Làm thế nào để suy nghĩ như một người thông thái
N u tôi yêu c u b n ánh giá m t ngế ầ ạ đ ộ ười nào óđ thông minh nh th nào, b nư ế ạ
s bi t b t ẽ ế ắ đầ ở đu âu Nh ng n u b n ánh giá ngư ế ạ đ ườ đi ó thông thái nh th ư ế nào thì b n s xem xét nh ng ph m ch t gì?ạ ẽ ữ ẩ ấ
Thông thái là kh n ng ả ă đưa ra nh ng ánh giá và l a ch n h p lý d a trên ữ đ ự ọ ợ ự kinh nghi m Nó là m t ệ ộ đức tính t t theo truy n th ng tri t h c và tôn giáo ố ề ố ế ọ
l n, t Aristotle ớ ừ đến Kh ng T và t ổ ử ừ đạo C ơ đố đế đạc n o Do thái, đạo H i ồ
n o Ph t, và o Lão n o n Theo cu n From Smart to Wise, s
thông thái ã phân bi t gi a nh ng nhà lãnh đ ệ ữ ữ đạo v ĩ đạ ới v i ph n còn l i V y ầ ạ ậ
b n c n làm gì ạ ầ để nuôi dưỡng s thông thái?ự
Trong m t nghiên c u do nhà tâm lý Paul Baltes và Ursula Staudinger d n ộ ứ ẫ
u, m t nhóm các nhà báo có nh h ng ã c nh ng nhân v t c a
công chúng được xem là thông thái Các nhà nghiên c u ã thu h p danh ứ đ ẹ sách ban đầu xu ng còn m t vài ngố ộ ườ đượi c nhi u ngề ười xem là thông thái –
m t nhóm các nhà lãnh ộ đạo, nhà th n h c, nhà khoa h c và nh ng th n ầ ọ ọ ữ ầ
tượng v n hóa H so sánh nh ng ngă ọ ữ ười thông thái ó v i m t nhóm đ ớ ộ được
ki m soát g m các chuyên gia thành công nh ng không ể ồ ư đượ đề ửc c là người thông thái (bao g m nh ng lu t s , bác s , giáo viên, nhà khoa h c và nhà ồ ữ ậ ư ỹ ọ
qu n lý).ả
C hai nhóm ả đều tr l i nh ng câu h i cho h m t c h i th hi n s thông ả ờ ữ ỏ ọ ộ ơ ộ ể ệ ự thái c a h Ví d , h s cho l i khuyên gì v i m t góa ph ang ủ ọ ụ ọ ẽ ờ ớ ộ ụ đ đối m t v i ặ ớ
m t l a ch n gi a m t bên là t b công vi c c a cô và m t bên là h tr conộ ự ọ ữ ộ ừ ỏ ệ ủ ộ ỗ ợ trai và cháu cô? H s tr l i m t cu c i n tho i t m t ngọ ẽ ả ờ ộ ộ đ ệ ạ ừ ộ ườ ạ đi b n ang b ị
tr m c m n ng nh th nào? M t h i ầ ả ặ ư ế ộ ộ đồng chuyên gia ã ánh giá nh ng đ đ ữ câu tr l i c a h , và k t qu - cùng v i nhi u nghiên c u theo sau ó – ã ả ờ ủ ọ ế ả ớ ề ứ đ đ
ti t l sáu s hi u bi t v s khác bi t gi a ngế ộ ự ể ế ề ự ệ ữ ười thông thái v i nh ng ngớ ữ ười còn l i trong chúng ta.ạ
1 Đừ ng đợ i cho đế n khi b n già h n và thông minh h n ạ ơ ơ Ngườ đạ ối t s
i m thông thái cao nh t có th là 30 tu i c ng nh 60 tu i Hóa ra
kinh nghi m s ng ít liên quan ệ ố đế n ch t l ấ ượ ng c a nh ng kinh nghi m ủ ữ ệ
ó
đ Theo d li u, ữ ệ độ ổ tu i gi a 25 ữ đến 75, thì s tự ương quan gi a tu i tác và ữ ổ
s thông thái là 0 S thông thái không n y sinh t b n thân kinh nghi m ự ự ả ừ ả ệ
s ng, mà úng h n là t s suy ng m sâu s c v nh ng bài h c thu ố đ ơ ừ ự ẫ ắ ề ữ ọ đượ ừc t kinh nghi m s ng Nghiên c u còn cho th y trí thông minh ch ch u trách ệ ố ứ ấ ỉ ị nhi m cho kho ng 2% s khác nhau trong s thông thái B n có th gi i ệ ả ự ự ạ ể ỏ trong vi c x lý thông tin ph c t p nh ng không ệ ử ứ ạ ư đạ đượt c nh ng gi i pháp ữ ả
h p lý cho nh ng v n ợ ữ ấ đề Nuôi dưỡng s thông thái là m t s l a ch n có ự ộ ự ự ọ suy tính mà con người có th làm b t k tu i tác và trí thông minh c a h ể ấ ể ổ ủ ọ
ây là cách h làm
2 Nhìn th gi i trong nh ng s c thái c a màu xám, không ph i tr ng và ế ớ ữ ắ ủ ả ắ
en
đ Hãy tưởng tượng b n ang g p m t cô gái 15 tu i ang lên k ho ch ạ đ ặ ộ ổ đ ế ạ
l y ch ng tu n t i B n s nói gì v i cô y?ấ ồ ầ ớ ạ ẽ ớ ấ
Trang 2ây là m t câu tr l i t i m thông thái th p:
“M t bé gái 15 tu i mu n k t hôn? Không ộ ổ ố ế được, k t hôn tu i 15 là sai hoàn ế ở ổ toàn B n ph i nói v i cô gái là hôn nhân không kh thi Th t vô trách nhi m ạ ả ớ ả ậ ệ khi ng h quan i m ó Không, ây ch là m t quan i m iên r ”ủ ộ đ ể đ đ ỉ ộ đ ể đ ồ
Ngượ ạc l i, người thông thái có quan i m a chi u Hãy xem m t câu tr l i đ ể đ ề ộ ả ờ
t i m thông thái cao:
đạ đ ể
“Nhìn b ngoài, ây có v là m t v n ề đ ẻ ộ ấ đề ễ d dàng Theo trung bình thì m t cô ộ gái 15 tu i l y ch ng không ph i là i u hay Nh ng có nh ng hoàn c nh mà ổ ấ ồ ả đ ề ư ữ ả
ó tr ng h p trung bình không phù h p Có th trong tr ng h p này có
liên quan đến nh ng hoàn c nh ữ ả đặc bi t, ví d nh cô gái ang m c b nh ệ ụ ư đ ắ ệ giai o n cu i Ho c cô gái v a m t b m Và cô gái có th ang s ng n nđ ạ ố ặ ừ ấ ố ẹ ể đ ố ở ề
v n hóa khác ho c giai o n l ch s khác Có th cô gái ă ặ đ ạ ị ử ể được d y d v i m t ạ ỗ ớ ộ
h giá tr khác v i chúng ta Thêm n a, b n ph i ngh v cách nói chuy n v i ệ ị ớ ữ ạ ả ĩ ề ệ ớ
cô gái và xem xét tr ng thái c m xúc c a cô.”ạ ả ủ
Chuyên gia Roger Martin xem nh ng ngữ ười thông thái là gi i vỏ ề suy nghĩ h pợ
nh t – “kh n ng có hai quan i m hoàn toàn ấ ả ă đ ể đố ậi l p nhau trong đầu h ” – và ọ làm hòa h p chúng cho tình hu ng trợ ố ước m t Nói nh nhà tri t h c Bertrand ắ ư ế ọ Russell “nh ng ngữ ười ngu ng c và cu ng tín lúc nào c ng r t ch c ch n v ố ồ ũ ấ ắ ắ ề
b n thân h , nh ng ngả ọ ư ười thông thái h n thì ơ đầ ắy p nh ng s không ch c.”ữ ự ắ
3 Cân b ng l i ích b n thân và l i ích c ng ằ ợ ả ợ ộ đồ ng Ph m ch t th hai nh ẩ ấ ứ đị ngh a s thông thái là kh n ng xem xét vĩ ự ả ă ượt ra ngoài nh ng khao khát cá ữ nhân c a chúng ta Nh nhà tâm lý Robert Sternberg nói: “s thông thái và ủ ư ự tính v k không th hòa h p ị ỷ ể ợ được”
i u này không có ý nói r ng ng i thông thái là ng i hy sinh b n thân
Trong cu n Give and Take, tôi ã nêu ra b ng ch ng v s th a mãn, h nh ố đ ằ ứ ề ự ỏ ạ phúc và thành công đều b xâm h i n u chúng ta quá quan tâm ị ạ ế đến người khác ho c ặ đến b n thân chúng ta Nó không lành m nh c ng nh không hi u ả ạ ũ ư ệ
qu khi b n là ngả ạ ườ ựi c c k ích k ho c c c k t t , v tha Ngỳ ỷ ặ ự ỳ ử ế ị ười không eođ
m t n oxy cho b n thân h trặ ạ ả ọ ước khi giúp đỡ người khác thì k t cu c s ế ộ ẽ
ch t, và ngế ười theo u i nh ng l i ích cá nhân b t ch p t n h i đ ổ ữ ợ ấ ấ ổ ạ đến người khác k t thúc là h y ho i m i quan h và uy tín c a h Ngế ủ ạ ố ệ ủ ọ ười thông thái
ph n ả đố ả địi gi nh cho r ng th gi i là m t n i th ng-thua, ằ ế ớ ộ ơ ắ được-m t H luôn ấ ọ tìm ra cách để làm l i cho m c tiêu c a ngợ ụ ủ ười khác c ng nh cho nh ng m cũ ư ữ ụ tiêu c a riêng h ủ ọ
4 Thách th c tình tr ng hi n t i ứ ạ ệ ạ Người thông thái s n sàng hoài nghi ẵ
nh ng quy t c Thay vì ch p nh n s vi c nh chúng luôn luôn là, s thông ữ ắ ấ ậ ự ệ ư ự thái liên quan đến vi c ệ đặt câu h i r ng có con ỏ ằ đường nào khác t t h n ố ơ
không Trong cu n Practical Wisdom, nhà tâm lý Barry Schwartz và nhà khoa ố
h c chính tr Kenneth Sharpe mô t v m t ngọ ị ả ề ộ ườ đi àn ông Philadelphia b ị
bu c t i kh ng ch m t tài x taxi b ng m t kh u súng B n án cho t i này là ộ ộ ố ế ộ ế ằ ộ ẩ ả ộ 2-5 n m tù, nh ng th c t thì: anh y dùng m t kh u súng ă ư ự ế ấ ộ ẩ đồ ch i, ó là l n ơ đ ầ
ph m t i ạ ộ đầu tiên c a anh ta, anh ta v a m t vi c và anh tr m 50$ ủ ừ ấ ệ ộ để giúp gia ình M t th m phán thông thái s cho anh m t b n án nh h n và cho đ ộ ẩ ẽ ộ ả ẹ ơ phép anh ta có m t công vi c bên ngoài nhà tù trong nh ng ngày ó ộ ệ ữ đ để anh
Trang 3có th giúp gia ình – và bu c anh tr l i 50$.ể đ ộ ả ạ
5 H ướ ng đế n s hi u bi t h n là ánh giá ự ể ế ơ đ Nhi u ngề ười trong chúng ta hành động gi ng nh nh ng b i th m viên, ánh giá hành ố ư ữ ồ ẩ đ động c a ngủ ười khác để chúng ta có th phân lo i chúng thành t t và x u Ngể ạ ố ấ ười thông thái
ch ng l i thôi thúc này, h hành ố ạ ọ động gi ng nh nh ng thám t mà m c tiêu ố ư ữ ử ụ
c a h là gi i thích v hành vi c a ngủ ọ ả ề ủ ười khác Theo th i gian, vi c nh n ờ ệ ấ
m nh vào s hi u bi t h n là ánh giá em l i m t l i th trong vi c d oán ạ ự ể ế ơ đ đ ạ ộ ợ ế ệ ự đ
nh ng hành ữ động c a ngủ ười khác, cho phép người thông thái đưa ra l i ờ khuyên t t h n cho ngố ơ ười khác và đưa ra nh ng l a ch n t t h n cho b n ữ ự ọ ố ơ ả thân h ọ
6 T p trung vào m c ích s ng h n s th a mãn ậ ụ đ ố ơ ự ỏ Trong m t nghiên c u ộ ứ gây b t ng , nhóm c a Baltes khám phá raấ ờ ủ ng ườ i thông thái không h nh ạ
phúc h n nh ng ng ơ ữ ườ i khác H không tr i nghi m nhi u c m xúc tích c cọ ả ệ ề ả ự
h n, có l vì s thông thái òi h i s t suy ng m mang tính phê phán và m tơ ẽ ự đ ỏ ự ự ẫ ộ quan i m dài h n Tuy nhiên, s thông thái có m t l i ích tâm lý rõ ràng: m tđ ể ạ ự ộ ợ ộ
c m nh n v m c ích s ng m nh m h n ôi khi, s thông thái có th bao ả ậ ề ụ đ ố ạ ẽ ơ Đ ự ể
g m vi c ồ ệ đặt nh ng gì làm chúng ta h nh phúc sau cu c tìm ki m ý ngh a ữ ạ ộ ế ĩ
s ng.ố