Mối quan hệ giữa sự buồn chán và sự chú ý

Nh ng chúng ta không th.

Mối quan hệ giữa sự buồn chán và sự chú ý

By Maria Konnikova

B n lái xe i làm vào m t bu i sáng b k t xe B n ang ng i l p h c toán, ạ đ ộ ổ ị ẹ ạ đ ồ ở ớ ọ nghe giáo viên gi ng bài h c c a bu i chi u hôm ó B n ang dán nh ng bì ả ọ ủ ổ ề đ ạ đ ữ

th ư để ử g i th m i, h t th này sang th khác Nh ng kinh nghi m có v ư ờ ế ư ư ữ ệ ẻ không liên quan gì nhau ó chia s i m gì chung? Chúng có kh n ng làm đ ẻ đ ể ả ă

b n bu n chánạ ồ

S bu n chán còn h n c m t trong nh ng th gây khó ch u nho nh trong ự ồ ơ ả ộ ữ ứ ị ỏ

cu c s ng Nó t ng liên quan ộ ố ừ đến vi c dùng ma túy và nghi n rệ ệ ượ đu, ánh

b c và hành vi b c ạ ố đồng – và có quan h v i nh ng l i có th gây ch t ngệ ớ ữ ỗ ể ế ười khi ang làm vi c Nh ng binh lính quân đ ệ ữ độ ề ũi v v khí h t nhân bu n chán thì ạ ồ

th c hi n nhi m v ít áng tin h n so v i nh ng ự ệ ệ ụ đ ơ ớ ữ đồng nghi p chú ý vào công ệ

vi c c a h ; nh ng phi công bu n chán có nhi u kh n ng d a vào quá trình ệ ủ ọ ữ ồ ề ả ă ự lái máy bay t ự động

Hi n nay, sau m t cu c kh o sát toàn di n v m i nghiên c u mà h có th ệ ộ ộ ả ệ ề ọ ứ ọ ể tìm th y ấ đề ậ c p v s bu n chán – có h n 100 – m t nhóm các nhà tâm lý ề ự ồ ơ ộ

h c t ọ ừ đạ ọi h c York Canada ã ở đ đưa ra m t câu tr l i, m t lý thuy t m i ộ ả ờ ộ ế ớ

th ng nh t v s bu n chán Trong m t bài báo m i ố ấ ề ự ồ ộ ớ đượ đăc ng trên t ờ Perspectives on Psychological Science, nhà tâm lý h c nh n th c John ọ ậ ứ Eastwood và nhóm c a ông nói r ngủ ằ t t c s bu n chán có th là k t qu ấ ả ự ồ ể ế ả

t cùng m t vi c: m t s xung ừ ộ ệ ộ ự độ t c a s chú ý, ho c s t p trung chú ủ ự ặ ự ậ

ý sai theo m t cách làm phá v s chú ý c a chúng ta ộ ỡ ự ủ ôi lúc, v n Đ ấ đề

n m ch có quá nhi u (ho c quá ít) th c nh tranh nhau ằ ở ỗ ề ặ ứ ạ để có được s ự chú ý c a chúng ta H cho r ng, trong m i trủ ọ ằ ọ ường h p, s bu n chán có liênợ ự ồ quan nhi u ề đến s áp ng bên trong c a chúng ta trự đ ứ ủ ước nh ng hoàn c nh ữ ả

s ng c a chúng ta c ng nh trố ủ ũ ư ước b n thân hoàn c nh.ả ả

N u h úng, và s bu n chán có quan h ch t ch v i l nh v c chú ý, thì khiế ọ đ ự ồ ệ ặ ẽ ớ ĩ ự

ó nó có th m ng xem s bu n chán nh m t th mà chúng ta có

th ki m soát ể ể được – và th m chí làm gi m b t “S bu n chán là m t ch ậ ả ớ ự ồ ộ ủ đề

b ph t l trong tâm lý h c, Timothy Wilson, nhà tâm lý h c xã h i ị ớ ờ ọ ọ ộ ở

University of Virginia, ngườ đi ang làm nh ng nghiên c u v s bu n chán ữ ứ ề ự ồ

“Có r t nhi u nghiên c u v s chú ý và tâm trí suy ngh lan man, nh ng [choấ ề ứ ề ự ĩ ư

n bây gi ], ch a có ai n l c mang chúng l i v i nhau d i ch v

s bu n chán.”ự ồ

Nhóm York hi n t i ã b t ở ệ ạ đ ắ đầu công vi c th c nghi m ệ ự ệ để ể ki m tra v m i ề ố quan h gi a s bu n chán và s chú ý i u h phát hi n ệ ữ ự ồ ự Đ ề ọ ệ đượ đc ã m ra ở

m t con ộ đường m i ớ để ể đ ề hi u i u gì ang di n ra trong tâm trí chúng ta khi đ ễ chúng ta c m th y bu n chán Nó không ch c i thi n kh n ng thoát kh i s ả ấ ồ ỉ ả ệ ả ă ỏ ự

bu n chán c a chúng ta, mà còn giúp chúng ta th c hi n nh ng bi n pháp ồ ủ ự ệ ữ ệ phòng ng a ừ để ch n nh ng xung ặ ữ độ ủt c a s chú ý – và làm gi m nh ng h u ự ả ữ ậ

qu nguy hi m c a m t tâm trí ang bu n chán.ả ể ủ ộ đ ồ

***

Trong nhi u th k , con ngề ế ỷ ườ đi ã c g ng ố ắ để ể đượ ạ hi u c t i sao chúng ta c mả

th y bu n chán ấ ồ Đầu nh ng n m 1900, các nhà phân tâm h c suy oán r ng ữ ă ọ đ ằ con ngườ ởi tr nên bu n chán vì khao khát vô th c ch a ồ ứ ư được th a mãn ỏ

Ngượ ạc l i, nh ng nhà hi n sinh nh Jean-Paul Sartre, xem s bu n chán ữ ệ ư ự ồ

nh m t cu c kh ng ho ng tri t h c c b n, cái mà Schopenhauer t ng g i ư ộ ộ ủ ả ế ọ ơ ả ừ ọ

là “c m giác tr ng r ng c a cu c s ng.” Trong l c lả ố ỗ ủ ộ ố ự ượng tâm lý h c hi n ọ ệ đại, các lý thuy t phát tri n tinh t h n ế ể ế ơ Đầu nh ng n m 1960, các nhà lý thuy t ữ ă ế

v s h ng ph n miêu t s bu n chán nh là k t qu c a m t s không phùề ự ư ấ ả ự ồ ư ế ả ủ ộ ự

h p gi a nhu c u v s h ng ph n c a chúng ta và kh n ng áp ng nó ợ ữ ầ ề ự ư ấ ủ ả ă đ ứ

c a môi trủ ường chúng ta Các lý thuy t nh n th c nh n m nh v nh n th c ế ậ ứ ấ ạ ề ậ ứ

cá nhân v môi trề ường nh là không thú v ho c ư ị ặ đơ đ ện i u, dù th c t nó có ự ế úng nh v y hay không Nh ng cách ngh ó v s bu n chán có i m

chung là, chúng có tính mô t , mà không ả đề xu t ấ được m t nguyên nhân cho ộ

s bu n chán có th ki m tra ự ồ ể ể được – ho c ặ đề xu t b t kì gi i pháp nào.ấ ấ ả

Eastwood, m t nhà lâm sàng, ã phát tri n m t m i quan tâm ộ đ ể ộ ố đến s bu n ự ồ chán t vi c hành ngh v i các thân ch C th là, nh ng thân ch b tr m ừ ệ ề ớ ủ ụ ể ữ ủ ị ầ

c m thả ường xuyên thì h hay nói ọ đến s bu n chán, nh ng ông ã nói trong ự ồ ư đ

m t cu c ph ng v n, là các tài li u h c thu t ít ộ ộ ỏ ấ ệ ọ ậ đề ậ c p v nó Eastwood t h iề ự ỏ

li u s bu n chán không ch là m t m t khác c a tr m c m, nh ng trong m t ệ ự ồ ỉ ộ ặ ủ ầ ả ư ộ

lo t nghiên c u, ông và các ạ ứ đồng nghi p ch ng minh r ng, hai tr ng thái ó ệ ứ ằ ạ đ

là khá khác bi t.ệ

i u ông phát hi n th y, thông qua m t lo t nghiên c u xem xét v s bu n

chán và tr m c m và thông qua nh ng cu c ph ng v n v i các thân ch , là ầ ả ữ ộ ỏ ấ ớ ủ

m t y u t chung dộ ế ố ường nh liên k t s bu n chán và tr m c m “S bu n ư ế ự ồ ầ ả ự ồ chán, c t lõi c a nó là khao khát ố ủ được th a mãn vi c d n mình/chú ý vào 1 ỏ ệ ấ công vi c gì ó nh ng không th ệ đ ư ể đạ đượt c, Eastwood nói “Và s chú ý là ự quá trình nh n th c mà nh ó chúng ta tậ ứ ờ đ ương tác v i c th gi i bên ngoài ớ ả ế ớ

và th gi i c m xúc và suy ngh bên trong c a chúng ta Do ó, s chú ý ph iế ớ ả ĩ ủ đ ự ả

là i m c t lõi c a nh ngh a.”đ ể ố ủ đị ĩ

Nhóm c a ông th c hi n m t ánh giá k lủ ự ệ ộ đ ỹ ưỡng v nghiên c u hi n có v s ề ứ ệ ề ự

bu n chán ồ để xem li u có m i liên k t này không i u h phát hi n th y th t ệ ố ế Đ ề ọ ệ ấ ậ áng khuy n khích Ví d , trong m t th c nghi m n m 1989 i h c Clark,

nh ng ngữ ười tham gia được yêu c u ầ đọc và ghi nh m t bài báo m c ớ ộ ở ứ độ

v a ph i trong lúc m t TV ừ ả ộ được b t phòng k bên N u Tv n ào, m i ậ ở ế ế ồ ọ

người nói r ng h th y n n – nh ng không bu n chán Tuy nhiên, n u ti ng ằ ọ ấ ả ư ồ ế ế

n c a Tv là ph ng ph t, thì nhi u ng i nói là c m th y bu n chán c hai

trường h p, s chú ý c a nh ng ngợ ự ủ ữ ười tham gia b phá v Nh ng tình ị ỡ ư ở

hu ng ố đầu tiên thì nguyên nhân c a s phá v chú ý là rõ ràng, thì tình ủ ự ỡ ở

hu ng th hai, không có nguyên nhân rõ ràng cho s không th t p trung chúố ứ ự ể ậ

ý, và do ó nh ng ngđ ữ ười tham gia quy nh ng c m xúc c a h cho s bu n ữ ả ủ ọ ự ồ chán

Trong lo t th c nghi m khác, nhà tâm lý Cynthia Fisher (ạ ự ệ đạ ọi h c Bond) xem xét con người ph n ng nh th nào trả ứ ư ế ước b i c nh nh ng cu c trò chuy n ố ả ữ ộ ệ ang di n ra khi h ang hoàn thành m t trong 3 nhi m v : m t nhi m v l p

ráp không òi h i nhi u s chú ý, m t nhi m v đ ỏ ề ự ộ ệ ụ đọ đểc tìm l i không thú v , ỗ ị

òi h i s chú ý, và m t nhi m v qu n lý òi h i duy trì s chú ý nh ng

nhi m v này khá thú v Bà phát hi n th y, s bu n chán không ch ph n ánhệ ụ ị ệ ấ ự ồ ỉ ả

b n ch t c a b n thân nhi m v ; mà nó còn là m t ph n ng trả ấ ủ ả ệ ụ ộ ả ứ ước môi

trường Khi nhi m v không òi h i nhi u s chú ý, thì m t cu c trò chuy n ệ ụ đ ỏ ề ự ộ ộ ệ thú v th c t làm gi m m c ị ự ế ả ứ độ bu n chán c a con ngồ ủ ười – nó giúp h gi i trí,ọ ả

ví d nh m t ngụ ư ộ ười lái xe nghe radio Ch tình hu ng th hai, c m giác ỉ ở ố ứ ả

bu n chán xu t hi n: m t nhi m v bu n t òi h i s t p trung, thì b i ồ ấ ệ Ở ộ ệ ụ ồ ẻ đ ỏ ự ậ ố

c nh trò chuy n lôi kéo s chú ý c a h và d n ả ệ ự ủ ọ ẫ đến c m giác bu n chán.ả ồ nghiên c u khác v s bu n chán, y u t t ng t c ng xu t hi n: s chú

ý, dù nó có được nh c ắ đến ho c xem xét công khai trong nghiên c u hay ặ ứ không D a vào nh ng th h ã phát hi n, các nhà nghiên c u trình bày ự ữ ứ ọ đ ệ ứ

m t gi thuy t m i v làm th nào mà 2 th ó có th có quan h v i ộ ả ế ớ ề ế ứ đ ể ệ ớ

nhau:khi b n không th t p trung chú ý vào nhi m v tr ạ ể ậ ệ ụ ướ c m t, thì b n ắ ạ

b t ắ đầ u c m th y bu n chán ả ấ ồ

“Đặ ựt s chú ý v trí trung tâm c a kinh nghi m…cho phép chúng ta gi i ở ị ủ ệ ả thích v kinh nghi m bu n chán mang tính ch quan: th i gian trôi qua ch m ề ệ ồ ủ ờ ậ

ch p, khó t p trung, s h ng ph n r i lo n” Eastwood nói Khi m t nhi m v ạ ậ ự ư ấ ố ạ ộ ệ ụ quá đơn gi n ả đến n i nó không òi h i s t p trung chú ý thì chúng ta thỗ đ ỏ ự ậ ường không th tìm th y m t i m chú ý phù h p: Chúng ta không n l c ể ấ ộ đ ể ợ ỗ ự đủ để duy trì s t p trung c a chúng ta vào ho t ự ậ ủ ạ động trước m t M t khác, c g ngắ ặ ố ắ

x lý m t môi trử ộ ường quá t i v i ngu n l c chú ý có h n c ng có th làm ả ớ ồ ự ạ ũ ể chúng ta c m th y bu n chán Eastwood nói “ả ấ ồ Khi chúng ta ang trong đ ở

m t môi tr ộ ườ ng kích thích m nh, thì chúng ta có nhi u kh n ng tr i ạ ề ả ă ả

nghi m s vi c là không th a mãn vì s chú ý c a chúng ta b lôi kéo ệ ự ệ ỏ ự ủ ị

theo nh ng h ữ ướ ng khác nhau.”

Bi t ế được s bu n chán và s chú ý có quan h v i nhau có th giúp c i ự ồ ự ệ ớ ể ả thi n cách chúng ta x lý v i c hai th này “Vì chúng ta bi t khá nhi u v ệ ử ớ ả ứ ế ề ề cách th c s chú ý v n hành, nên thông tin này có th cho phép chúng ta xácứ ự ậ ể

nh c nh ng tình hu ng nào d n n s bu n chán”, nhà khoa h c th n

kinh Jonathan Smallwood nói, ngườ ừi t ng nghiên c u v tâm trí suy ngh lan ứ ề ĩ man trong 15 n m qua Và hi u ă ể được s bu n chán c ng có th em l i m t ự ồ ũ ể đ ạ ộ

s hi u bi t sâu s c m i v s chú ý.ự ể ế ắ ớ ề ự

Hàng ngàn người M b ch n oán m c các ch ng r i lo n chú ý, thì nh ng ĩ ị ẩ đ ắ ứ ố ạ ữ

hi u bi t n y sinh t nghiên c u qu th t là thú v Ví d , trong m t nghiên ể ế ả ừ ứ ả ậ ị ụ ộ

c u, m t nhóm các nhà nghiên c u University of Freiburg phát hi n ứ ộ ứ ở ệ

th y,ấ khi gây ra s bu n chán nh ng ng ự ồ ở ữ ườ i tham gia thì có th khi n ể ế

h b t ọ ắ đầ u hành x nh th h ang m c ch ng t ng ử ư ể ọ đ ắ ứ ă độ ng gi m chú ý ả

ADHD.

***

Bên c nh vi c giúp cho các bác s và các nhà tr li u, thì m t lý thuy t h p ạ ệ ỹ ị ệ ộ ế ợ

nh t thành công v s bu n chán có th giúp chúng ta trong ng n h n N u ấ ề ự ồ ể ắ ạ ế

s bu n chán b t ngu n t m t s xung ự ồ ắ ồ ừ ộ ự đột gi a s t p trung bên trong ữ ự ậ chúng ta và môi trường c a chúng ta, thì nó em l i cho chúng ta 2 cách ủ đ ạ để

có th thoát kh i s bu n chán – m t cách là bên trong và cá nhân, m t cách ể ỏ ự ồ ộ ộ

là bên ngoài và có tính h th ng.ệ ố

Nh Smallwood ch ra, lý thuy t m i cho r ng “chúng ta ch u m t s trách ư ỉ ế ớ ằ ị ộ ố nhi m ệ đố ới v i m c ứ độ bu n chán c a riêng chúng ta.” Nghiên c u cho r ng, ồ ủ ứ ằ

ch c n l u ý ỉ ầ ư đến nh ng tình hu ng gây ra s bu n chán mà chúng ta ang ữ ố ự ồ đ ở trong ó c ng có th em l i m t s s gi i t a Trong lo t nghiên c u g n đ ũ ể đ ạ ộ ố ự ả ỏ ạ ứ ầ

ây i h c Cornell, các nhà tâm lý Thomas Gilovich và Clayton Critcher

đ ở đạ ọ

yêu c u ngầ ười tham gia ngh v vi c h s làm n u h không trong phòng ĩ ề ệ ọ ẽ ế ọ ở

th c nghi m: M t s ngự ệ ộ ố ườ đượi c yêu c u ngh v lúc r i rãi, nh ng ngầ ĩ ề ỗ ữ ười khác thì ngh v nh ng b n ph n, trách nhi m Sau ó, t t c ngĩ ề ữ ổ ậ ệ đ ấ ả ười tham gia hoàn thành m t trò ch i l p hình Sau ó, h ộ ơ ắ đ ọ được h i tâm trí h có suy ngh ỏ ọ ĩ lan man không H càng m m ng v nh ng s l a ch n thay th tích c c ọ ơ ộ ề ữ ự ự ọ ế ự (ngh v lúc r i rãi), thì h càng c m th y bu n chán, lý gi i r ng nh ng gi c ĩ ề ỗ ọ ả ấ ồ ả ằ ữ ấ

m ban ngày c a h v nh ng ơ ủ ọ ề ữ đồng c xanh là b t mãn v i b n thân trò ch iỏ ấ ớ ả ơ

l p hình Tuy nhiên, n u h ý th c ắ ế ọ ứ được v vi c ki m soát tâm trí suy ngh lanề ệ ể ĩ man thì nh ng tri u ch ng bu n chán c a h bi n m t Rõ ràng là ch c n ữ ệ ứ ồ ủ ọ ế ấ ỉ ầ

i u ch nh nh ng xung t làm chúng ta c m th y bu n chán thì có th r t có

l i trong vi c giúp lo i b s bu n chán.ợ ệ ạ ỏ ự ồ

Nh ng v khí mang tính h th ng h n – ví d , thay ữ ũ ệ ố ơ ụ đổ đồ đại c, môi trường xung quanh “Di chuy n môi trể ường xung quanh là m t cách ộ để giúp con

người gi ữ được s t p trung chú ý”, Eastwood nói “Ng i m t cái bàn làm ự ậ ồ ở ộ

vi c là m t ý tệ ộ ưởng kinh kh ng” Wilson nh t trí, b sung thêm là ch c n ủ ấ ổ ỉ ầ

nh ng s thay ữ ự đổi nh môi trỏ ở ường có th t o ra m t khác bi t l n.ể ạ ộ ệ ớ

Nh ng th có th gây sao lãng càng l n thì chúng ta càng ít có kh n ng x ữ ứ ể ớ ả ă ử

lý v i s bu n chán.ớ ự ồ

Và chúng ta c ng không bi t làm gì v i b n thân khi nh ng th gây sao lãng ũ ế ớ ả ữ ứ

ó t ng t b lo i b Trong m t nghiên c u, Wilson quan sát nh ng sinh

viên đạ ọi h c b b m t mình trong m t c n phòng, không i n tho i ho c ị ỏ ộ ộ ă đ ệ ạ ặ không có nh ng th gây sao lãng khác, trong 15 phút Ông nói “H ghét i u ữ ứ ọ đ ề ó” M t ng i s cho r ng chúng ta có th dành th i gian ó t gi i trí

tinh th n Nh ng chúng ta không th Chúng ta ã quên m t làm th nào.ầ ư ể đ ấ ế