáo,

mang đến nhiều góc tiếp cận về vấn đề hình thức của tác phẩm, thay đổi toàn diện cách nhìn đối với vấn đề văn học phản ánh hiện thực cũng như lí giải bản chất của văn học Iu.Tynianov đã đưa ra lí thuyết về sự vận động, tiến triển của văn chương bao hàm trong đó là sự tiến triển, biến đổi các thể loại văn học Hệ quả từ lí thuyết chức năng, Tynianov đi khẳng định:

“không có thể loại văn học có sẵn” và rằng mỗi thể loại, trong khi thay đổi

từ thời đại này sang thời đại khác, lúc mang ý nghĩa lớn khi tiến vào trung tâm, hoặc ngược lại, lùi xuống hàng thứ yếu hay thậm chí chấm dứt sự tồn

5

tại của mình Tranh luận với các nhà hình thức chủ yếu gắn sự tồn tại của thể loại với sự đối lập của các trào lưu trường phái bên trong thời đại,

M.Bakhtin cho rằng thể loại có những yếu tố cổ mẫu mang tính bền vững,

và tôn vinh nó là nhân vật chính quá trình phát triển văn học V.E.Khalizev

chú ý tới các hình thức “liên loại hình” và hình thức “ngoài loại hình” V.Tomasevsky cho rằng những dấu hiệu thể loại rất đa dạng và không thể đưa ra sự phân loại logic về thể loại theo một cơ sở nào đó

1.1.3 Thực tiễn sáng tác văn học đương đại Việt Nam đã dẫn lối các nhà lí luận tiếp tục khảo cứu về loại hình và thể loại trong văn học hiện đại, thậm chí là cả văn học trung đại của nước nhà Các vấn đề nghiên cứu liên tiếp xuất hiện với các định ngữ như: khuynh hướng sử thi trong truyện ngắn, tính chất tiểu thuyết trong truyện ngắn, chất thơ trong văn xuôi, tính kịch trong văn xuôi tự sự, tính tự sự trong trường ca, màu sắc kí trong tiểu thuyết…đã cho thấy những hình thức biến tấu thể loại vô cùng phong phú trong văn học Việt Nam

1.2 Tình hình nghiên cứu vấn đề giao thoa thể loại trong sáng tác Chekhov

1.2.1 Các bài viết, công trình ở nước ngoài

1.2.1.1 Cách tân thể loại của Chekhov trong các công trình nghiên cứu

Khi đề cập tới tiến trình biến đổi loại - thể loại giao thời văn học cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX, một số nhà lí luận thường lấy sáng tác của Chekhov chứng minh cho luận điểm của mình Chẳng hạn như G.Pospelov,

trong Dẫn luận nghiên cứu văn học, khi xây dựng lí thuyết về cốt truyện đã

phát hiện những điểm khác biệt so với những mô thức chung trong truyện

ngắn A.Chekhov, trong Lí luận văn học, khi phân tích độ nén và tính xung

đột của hành động kịch, người viết đã chỉ rõ đặc trưng kịch Chekhov trong

sự khác biệt với kịch cổ điển V.Khalizev trong chuyên luận Kịch như một

hiện tượng của nghệ thuật (1978) nghiên cứu sâu và cụ thể hơn về sự biến

đổi thể loại kịch giao thời thế kỉ XIX - XX dựa vào sáng tác của Ibsen, Chekhov và các kịch gia khác Với trục quy chiếu là nghệ thuật trần thuật -

mà trung tâm là vấn đề người kể chuyện - công trình Thi pháp Chekhov của

A.Trudakov đã tạo được tiếng vang lớn với nhiều luận điểm khái quát sâu

sắc, tinh tế, khoa học, giàu sức thuyết phục Trong cuốn Về thi pháp

Chekhov nhà Chekhov học kì cựu E.Poloskaia đã dành một chương với tiêu

đề Những bức thư và tài năng nhà viết kịch để nghiên cứu sự tương tác giữa

nghệ thuật thư tín của Chekhov với kịch của ông với tư cách một loại hình

6

văn học Trong bài viết Anton Chekhov, khi tổng kết toàn bộ sáng tác của

Chekhov, Poloskaia khẳng định sự cách tân thi pháp trong lĩnh vực văn xuôi tự sự (truyện ngắn, truyện vừa) và kịch gắn với sự cách tân thể loại của Chekhov, cho phép nói tới “thi pháp thể loại” của ông

1.2.1.2 Giới sáng tác bàn về cách tân của văn xuôi tự sự và kịch Chekhov

Nhà văn lão thành Nga D.Grigorovich là người đầu tiên có công phát hiện và dự báo về tài năng viết truyện ngắn độc đáo của A.Chekhov L.Tolstoy đã nhắc đến ông như một người kế tục và thừa hưởng đầy đủ truyền thống văn hóa - tinh thần tốt đẹp của văn học Nga V.Mayakovsky, V.Grossman, Bondarep, V.Nabokov… bày tỏ sự trân trọng trước những sáng tạo hình thức và nội dung phong phú nhưng vẫn giữ vẻ đẹp nguyên sơ, bình dị, chân thực Các thế hệ nhà văn đương thời hay kế tục trên thế giới cũng thể hiện sự khâm phục tài năng nghệ thuật của ông như T.Man - nhà văn Đức, O.Connor - nhà văn Ireland, nữ văn sĩ Anh Virginia Woolf, cây bút truyện ngắn Mĩ Raymond Carver…

Ngay từ đầu thế kỷ XX, giới nghiên cứu, phê bình và các nhà văn Nga hầu như đã nhận ra tầm vóc lớn lao và những cách tân táo bạo của A.Chekhov trong nghệ thuật kịch, tiêu biểu là các ý kiến đánh giá của K.Arabadin, A.Souvrine, M.Gorki, A.Belyi Về cơ bản, họ đã nắm bắt rất

tinh nhạy những phương diện sáng tạo của ông trong nghệ thuật kịch như: cốt

truyện kịch thiếu vắng xung đột, sự lơi lỏng đầy dụng ý trong cấu trúc đối thoại, tính trữ tình Trong các tác phẩm kịch, Chekhov muốn truyền đạt

những cảnh của đời thường, thoát ra khỏi truyền thống motif chủ đạo và cách diễn đạt kịch tính Đáng chú ý là những trân trọng, ngợi ca của E.Olbea, Bernard Shaw, M.Gorki, Stanislavski, G.Berdnikov, L.Sophie, Jean Louis Barrault… Các vở kịch của ông rất được ưa thích trong thập niên 1920, và

đã trở thành những dàn dựng kinh điển trên sân khấu nước Anh Ảnh hưởng của ông sau đấy lan đến Mỹ, những kịch tác gia như Tennessee Williams, Arthur Miller và Clifford Odets, đã sử dụng kỹ thuật kịch nghệ của ông Có thể nói có rất ít nhà văn trong thế kỷ XX hoàn toàn thoát khỏi tầm ảnh hưởng của Chekhov

1.2.2 Các bài viết, công trình trong nước

1.2.2.1 Bàn về truyện ngắn Chekhov

Luận án chủ yếu điểm diện những ý kiến trực tiếp bàn về tính chất hòa kết và giao thoa trong thể loại này Khởi đầu là cảm nhận của Nguyễn

7

Tuân về tiếng nói hiện thực kết hợp với nhịp thơ lãng mạn trong truyện ngắn của nhà văn, các nhà nghiên cứu đã dần dần khám phá, thẩm bình các sáng tác Chekhov trong sự giao thoa thể loại cùng cái nhìn đối sánh thú vị Đáng chú ý là các bài viết, công trình của các nhà nghiên cứu như Nguyễn

Hải Hà (Cái mới trong truyện ngắn Chekhov), Phạm Vĩnh Cư (Chekhov -

nhà văn xuôi tự sự, nhà viết kịch), Đào Tuấn Ảnh (Cách tân nghệ thuận Anton Chekhov), Đỗ Hải Phong (Mạch ngầm văn bản trong truyện ngắn Chekhov) Trần Thị Quỳnh Nga (Dấu ấn văn xuôi Nga thế kỉ XIX trong sáng tác của một số nhà văn Việt Nam), Phạm Thị Phương, Trần Thị Phương

Phương… Trong đó, luận án nhấn mạnh tới những kết luận của nhà nghiên cứu Phạm Vĩnh Cư (khi đã diễn giải và chứng minh tính “song trùng” kịch - truyện Chekhov ở mọi cấp độ) và nhà nghiên cứu Đào Tuấn Ảnh (phác họa

và lí giải ngọn nguồn cách tân và giao thoa thể loại trong sáng tác Chekhov

từ bối cảnh văn hóa - văn học kỉ nguyên Bạc) đã trở thành những gợi ý để

luận án xây dựng và triển khai các luận điểm

Kịch của Chekhov vừa được giới thiệu muộn, vừa ít về số lượng vừa không có được những tiếp xúc rộng rãi với bạn đọc Việt Nam so với truyện ngắn của ông Kế thừa thành tựu nghiên cứu của các học giả nước ngoài, nhiều nhà khoa học Việt Nam cũng đã bàn thảo và khai thác khá

nhiều góc cạnh trong kịch A.Chekhov Từ Lời giới thiệu của dịch giả Nhị

Ca, một số phương diện nổi trội trong thi pháp kịch của ông đã được định hình, tiếp tục được triển khai qua một số bài viết của các nhà nghiên cứu

như: Tất Thắng (Kịch Nga ở Việt Nam – sự tiếp nhận thi pháp), Võ Công Liêm (Chekhov với sân khấu cuộc đời), Lê Nguyên Cẩn (Vấn đề kịch tính

trong Vườn anh đào của A.Chekhov), Đỗ Hải Phong (Phức điệu trong kết cấu “Hải âu” của Chekhov), Trần Thị Phương Phương (Đọc Chekhov - sự tiếp nhận đa diện), Jennifer Trần (Khế ước của Chekhov và Kafka) Tuy

nhiên, phải đến chuyên luận Những vấn đề thi pháp kịch Chekhov của

Hoàng Sự thì những cấp độ kết cấu kịch của Chekhov mới được nghiên cứu một cách có hệ thống nhưng vẫn chưa đáp ứng trọn vẹn nhu cầu tìm hiểu, nghiên cứu ở Việt Nam

1.3 Đánh giá tổng quan

Thứ nhất, vấn đề giao thoa thể loại trong sáng tác của Chekhov dựa

trên cơ sở lí thuyết về loại hình và thể loại đã được triển khai trên nhiều khuynh hướng khác nhau Điều đó có nghĩa là những tiền đề lí luận đã đi

8

trước khai sáng, tạo cơ sở cho luận án bổ sung và hoàn thiện bằng hệ thống luận điểm cụ thể và dẫn chứng minh xác

Thứ hai, những vấn đề các nhà nghiên cứu đi trước đã làm được:

xác định rõ vị trí và đóng góp của A.Chekhov trong nền văn học Nga; vận dụng nhiều hướng tiếp cận đã nghiên cứu toàn diện truyện ngắn của ông trên rất nhiều bình diện; phân tích kĩ lưỡng những cách tân độc đáo của các sáng tác kịch; bước đầu nêu rõ một số điểm chung giữa hai thể loại kịch và truyện ngắn; phân tích sâu sắc khá nhiều văn bản kịch và truyện ngắn để bày tỏ cảm thụ văn học hoặc minh chứng cho những vấn đề lí thuyết Đó là những đóng góp quan trọng, là điểm tựa tư liệu chủ yếu để chúng tôi tham khảo, tiếp thu và phát triển luận án

Chương 2 NHỮNG TIỀN ĐỀ CÁCH TÂN VÀ GIAO THOA THỂ LOẠI

TRONG SÁNG TÁC A.CHEKHOV

Giao thoa thể loại trong sáng tác của A.Chekhov không phải là một hiện tượng tự phát, tình cờ, ngẫu nhiên mà đã có một quá trình khởi động, tích lũy, dịch chuyển trên nền tảng những biến đổi mạnh mẽ của lịch sử - văn hóa - xã hội Việc phục dựng bối cảnh nước Nga chuyển biến dữ dội cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, điểm diện những giao tranh về văn hóa - tư tưởng giữa các trường phái, trào lưu cùng sự hình thành các quan điểm nghệ thuật tác giả, chương viết có cơ sở để tham chiếu vấn đề tiếp biến và đối thoại về thể loại của truyện ngắn và kịch Chekhov trong thế kỉ XIX -

thế kỉ vàng của văn học Nga

2.1 “Kỉ nguyên Bạc” – thời đại mới của văn học nghệ thuật

Văn học kỉ nguyên Bạc (văn học thập niên cuối thể kỉ XIX - hai thập

niên đầu thế kỉ XX) được coi là gạch nối chuyển giao của hai thời đại Nó

có vai trò đặc biệt trong việc tổng kết giai đoạn cổ điển và khơi nguồn một nền văn học hiện đại, chảy chung vào đời sống nghệ thuật thế giới thế kỉ

XX Đây là thời kì văn học phát triển đặc biệt bởi sự đua tranh của các tài năng và các khuynh hướng nghệ thuật

2.1.1 Khủng hoảng chính trị và bước ngoặt tư tưởng của các giai tầng xã hội

Về bối cảnh chính trị, cuối những năm 70 của thế kỉ XIX, trong xã hội Nga đã hình thành những đối nghịch tác động rất lớn đến tư tưởng của các giai tầng trong xã hội, tạo nên các thái cực trong đời sống tinh thần cũng như việc sáng tạo và tiếp nhận nghệ thuật: về lực lượng xã hội (quý tộc

9

phong kiến - giai cấp tư sản mới) về xu hướng cách mạng (hướng cải cách dân chủ tư sản - hướng cách mạng vô sản), về quan điểm chính trị của giới trí thức (cải cách điều hòa xã hội mang tính cải lương - cách mạng bạo động)… Chiến tranh và cách mạng khiến nước Nga lạc hậu rơi vào khủng hoảng chính trị xã hội sâu sắc

Sau một thế kỉ “giao lưu” tự do với châu Âu, văn học nghệ thuật Nga, như một đứa trẻ sinh sau đẻ muộn, đã hấp thu những tinh tuý của văn hóa châu Âu, tạo đà phát triển tăng tốc gia nhập vào quỹ đạo chung của phát triển văn hóa thế giới Bên cạnh đó, xã hội Nga với những biến đổi đến tận “hố móng” đã không còn thoả mãn chỉ với một cách thức phản ánh của chủ nghĩa hiện thực cổ điển thế kỉ XIX, nó đòi hỏi phải được lí giải, phản ánh trên tầm cao triết học văn hóa, triết học lịch sử, với những quan niệm mới về thực tại và con người cùng những thủ pháp nghệ thuật đa dạng

2.1.2 Sự đối lập trong thống nhất giữa các trào lưu văn học nghệ thuật giai đoạn “kỉ nguyên Bạc”

Những tiếp biến văn hóa châu Âu vào nửa cuối thế kỉ XIX có ảnh

hưởng rất lớn đến sự phát triển văn học kỉ nguyên Bạc, trong đó có cuộc cách mạng thể loại Đi sâu vào bản chất của giai đoạn văn học kỉ nguyên

Bạc, các nhà nghiên cứu đã nhấn mạnh về sự đối lập “gay gắt” giữa chủ

nghĩa hiện thực và chủ nghĩa tượng trưng, là chiến trường giao tranh giữa hai hệ thống triết học: duy vật và duy tâm; hai quan điểm về nghệ thuật: phản ảnh hiện thực đương thời hay chỉ là sự chuyên chú vào chính bản thân nghệ thuật rời xa các vấn đề xã hội và cách mạng Trên thực tế, trong cuộc tìm kiếm những con đường mới của các khuynh hướng nghệ thuật khác nhau, xu hướng xích lại gần nhau của hai mặt đối lập này đã làm nên một

“chỉnh thể phức tạp” của văn học kỉ nguyên Bạc, tạo nền móng cho những

chuyển giao, giao thoa tự nhiên giữa tư tưởng nghệ thuật và loại hình văn học

2.1.3 Dấu ấn cách tân của văn học “kỉ nguyên Bạc”

Không thể phủ nhận sự bùng dậy của cái tôi bản ngã một cách

mạnh mẽ trong hầu hết sáng tác của các nhà văn tượng trưng Nga Các khái

niệm như mẫu gốc, sự viết tiếp về một kiểu hình tượng được bãi miễn, thể

hiện sự đối lập sâu sắc giữa yếu tố cá nhân và siêu cá nhân, giữa tự do tinh thần và quy phạm xã hội, giữa cái đột biến và cái bất biến Hệ quả từ việc

đề cao biểu đạt các vấn đề bản ngã là sự gia tăng mối quan tâm tới số phận

cá nhân Cảm quan về một thế giới đứt gãy, một xã hội xáo trộn tới hỗn

10

loạn và sự phản ánh thế giới ấy cùng sự khắc phục nó bằng những cách tân

nghệ thuật táo bạo, những liên kết thể loại, liên văn bản, gia tăng tính trữ

tình thể hiện vô cùng sáng rõ trong sáng tác của Chekhov - một nghệ sĩ tinh tế, nắm bắt nhanh nhạy những biến đổi dẫu ở mức tế vi của thời cuộc

và tâm hồn con người

2.2 Vị trí của A.Chekhov trong văn học “kỉ nguyên Bạc” 2.2.1 Chekhov và các khuynh hướng sáng tác đương thời

Đồng tình với quan niệm về kỉ nguyên Bạc do N.Bogomolov đề xướng mà theo diễn giải của V.Keldysn là: tính hiện đại của nhà văn trong

tư tưởng và hình thức không lệ thuộc vào khuynh hướng sáng tác, luận án

xác lập A.Chekhov có thể không phải là một tác gia điển hình nhất, nhưng lại là người khởi đầu của mọi mầm mống cách tân và có sức lan tỏa mạnh

mẽ nhất đến giai đoạn văn học này

Có hai xu hướng song hành tồn tại trong đánh giá sáng tác của Chekhov: truyền thống dân chủ Nga từ những năm 60 không thừa nhận quy luật và cách tân trong hệ hình thi pháp tác giả; ngược lại tác phẩm của văn hào lại được các nhà văn thuộc nhóm phái hiện đại chủ nghĩa nồng nhiệt tiếp nhận

2.2.2 Nguyên tắc sáng tạo Cái mới từ những tương tác nghệ thuật

A.Chekhov đã sớm xác định rõ nguyên tắc sáng tạo với nhiều tiêu chí như ngắn gọn, khách quan, giản dị Phá bỏ ranh giới và những bế tắc của chủ nghĩa hiện thực cổ điển, các tác phẩm của A.Chekhov đã tạo được

một mô hình thẩm mĩ mà mẫu số chung của nó là cái nhìn thế giới của một

thời đại mới

Sáng tác của Chekhov là hệ quả trực tiếp và biểu hiện sinh động nhất của những gắn kết chặt chẽ giữa văn học, triết học, tôn giáo và các bộ môn nghệ thuật khác Đó là sự lĩnh hội cách biểu đạt của trường phái ấn tượng hội họa trong tạo hình, tả cảnh với những nét chấm phá tinh diệu để tác tạo nên những phức điệu giữa tự sự và trữ tình, giữa hài và bi, giữa cái nghiêm

và cái bình thường

Sự đổi mới trong nghệ thuật viết kịch đã được các thế hệ sau học hỏi

như kết hợp giữa hài kịch và bi kịch , tính chất phi cốt truyện của Chekhov,

sự ưu tiên cho hành động bên trong so với hành động bên ngoài, tính tiền

định của các số phận nhân vật, những đối thoại câm lặng, kết thúc mở, sự

dư thừa những yếu tố phi sân khấu, tính tổng hòa mà nhờ đó tác phẩm