10 điều bất thường thú vị về trí nhớ mà mọi người nên biết

10 điều bất thường thú vị về trí nhớ mà mọingười nên biết Nhi u ngề ười nói r ng h có trí nh kém, nh ng ph n l n là sai.

10 điều bất thường thú vị về trí nhớ mà mọi

người nên biết

Nhi u ngề ười nói r ng h có trí nh kém, nh ng ph n l n là sai Cách ho t ằ ọ ớ ư ầ ớ ạ

đ ng c a trí nh có th gây b t ng , gây th t v ng, kỳ l – nh ng không h n ộ ủ ớ ể ấ ờ ấ ọ ạ ư ẳ

là ‘kém’

Đ i v i đa s chúng ta thì v n đ không n m trí nh c a chúng ta, mà n m ố ớ ố ấ ề ằ ở ớ ủ ằ

s hi u bi t c a chúng ta v cách ho t đ ng c a trí nh

Sau đây là 10 đi u b t thề ấ ường thú v c a trí nh đem l i m t s hi u bi t t t ị ủ ớ ạ ộ ự ể ế ố

h n v th làm chúng ta nh - ho c quên.ơ ề ứ ớ ặ

1 B i c nh là vua ố ả

Th chúng ta có th ghi nh ph thu c m t ph n vào tình hu ng và tr ng tháiứ ể ớ ụ ộ ộ ầ ố ạ tinh th n c a chúng ta vào th i đi m đó Đó là vì trí nh c a chúng ta làm ầ ủ ờ ể ớ ủ

vi c b ng cách liên tệ ằ ưởng

B n thân b i c nh có th ch v m i ki u s vi c: m t s s vi c thì d dàng ả ố ả ể ỉ ề ọ ể ự ệ ộ ố ự ệ ễ

h n đ ghi nh m t đ a đi m nào đó, nh ng s vi c khác thì d nh h n ơ ể ớ ở ộ ị ể ữ ự ệ ễ ớ ơ khi chúng ta tr i nghi m v nh ng mùi c th , ho c khi chúng ta đang có ả ệ ề ữ ụ ể ặ

nh ng tr ng thái c m xúc đ c bi t.ữ ạ ả ặ ệ

M t nghiên c u ch ng minh đi u này b ng cách yêu c u nh ng ngộ ứ ứ ề ằ ầ ữ ườ ặi l n

bi n h c danh sách các t ho c là dể ọ ừ ặ ướ ưới n c 15ft ho c h c trên c n ặ ọ ạ

(Godden & Baddeley, 1975)

Hóa ra khi h h c các t dọ ọ ừ ướ ưới n c, h đã nh đọ ớ ược 32% s t khi đố ừ ược

ki m tra dể ướ ưới n c, nh ng ch nh đư ỉ ớ ược 21% khi được ki m tra trên c n.ể ạ

T t nhiên trí nh c a chúng ta ph c t p h n nhi u so v i danh sách các t ấ ớ ủ ứ ạ ơ ề ớ ừ

Nh ng nghiên c u kh ng đ nh r ng đ i v i trí nh thì b i c nh r t quan tr ng.ư ứ ẳ ị ằ ố ớ ớ ố ả ấ ọ

2 Google ghi nh giúp b n ớ ạ

N u b n t ng lo l ng v tác đ ng c a internet đ i v i đ u óc c a b n thì khía ế ạ ừ ắ ề ộ ủ ố ớ ầ ủ ạ

c nh này c a trí nh dạ ủ ớ ường nh tăng thêm nh ng n i lo y.ư ữ ỗ ấ

‘Hi u ng Google’ là phát hi n cho th y chúng ta có xu hệ ứ ệ ấ ướng quên nh ng ữ

th mà chúng ta bi t mình có th tìm ki m trên internet.ứ ế ể ế

Trong m t nghiên c u c a Sparrow et al (2011) nh ng ngộ ứ ủ ữ ười tham gia được

đi u khi n đ nghĩ r ng h ho c là có th tìm đề ể ể ằ ọ ặ ể ược nh ng v t mà h đữ ậ ọ ược yêu c u nh l i t m t máy vi tính, ho c nh ng v t b xóa.ầ ớ ạ ừ ộ ặ ữ ậ ị

K t qu cho th y trí nh c a m i ngế ả ấ ớ ủ ọ ườ ệi t đi đ i v i nh ng v t mà h nghĩ là ố ớ ữ ậ ọ

h có th tìm ki m.ọ ể ế

Đi u quan tr ng là, m c dù s th t là trí nh c a con ngề ọ ặ ự ậ ớ ủ ườ ệi t đi khi h có thọ ể

ti p c n thông tin thì h l i bi t rõ h n v n i tìm th y thông tin đó.ế ậ ọ ạ ế ơ ề ơ ấ

Gi s b n có th tìm ki m h u h t m i th trên internet thì đi u đó có nghĩa ả ử ạ ể ế ầ ế ọ ứ ề

là chúng ta cu i cùng s quên h u h t m i th ?ố ẽ ầ ế ọ ứ

Tác gi c a nghiên c u, Betsy Sparrow, xem đây nh là m t s tái t ch c ả ủ ứ ư ộ ự ổ ứ

c a cách chúng ta ghi nh s vi c:ủ ớ ự ệ

“B não c a chúng ta d a vào internet đ ghi nh r t gi ng v i cách chúng taộ ủ ự ể ớ ấ ố ớ

d a vào trí nh c a m t ngự ớ ủ ộ ườ ại b n, m t thành viên gia đình ho c đ ng ộ ặ ồ nghi p Chúng ta ít nh đệ ớ ược b n thân thông tin h n là nh đả ơ ớ ược n i mà ơ thông tin có th để ược tìm th y.”ấ

Nh v y, đây không ph i là m t bư ậ ả ộ ước lùi, mà là m t s ti n hóa trong cách tríộ ự ế

nh làm vi c.ớ ệ

3 Nh ng c m xúc tiêu c c m t đi nhanh h n ữ ả ự ấ ơ

V trung bình, nh ng c m xúc tiêu c c b quên nhanh h n nh ng c m xúc ề ữ ả ự ị ơ ữ ả tích c c.ự

M t nghiên c u yêu c u con ngộ ứ ầ ườ ế ềi vi t v nh ng vi c đã x y ra v i h qua ữ ệ ả ớ ọ

m t kho ng th i gian kéo dài nhi u tháng.ộ ả ờ ề

Sau đó h đọ ược yêu c u nh l i nh ng s ki n đó 5 năm sau.ầ ớ ạ ữ ự ệ

M t đi u kỳ l x y ra đ i v i h u h t m i ngộ ề ạ ả ố ớ ầ ế ọ ười (không-b tr m c m): nh ng ị ầ ả ữ

s vi c tiêu c c b quên v i t l cao h n so v i nh ng s vi c tích c c.ự ệ ự ị ớ ỷ ệ ơ ớ ữ ự ệ ự Các nhà tâm lý không bi t chính xác t i sao đi u này x y ra, nh ng dế ạ ề ả ư ường

nh nó là m t ph n c a h mi n d ch tâm lý t nhiên c a chúng ta, giúp b o ư ộ ầ ủ ệ ễ ị ự ủ ả

v chúng ta ch ng l i nh ng cú đánh không tránh kh i c a cu c s ng.ệ ố ạ ữ ỏ ủ ộ ố

4 X lý sâu s c ử ắ

S th t là m t s ki n ho c m t ký c càng đự ậ ộ ự ệ ặ ộ ứ ượ ửc x lý sâu s c thì kh năng ắ ả

s ki n đó đự ệ ược nh l i sau này càng l n.ớ ạ ớ

M t nghiên c u c đi n yêu c u m i ngộ ứ ổ ể ầ ọ ườ ố ắi c g ng nh m t danh sách các ớ ộ

t (Craik & Tulving, 1975).ừ

M t s ngộ ố ườ ượi đ c yêu c u t p trung vào nh ng chi ti t bên ngoài, nh âm ầ ậ ữ ế ư

c a các t ho c chúng đủ ừ ặ ược vi t nh th nào Còn nhóm khác thì ph i x lý ế ư ế ả ử

ý nghĩa c a các t ủ ừ

B n s ng c nhiên khi bi t r ng nh ng ngạ ẽ ạ ế ằ ữ ười đã suy nghĩ v ý nghĩa c a các ề ủ

t đã làm t t nh t trong m t bài ki m tra sau đó.ừ ố ấ ộ ể

Tìm ki m nh ng m i liên k t sâu xa h n là cách đ làm nh ng ký c v ng ế ữ ố ế ơ ể ữ ứ ữ

ch c trong tâm trí.ắ

5 S bóp méo ký c ự ứ

Khi m t ký c b ‘quy gán sai’ m t s khía c nh ban đ u xác th c c a m t ký ộ ứ ị ộ ố ạ ầ ự ủ ộ

c tr nên b bóp méo qua th i gian, không gian ho c hoàn c nh

M t s ví d độ ố ụ ược nghiên c u trong phòng th c nghi m là:ứ ự ệ

Quy gán sai ngu n g c c a nh ng ký c Trong m t nghiên c u, nh ng ồ ố ủ ữ ứ ộ ứ ữ

người tham gia v i nh ng ký c ‘bình thớ ữ ứ ường’ thường xuyên m c sai l m khi ắ ầ nghĩ r ng h thu đằ ọ ược m t s ki n bình thộ ự ệ ường t m t t báo, trong khi th c ừ ộ ờ ự

t là nh ng th c nghi m viên đã cung c p cho h s ki n đó (Schacter, ế ữ ự ệ ấ ọ ự ệ Harbluk, & McLachlan, 1984)

Quy gán sai m t khuôn m t cho b i c nh sai Các nghiên c u cho th y các kýộ ặ ố ả ứ ấ

c có th tr n l n v i nhau, do đó các khuôn m t và nh ng b i c nh là hòa

vào nhau

Chuyên gia v trí nh Daniel Schacter cho r ng nh ng quy gán sai đó có th ề ớ ằ ữ ể

h u ích cho chúng ta (Schacter, 1999).ữ

Kh năng rút ra, tr u tả ừ ượng hóa và khái quát hóa kinh nghi m c a chúng ta ệ ủ cho phép chúng ta áp d ng nh ng bài h c mà chúng ta đã h c đụ ữ ọ ọ ược trong

m t lĩnh v c này sang lĩnh v c khác.ộ ự ự

6 Hi u ng Zeigarnik ệ ứ  

Hi u ng Zeigarnik đệ ứ ược đ t theo tên m t nhà tâm lý h c ngặ ộ ọ ười Nga, Bluma Zeigarnik, người đã nh n th y m t vi c kì l khi đang ng i ăn m t nhà hàngậ ấ ộ ệ ạ ồ ở ộ Vienna

ở

Nh ng ngữ ười ph c v dụ ụ ường nh ch nh nh ng phi u g i món ăn đang ư ỉ ớ ữ ế ọ trong quá trình ph c v Khi đã hoàn thành thì nh ng phi u g i món ăn bi n ụ ụ ữ ế ọ ế

m t kh i trí nh c a h ấ ỏ ớ ủ ọ

Zeigarnik quay v phòng th c nghi m đ ki m tra m t lý thuy t v chuy n gì ề ự ệ ể ể ộ ế ề ệ đang di n ra.ễ

Bà yêu c u nh ng ngầ ữ ười tham gia th c hi n 20 ho c nh ng nhi m v r t đ nự ệ ặ ữ ệ ụ ấ ơ

gi n trong phòng th c nghi m (Zeigarnik, 1927) Th nh tho ng h b làm gián ả ự ệ ỉ ả ọ ị

đo n trong lúc th c hi n nhi m v ạ ự ệ ệ ụ

Sau đó bà h i h v nh ng nhi m v nào h nh làm Con ngỏ ọ ề ữ ệ ụ ọ ớ ười có th ghi ể

nh nh ng nhi m v mà h t ng b làm gián đo n nhi u h n g p 2 l n so v iớ ữ ệ ụ ọ ừ ị ạ ề ơ ấ ầ ớ

nh ng nhi m v h đã hoàn thành.ữ ệ ụ ọ

Hi u ng Zeigarnik nói r ng nh ng nhi m v còn dang d đệ ứ ằ ữ ệ ụ ở ược ghi nh t t ớ ố

h n nh ng nhi m v đã hoàn thành.ơ ữ ệ ụ

7 Ch ng quên th i th u ứ ờ ơ ấ

H u h t nh ng ngầ ế ữ ườ ưởi tr ng thành không th nh l i ph n l n , n u không ể ớ ạ ầ ớ ế nói là b t kì th gì, t trấ ứ ừ ước 3 tu i.ổ

Đó là cái mà Sigmund Freud l n đ u tiên g i b ng thu t ng ‘ch ng quên ầ ầ ọ ằ ậ ữ ứ

th i th u.’ờ ơ ấ

M t nghiên c u m i v ký c th i th u ti t l r ng ch ng quên th i th u ộ ứ ớ ề ứ ờ ơ ấ ế ộ ằ ứ ờ ơ ấ

b t đ u t kho ng 7 tu i (Bauer & Larkina, 2013).ắ ầ ừ ả ổ

Các k t qu cho th y gi a 5 và 7 tu i, tr em có th nh l i kho ng 63% và ế ả ấ ữ ổ ẻ ể ớ ạ ả 72% các s ki n mà chúng l n đ u tiên nh l i lúc 3 tu i.ự ệ ầ ầ ớ ạ ổ

Tuy nhiên, vào kho ng 8 ho c 9 tu i thì tr ch nh l i đả ặ ổ ẻ ỉ ớ ạ ược kho ng 35% các ả

s ki n.ự ệ

Khi còn nh , h i cá ng a – m t ph n c a não quan tr ng cho trí nh - v n ỏ ồ ự ộ ầ ủ ọ ớ ẫ còn đang sinh s n các t bào th n kinh: nh ng n ron m i liên t c đả ế ầ ữ ơ ớ ụ ược sinh ra

Cho đ n khi quá trình này hoàn thành, chúng ta th y nó khó mà l u gi ế ấ ư ữ

nh ng ký c dài h n v b n thân.ữ ứ ạ ề ả

8 S b t m nh c a ký c ự ậ ạ ủ ứ

Dù chúng ta có th nh l i để ớ ạ ượ ấc r t ít t kho ng trừ ả ước 7 tu i, thì đ tu i thanhổ ộ ổ thi u niên và đ u tu i trế ầ ổ ưởng thành l i là m t v n đ hoàn toàn khác.ạ ộ ấ ề

T gi a 10 và 30 tu i, h u h t nh ng ngừ ữ ổ ầ ế ữ ườ ưởi tr ng thành tr i nghi m m t s ả ệ ộ ố

th i đi m l n nh t trong đ i h Đó là vi c h c, tu i d y thì, b t đ u yêu, ờ ể ớ ấ ờ ọ ệ ọ ổ ậ ắ ầ quy t đ nh v ngh nghi p, k t hôn, có đ a con đ u lòng …ế ị ề ề ệ ế ứ ầ

Dù nh ng năm sau này c a cu c đ i h có th đ y p h nh phúc và s th a ữ ủ ộ ờ ọ ể ầ ắ ạ ự ỏ mãn, thì chính 2 th p k đó là th i đi m mà đa s m i ngậ ỷ ờ ể ố ọ ườ ải tr i qua nh ng ữ thay đ i l n nh t v i b n s c tâm lý, nh ng m c tiêu và hoàn c nh s ng c a ổ ớ ấ ớ ả ắ ữ ụ ả ố ủ

h ọ

Do đó m i ngọ ười có xu hướng nh kho ng th i gian này mãnh li t nh t – đó ớ ả ờ ệ ấ

là ‘s b t m nh ký c; đự ậ ạ ứ ược đ t tên sau cú b t m nh trên đ th c a s ph c ặ ậ ạ ồ ị ủ ự ụ

h i nh ng ký c v b n thân c a con ngồ ữ ứ ề ả ủ ười (màu đ ).ỏ

9 Thành ki n nh t quán ế ấ  

Nh ng kinh nghi m m i không r i vào m t cái b ng tr ng; chúng ta không ữ ệ ớ ơ ộ ả ố

đ n thu n ch ghi l i nh ng s vi c chúng ta nhìn th y xung quanh chúng ta.ơ ầ ỉ ạ ữ ự ệ ấ Thay vào đó, m i th chúng ta làm, nghĩ ho c tr i nghi m, b nh họ ứ ặ ả ệ ị ả ưởng b i ở

nh ng suy nghĩ và s vi c trong quá kh đã x y ra v i chúng ta.ữ ự ệ ứ ả ớ

M t đ ng l c tâm lý m nh m c a con ngộ ộ ự ạ ẽ ủ ười đó là tr nên nh t quán.ở ấ

Đi u này có th d n đ n thành ki n nh t quán (consistency biasa): chúng ta ề ể ẫ ế ế ấ

có m t xu hộ ướng xây d ng l i quá kh đ làm nó tr nên thích h p h n v i ự ạ ứ ể ở ợ ơ ớ

th gi i quan hi n t i c a chúng ta.ế ớ ệ ạ ủ

Ví d , khi con ngụ ười già đi, v trung bình, h tr nên b o th h n v chính tr ề ọ ở ả ủ ơ ề ị

10 Hi u ng nh l i ệ ứ ớ ạ  

Nhi u ký c có v chân th t nh ng hóa ra l i là s nh sai, n u không nói là ề ứ ẻ ậ ư ạ ự ớ ế toàn nh ng s ki n h c u, n u chúng ta có th ki m tra.ữ ự ệ ư ấ ế ể ể

Nh ng, li u s trôi qua lâu c a th i gian có làm sai l c trí nh , ho c li u có ư ệ ự ủ ờ ạ ớ ặ ệ

m t s quá trình nào đó gây ra s thay đ i này?ộ ố ự ổ

Trong m t th c nghi m, nh ng ngộ ự ệ ữ ười tham gia có nh ng ký c đữ ứ ượ ưc l u gi ữ theo cách được ki m soát c n th n đ ki m tra đi u này (St Jacques & ể ẩ ậ ể ể ề Schacter, 2013)

Các k t qu cho th y nh ng ký c c a con ngế ả ấ ữ ứ ủ ườ ừi v a được tăng cường và bóp méo b i quá trình nh l i Đi u này cho th y ch đ n thu n nh l i m t ở ớ ạ ề ấ ỉ ơ ấ ớ ạ ộ

ký c đã đ đ c ng c nó.ứ ủ ể ủ ố

Đây là m t khía c nh c a s th t r ng trí nh là m t quá trình ch đ ng, tái ộ ạ ủ ự ậ ằ ớ ộ ủ ộ xây d ng; vi c nh l i m t đi u gì đó không ph i là m t hành đ ng trung tính,ự ệ ớ ạ ộ ề ả ộ ộ

nó làm cho ký c đó m nh thêm so v i nh ng ký c khác.ứ ạ ớ ữ ứ

Hy v ng là nh ng ‘tính b t thọ ữ ấ ường’ đó c a trí nh giúp nh n m nh s th t là ủ ớ ấ ạ ự ậ

m t s th mà chúng ta nghĩ là b t l i c a trí nh thì th c s l i là nh ng ộ ố ứ ấ ợ ủ ớ ự ự ạ ữ

đi m m nh.ể ạ