Mục tiêu của CNH - Mục tiêu cơ bản: Cải biến nước ta thành một nước công nghiệp có cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại, có cơ cấu kinh tế hợp lý, QHSX tiến bộ, phù hợp với trình độ phát t
Trang 1ĐƯỜNG LỐI CÔNG NGHIỆP HÓA
1 Tính tất yếu và mục tiêu của CNH
Tính tất yếu của CNH đối với các quốc gia đang phát triển
- Tất cả các nước có nền kinh tế lạc hậu, nhất là những nước tiến lên CNXH không qua chế độ TBCN như nước ta tất yếu phải tiến hành CNH, HĐH vì:
+ Chỉ có CNH, HĐH mới có thể xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho CNXH Từ CNTB hay từ trước CNTB quá độ lên CNXH, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật cho CNXH là một tất yếu khách quan, một quy luật mang tính phổ biến và được thực hiện thông qua CNH, HĐH
+ CNH, HĐH là con đường thoát khỏi nguy cơ tụt hậu xa hơn so với các nước chung quanh, giữ được ổn định chính trị, xã hội, bảo vệ được độc lập chủ quyền và định hướng XHCN
- Cơ sở vật chất - kỹ thuật của một xã hội là toàn bộ hệ thống các yếu
tố vật chất của LLSX xã hội, phù hợp với trình độ kỹ thuật (công nghệ) tương ứng mà lực lượng lao động xã hội sử dụng để sản xuất ra của cải vật chất đáp ứng nhu cầu xã hội
+ Chỗ dựa để xem xét sự biến đổi của cơ sở vật chất - kỹ thuật của một xã hội là sự biến đổi và phát triển của LLSX; sự phát triển của khoa học
kỹ thuật, tính chất và trình độ của các quan hệ xã hội, đặc biệt là QHSX thống trị
+ CNH, HĐH tạo ra LLSX mới về chất, tạo tiền đề cho sự hình thành nhiều mối quan hệ mới về kinh tế, chính trị xã hội trong toàn xã hội Trên cơ
sở của LLSX mới, QHSX mới - QHSX XHCN sẽ được hình thành
Mục tiêu của CNH
- Mục tiêu cơ bản: Cải biến nước ta thành một nước công nghiệp có
cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại, có cơ cấu kinh tế hợp lý, QHSX tiến bộ, phù hợp với trình độ phát triển của LLSX, mức sống vật chất và tinh thần cao,
Trang 2quốc phòng - an ninh vững chắc, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng văn minh
- Những mục tiêu cụ thể: Đại hội X của Đảng (2006) xác định đẩy
mạnh CNH, HĐH gắn với phát triển kinh tế tri thức để sớm đưa nước ta ra khỏi tình trạng kém phát triển, cơ bản để đến năm 2020 đưa nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại
2 Đường lối CNH XHCN được hình thành, từng bước bổ sung (1960 -1986)
Đường lối CNH được từng bước hình thành trong những năm 1960-1975
- Vấn đề CNH đất nước từ lâu đã được Đảng ta xác định là nhiệm vụ trung tâm của suốt thời kỳ quá độ lên CNXH và trên thực tế, chúng ta đã tiến hành từ đầu những năm 1960 đến nay
Trang 3- Đại hội lần thứ III (1960) của Đảng:
+ Nhiệm vụ trung tâm của cả thời kỳ quá độ ở nước ta là CNH XHCN,
mà mấu chốt là ưu tiên phát triển công nghiệp nặng
+ Thực hiện CNH XHCN ở miền Bắc nước ta là “xây dựng một nền kinh tế XHCN cân đối và hiện đại, kết hợp công nghiệp với nông nghiệp và lấy công nghiệp nặng làm nền tảng; ưu tiên phát triển công nghiệp nặng một cách hợp lý, đồng thời ra sức phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ” Với phương châm ấy thì cả công nghiệp nặng, nông nghiệp và công
nghiệp nhẹ đều phải chú trọng phát triển đồng thời Nhưng trên thực tế chúng ta tập trung quá mức vào việc phát triển công nghiệp nặng, mà coi nhẹ hoặc không chú ý đầy đủ phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ
+ Để thúc đẩy quá trình CNH, cần “tiến hành đồng thời ba cuộc cách mạng trong đó cuộc CMKHKT là then chốt nhằm đưa miền Bắc tiến lên công nghiệp hiện đại” Tháng 2 - 1962, Hội nghị Trung ương lần thứ 7 (khóa III) có Nghị quyết chuyên bàn về CNH, bổ sung cho đường lối CNH của Đại hội III Về cơ bản, quan điểm về CNH vẫn giống như ở Đại hội III, nhưng được cụ thể hóa rõ nét hơn về những vấn đề liên quan
- Hội nghị Trung ương 19 (3 - 1971):
+ Tiếp tục bổ sung cho đường lối CNH: CNH được tiến hành bằng cách ưu tiên phát triển công nghiệp nặng một cách hợp lý, trên cơ sở phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ
+ Quan điểm CNH của Hội nghị Trung ương 19 về căn bản đã kế thừa quan điểm CNH XHCN đã được khẳng định từ Đại hội III (1960), nhưng có một số thay đổi Từ quan điểm “ưu tiên phát triển công nghiệp nặng một
cách hợp lý đồng thời phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ” sang quan điểm “ưu tiên phát triển công nghiệp nặng một cách hợp lý trên cơ sở phát
triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ” Quan điểm này cũng là cơ sở để xác định nội dung CNH tại Đại hội lần thứ IV (12- 1976)
Trang 4 Những điều chỉnh quan trọng trong đường lối CNH những năm 1976-1986
- Đại hội IV (1976) của Đảng:
+ Nhất quán với quan điểm của HNTƯ 19 (3 - 1971): “Ưu tiên phát
triển công nghiệp nặng một cách hợp lý trên cơ sở phát triển nông nghiệp và
công nghiệp nhẹ” Như vậy, Đại hội lần thứ IV của Đảng đã có sự điều chỉnh khi đề cập đến nhiệm vụ CNH Đại hội tiếp tục xác định đây là nhiệm
vụ trung tâm của suốt thời kỳ quá độ, nhưng về phương châm phát triển đã
có sự uốn nắn lại CNH được dự kiến tiến hành trong khoảng 20 năm và tới lúc đó, Việt Nam sẽ có nền sản xuất lớn XHCN với công – nông nghiệp hiện đại
+ Nhận thức của Đảng về CNH ở thời điểm này mới chỉ dừng lại ở mức quan tâm hơn đến nông nghiệp và công nghiệp nhẹ, mà chưa nhận thức đầy đủ rằng, trong điều kiện của một nước nông nghiệp lạc hậu, để thực hiện CNH, cần phải chú trọng và đặt trọng tâm vào nông nghiệp - một vấn đề có tính quy luật của hầu hết các quốc gia có nền kinh tế kém phát triển tiến hành CNH
- Đại hội lần thứ V (1982) của Đảng:
+ Đưa ra khái niệm “chặng đường đầu tiên” của thời kỳ quá độ, phân
kỳ con đường đi lên CNXH ở Việt Nam với những nhiệm vụ và biện pháp phù hợp “Chặng đường đầu tiên” có vai trò tạo tiền đề cho CNH XHCN theo tư duy mới
+ Phải lấy nông nghiệp làm cơ sở và xây dựng cơ cấu công - nông nghiệp hợp lý Đại hội V xem nông nghiệp là mặt trận hàng đầu, chú trọng công nghiệp nhẹ, còn công nghiệp nặng không được “ưu tiên” như tinh thần của Đại hội III, IV, mà chỉ tập trung phát triển những ngành có tác dụng thúc đẩy nông nghiệp, công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng và đáp ứng nhu cầu phát triển dài hạn của đất nước
Trang 5+ Đây là những điều chỉnh nội dung, cách thức CNH là nhằm mục tiêu tạo ra LLSX mới trong chặng đường đầu tiên, chuẩn bị những tiền đề căn bản và lực lượng cần thiết cho việc đẩy mạnh CNH ở thời kỳ tiếp theo
Sự điều chỉnh ấy là đúng đắn, nhưng quan điểm này vẫn không quán triệt trong nhận thức của toàn Đảng và trong chỉ đạo thực tiễn Trên thực tế, vẫn tiếp tục đầu tư cơ bản để xây dựng hàng trăm công trình quy mô lớn, nông nghiệp chưa trở thành cơ sở cho sự phát triển công nghiệp
- Tuy CNH được xác định là nhiệm vụ trung tâm trong suốt thời kỳ quá
độ, nhưng do nhiều vấn đề nhận thức về CNXH và con đường đi lên CNXH chưa được làm sáng tỏ, nên khi xác định đường lối CNH, chúng ta chưa đủ
cơ sở để làm rõ mục tiêu, bước đi, những chủ trương, biện pháp, những điều kiện cần thiết của công cuộc CNH đất nước
• Tiểu kết
- Nhận thức về CNH của Đảng từ Đại hội III đến Đại hội V có thể phác họa thành giản đồ sau:
+ “Ưu tiên phát triển công nghiệp nặng một cách hợp lý, đồng thời ra sức
phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ” > “Ưu tiên phát triển công
nghiệp nặng một cách hợp lý trên cơ sở phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ” > “Tập trung sức phát triển nông nghiệp, coi nông nghiệp là mặt trận hàng đầu; đẩy mạnh sản xuất hàng tiêu dùng; tiếp tục xây dựng một
số ngành công nghiệp nặng quan trọng, kết hợp thành cơ cấu công - nông nghiệp hợp lý”
+ Phân tích giản đồ trên, điểm khác biệt và cũng là bước chuyển căn bản trong nhận thức về CNH của Đại hội V thể hiện rất rõ nét, trở về với đúng với hướng CNH cần thiết phải đi của một nước nông nghiệp có xuất phát điểm thấp
Hạn chế của CNH trước năm 1986
Trang 6- Chưa xác định rõ đặc điểm cơ bản của nước ta quá độ lên CNXH, do
đó về nhận thức chưa hiểu sâu, nắm chắc xuất phát điểm của quá trình CNH
ở nước ta là nền kinh tế nông nghiệp nghèo nàn, lạc hậu, kém phát triển, những tiền đề cần thiết cho CNH chưa được chuẩn bị đầy đủ Cũng chưa xác định được vị trí hợp lý của công nghiệp trong toàn bộ cơ cấu kinh tế quốc dân thống nhất, chưa kết hợp ngay từ đầu công nghiệp với nông nghiệp, nên
đã đề ra quan điểm phát triển công nghiệp nặng đồng thời với phát triển nông nghiệp và công nghiệp nhẹ
- Chúng ta tiến hành CNH trên cơ sở của mô hình kinh tế hiện vật, với
cơ chế quản lý tập trung, quan liêu, bao cấp, là cơ chế phủ nhận sản xuất hàng hoá, kinh tế thị trường, quy luật giá trị Do vậy, đã triệt tiêu các động lực cần và đủ để tiến hành CNH Chúng ta đồng nhất quá trình CNH với việc xây dựng những xí nghiệp công nghiệp có quy mô lớn, hiện đại, phát triển mạnh công nghiệp nặng với những công trình quy mô lớn trong khi xã hội đòi hỏi cấp bách phải giải quyết vấn đề lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu
- Mục tiêu CNH XHCN là biến nền sản xuất thủ công thành nền đại công nghiệp cơ khí, thay lao động năng xuất thấp bằng lao động sử dụng máy móc Tuy nhiên, ngay cả khi nhấn mạnh: “Thực chất của CNH XHCN
là tiến hành một cuộc CMKHKT”, thì thời kỳ đó cũng nhìn thấy mối quan
hệ giữa CMKHKT ở Việt Nam với CMKHKT đang diễn ra trên thế giới Vì thế, chúng ta không tranh thủ được những thành tựu khoa học - kỹ thuật của thế giới Xét cho cùng, chúng ta chỉ nhìn CNH đơn thuần là một tiến trình kinh tế - kỹ thuật
- Quá chú trọng và đề cao sự cân đối của kinh tế trong nước - cơ cấu kinh tế giữa ba ngành kinh tế cơ bản: Công nghiệp nặng, công nghiệp nhẹ, nông nghiệp, thể hiện qua mối quan hệ giữa hai khu vực kinh tế: Kinh tế Trung ương và kinh tế địa phương Tương tự, phân công lại lao động trong quá trình CNH chỉ giới hạn trong phạm vi nền kinh tế nội địa Điều này thể
Trang 7hiện tư duy về nền kinh tế khép kín – thực chất vẫn là tư duy kinh tế hiện vật, thực hiện trên phạm vi cả nước
- Thiếu sự hợp tác với những lực lượng kinh tế hùng mạnh trên thế giới Hợp tác quốc tế phục vụ CNH XHCN diễn ra trong nội bộ các nước XHCN, mà Việt Nam là một thành viên Trong khi các nước tư bản hiện đại lại nắm giữ phần lớn đỉnh cao của khoa học – công nghệ Dù cho hoàn cảnh khách quan (chiến tranh lạnh) hay nhận thức chủ quan (đánh giá sai sức sống của CNTB), thì chung quy lại, việc không tranh thủ được những thành tựu khoa học – công nghệ tiên tiến của loài người khiến CNH trì trệ, khó tránh khỏi lạc hậu
- Chưa đặt vấn đề CNH gắn liền với quá trình HĐH, thị trường hoá
(rất quan trọng), nhằm tạo điều kiện đồng bộ cho sự phát triển công nghiệp, khoa học, công nghệ, giáo dục Những hạn chế này cùng với những tiêu cực do mô hình kinh tế hiện vật, cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp đã mang lại những hiệu quả xấu đối với kinh tế đất nước, dẫn đến một cuộc khủng hoảng trầm trọng kéo dài về kinh tế, xã hội trong hai thập kỷ 70 và 80 của thế kỷ XX
II ĐỔI MỚI, ĐIỀU CHỈNH ĐƯỜNG LỐI CNH (1986 - NAY)
1 Đổi mới đường lối CNH và bổ sung, điều chỉnh đường lối
Bước 1: Đổi mới đường lối CNH trong những năm 1986-1994
- Đại hội VI chưa bàn sâu về chính sách CNH, nhưng đã đưa ra một
số quan điểm mang tính chất đổi mới:
+ (1) Mục tiêu CNH: Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và phát triển kinh
tế (phát triển cân đối và nhịp độ tăng trưởng ổn định)
+ (2) Bước đi của CNH:
Sắp xếp nền kinh tế theo một cơ cấu hợp lý, trước tiên là điều chỉnh
cơ cấu kinh tế
Trang 8Cơ cấu kinh tế trong chặng đường đầu tiên là nông – công nghiệp dịch vụ
(Đây là thay đổi căn bản về bước đi của CNH XHCN Chuyển trọng
tâm từ phát triển công nghiệp nặng sang thực hiện ba chương trình kinh tế lớn: Lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu Đây thực
chất là điều chỉnh cơ cấu kinh tế theo hướng giải kết cấu kinh tế lấy công
nghiệp nặng làm trọng tâm – cơ cấu mới khác với cơ cấu công – nông nghiệp trước đây)
(Cơ cấu kinh tế hợp lý là cơ cấu phù hợp với: Quy luật về phát triển các ngành sản xuất vật chất; điều kiện thực tiễn và khả năng của đất nước; phân công lao động và hợp tác quốc tế)
+ (3) Tốc độ của CNH: Trong chặng đường đầu tiên của thời kỳ quá
độ, chưa thể đẩy mạnh CNH, mà chỉ tạo tiền đề cần thiết để đẩy mạnh CNH
ở chặng đường tiếp theo (đây là thay đổi căn bản về tốc độ của CNH
XHCN.)
+ (4) Phương thức tiến hành CNH:
Phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, coi trọng tính khả thi và tính hiệu quả của các chương trình CNH (tránh tình trạng trước đây thường không tính đến nhu cầu thực tế của nền kinh tế và hiệu quả kinh doanh)
Quá trình CNH phải được tiến hành từng bước, phù hợp với trình độ LLSX trong thời kỳ quá độ lên CNXH, thực hiện “bước quá độ nhỏ trong bước quá độ lớn”
CNH được tiến hành trong nền kinh tế nhiều thành phần và nhiều hình thức sở hữu, gắn với nền kinh tế mở (đây là bước phát triển tư duy quan trọng nhất)
- Đại hội VII (1991):
+ “Phát triển LLSX, CNH đất nước theo hướng hiện đại gắn liền với việc phát triển một nền nông nghiệp toàn diện là nhiệm vụ trung tâm”
Trang 9+ Tiến hành CNH theo định hướng mở cửa, hội nhập với nền kinh tế thế giới và khu vực (bước nhận thức quan trọng)
+ Điểm then chốt ở đây là bước đầu nhấn mạnh CNH theo hướng hiện đại Đây là điểm rất quan trọng trong tư duy về CNH của Đảng, là bước ngoặt trong tư duy phát triển, làm cơ sở cho việc thay đổi mô hình phát triển
Bước 2: Bổ sung đường lối CNH trong những năm 1994-2001
- Hội nghị Trung ương 7 (khóa VII, 7 – 1994) ra Nghị quyết về phát triển công nghiệp, công nghệ:
+ Bổ sung thêm: CNH, HĐH là quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế, xã hội,
từ sử dụng lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến lao động kỹ thuật cùng với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến, hiện đại dựa trên cơ sở phát triển của công nghiệp và tiến bộ khoa học, công nghệ, tạo ra năng suất lao động cao
+ Hội nghị cũng đưa ra khái niệm: CNH, HĐH, coi đây là khái niệm kép, trong đó CNH và HĐH có mối quan hệ mật thiết với nhau, định vị CNH trên cơ sở HĐH, hay CNH hiện đại
+ Xác định: CNH là sự nghiệp của toàn dân với sự tham gia của tất cả các thành phần kinh tế, với nội dung trọng yếu là CNH nông nghiệp, tiến hành trên cơ sở nền kinh tế thị trường, của nền kinh tế mở và trên nền tảng khoa học – công nghệ hiện đại, kết hợp công nghệ truyền thống với công nghệ hiện đại; đi nhanh vào công nghệ hiện đại ở những khâu quyết định
- Đại hội VIII (1996):
+ Từ năm 1986 đến năm 1996, đất nước ta đã trải qua 10 năm thực hiện đường lối đổi mới của Đảng với 2 kế hoạch kinh tế xã hội 5 năm Trong
10 năm đó, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân Việt Nam đã phát huy cao
độ nội lực của dân tộc, kiên trì mục tiêu CMXHCN và tuy còn một số mặt
Trang 10yếu kém, chưa vững chắc, song nước ta đã ra khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội Đất nước đã có điều kiện để chuyển sang thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH Đại hội VIII của Đảng được coi là đại hội của CNH, HĐH đất nước
+ Về căn bản, nhất trí với quan điểm về CNH của HNTƯ 7, xác định mục tiêu, quan điểm chỉ đạo quá trình CNH, HĐH ở nước ta, coi CNH, HĐH là một bộ phận của đường lối phát triển kinh tế, là nội dung vật chất của quá trình phát triển kinh tế, được thực hiện theo mô hình phát triển kinh
tế của Việt Nam – mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN
+ CNH là quá trình HĐH, có thể và cần phải bằng con đường rút ngắn, chuyển nền kinh tế chậm phát triển sang nền kinh tế công nghiệp hiện đại, tạo cơ sở cho tăng trưởng cao, lâu bền của nền kinh tế (điểm nhấn quan trọng)
Bước 3: Điều chỉnh đường lối CNH từ năm 2001- nay
- Đại hội IX (2001) bổ sung thêm về con đường CNH rút ngắn, về xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ và yêu cầu phát triển bền vững:
+ Tư duy mới của Đại hội lần thứ IX là cách đặt vấn đề về con đường CNH, HĐH rút ngắn Trong điều kiện hiện nay, chúng ta có thể phát huy
những lợi thế của đất nước, gắn CNH với HĐH trong từng bước, tiếp cận với nền kinh tế tri thức, tận dụng mọi khả năng để đạt trình độ tiên tiến, hiện đại về khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin, phát huy nguồn lực trí tuệ và sức mạnh tinh thần của người Việt Nam
+ Phương hướng thực hiện CNH, HĐH ở nước ta: Phát triển nhanh và
có hiệu quả các sản phẩm, các ngành, các lĩnh vực có lợi thế, đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu
+ CNH, HĐH phải đảm bảo xây dựng nền kinh tế độc lập và tự chủ, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế
+ Đẩy nhanh CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn và việc nâng cao năng suất, chất lượng, sản phẩm nông nghiệp