NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ CÁC CHÍNH SÁCH VỀ TTNT LỢN, BÒ NHẰM ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ PHÁT TRIỂN NHANH ĐÀN GIA SÚC Đỗ Hữu Phong, Đào Đức Thà, Nguyễn Thị Hương Bộ môn Sinh lý, sinh hóa v
Trang 1NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ CÁC CHÍNH SÁCH VỀ TTNT LỢN, BÒ NHẰM
ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ PHÁT TRIỂN NHANH ĐÀN GIA SÚC
Đỗ Hữu Phong, Đào Đức Thà, Nguyễn Thị Hương
Bộ môn Sinh lý, sinh hóa và TTVN-Viện Chăn Nuôi
TÓM TẮT
Sự thành công của hoạt ñộng thụ tinh nhân tạo (TTNT) lợn, bò ở nước ta có sự ñóng góp rất lớn của các chủ trương chính sách của các cấp Trung ương và ñịa phương Kết quả nghiên cứu cho thấy có 17/64 tỉnh thành trong cả nước ban hành các chính sách, chủ trương, chương trình dự án về thụ tinh nhân tạo lợn, bò nhằm ñẩy nhanh công tác nhân giống và cải tạo ñàn gia súc thông qua ñào tạo ñội ngũ cán bộ kỹ thuật, cán bộ quản lý, dẫn tinh viên, tập huấn cho nông dân, hỗ trợ về giống, các chính sách ưu ñãi trong chăn nuôi Số liệu cũng chỉ ra rằng những ñịa phương ñược tiếp cận nhiều ho c có nhiều chính sách hỗ trợ TTNT thì nơi ñó có phong trào TTNT phát triển
Tuy vậy, kết quả ñiều tra cũng chỉ ra những tồn tại của chính sách Trung ương
là ña số không kèm theo văn bản hướng dẫn thực hiện, không có cơ quan bộ phận nào kiểm tra việc thi hành hay không, không có mục tuyên truyền, phổ biến, quảng bá, không có cá nhân theo dõi chịu trách nhiệm chính và văn bản trong lĩnh vực TTNT chưa cập nhật Các cơ sở sản xuất tinh lợn chưa ñáp ứng ñầy ñủ các quy ñịnh ñối với
cơ sở sản xuất tinh mà Nhà nước ban hành Nghiên cứu ñã ñề xuất một số giải pháp
về chính sách nhằm bổ xung một số hạn chế trong thời gian qua
1 Đặt vấn ñề
Trong hơn 50 năm qua, số lượng Trạm Thụ tinh nhân tạo (TTNT) trong toàn quốc tăng lên khá nhanh Nếu thời kỳ sơ khai (1957 - 1962) mới có vài ba trạm, ñến năm 1976 Miền Bắc nước ta có 38 trạm TTNT (Nguyễn Tấn Anh, 2002) Năm 2000, toàn quốc có 282 cơ sở TTNT, ñến 2008 có 549 cơ sở (tăng bình quân 8,7% / năm),
ñã nuôi và khai thác 4.740 lợn ñực giống ñể sản xuất khoảng 6.190.000 liều tinh / năm, sử dụng trên 10.400 dẫn tinh viên cho lợn (Cục Chăn nuôi, 2008a)
Những số liệu vừa nêu, thể hiện sự lớn mạnh về hoạt ñộng TTNT lợn trong năm thập kỷ qua Những thành công ấy phải kể ñến những ñóng góp của các chính sách từ Trung ương ñến ñịa phương ñối với lĩnh vực TTNT ở nước ta
Tuy nhiên, những năm gần ñây việc ñầu tư, tuyên truyền về lợi ích TTNT không ñược quan tâm ñúng mức, dẫn ñến tình trạng TTNT không ñược nhân rộng phổ biến trong chăn nuôi Người chăn nuôi không biết hoặc biết quá ít những kiến thức từ khâu kỹ thuật ñến những chính sách về TTNT, trong chăn nuôi nông hộ vẫn tồn tại hai hình thức phối giống trực tiếp và TTNT
Nhằm tìm hiểu các chính sách, quyết ñịnh của Trung ương và ñịa phương ban hành trong lĩnh vực TTNT lợn, bò và ñánh giá hiệu quả của các văn bản trên ñã ñi vào
Trang 2cuộc sống của những người làm chăn nuôi hay chưa chúng tôi tiến hành: “Nghiên cứu, ñánh giá các chính sách về TTNT lợn, bò nhằm ñề xuất một số giải pháp ñề phát triển nhanh ñàn gia súc” Từ ñó tìm ra những tồn tại, vướng mắc trong khâu quản lý TTNT cũng như những chính sách hỗ trợ TTNT lợn, bò và ñưa ra một số giải pháp phát triển ñàn gia súc
2 Nội dung và phương pháp
2.1 Địa ñiểm, thời gian ñiều tra
+ Địa ñiểm: Hà Nội, Thái Nguyên, Hải Dương, Bình Định, TP Hồ Chí Minh + Thời gian: tháng 1/2009 – 12/2010
Trang 32.2 Nội dung ñiều tra
+ Tổng hợp, nghiên cứu ñánh giá một số chính sách, quyết ñịnh của Trung Ương và ñịa phương (5 tỉnh ñiều tra) ban hành từ năm 2001 ñến nay có liên quan ñến lĩnh vực TTNT lợn, bò
+ Soạn thảo bốn mẫu phiếu ñiều tra về công tác TTNT lợn, bò hiện nay
+ Điều tra thực tế về việc áp dụng các văn bản của Trung ương, ñịa phương trong các trạm TTNT và hộ chăn nuôi ở các tỉnh ñiều tra
+ Đề xuất một số giải pháp ñể phát triển nhanh ñàn gia súc
2.3 Phương pháp ñiều tra
- Thu thập, lựa chọn các chính sách, quyết ñịnh của Trung ương ban hành từ năm 2001 ñến nay có liên quan ñến lĩnh vực TTNT lợn, bò
- Sử dụng các phiếu ñiều tra ñể thu thập các thông tin về công tác TTNT lợn,
bò ở một số tỉnh trong thời gian ñiều tra
- Phỏng vấn, thu thập thông tin trực tiếp từ cán bộ, kỹ thuật viên, DTV và người chăn nuôi ñể nắm bắt ñược chính sách hỗ trợ TTNT Qua ñó xác ñịnh hiệu quả
mà chính sách ñem lại cho chăn nuôi
- Thu thập phân tích thông tin qua các hội thảo, các chuyên ñề, mạng internet
3 Kết quả và thảo luận
3.1 Những chính sách, quyết ñịnh của Trung ương và ñịa phương về TTNT lợn,
bò từ năm 2001 ñến nay
3.1.1 Những chính sách, quy8t # nh của Trung ương và ñịa phương v$ TTNT l'n trong giai ño=n -2
Ngành chăn nuôi lợn ở nước ta ngày càng ñược Nhà nước, Bộ Nông nghiệp và các tỉnh tạo nhiều ñiều kiện thuận lợi như: hỗ trợ vốn, cung cấp kỹ thuật, ưu tiên ñất ñai, hàng loạt chính sách ban hành nhằm thúc ñẩy chăn nuôi nước ta phát triển nhanh
và ổn ñịnh Trong ñó, các chính sách liên quan ñến TTNT lợn ñược ban hành và nó là
cơ sở, là tiền ñề ñể lĩnh vực TTNT nói chung hoạt ñộng theo quy chuẩn nhất ñịnh
Trang 4Bảng 1 Các chính sách, quy)t ñịnh của Trung ương và ñịa phương về TTNT lợn
trong giai ñoạn -
TT N m ban
hành
Tên v n bản Nội dung liên quan ñến công tác
giống, TTNT gia súc Các chính sách, quyết ñịnh của Trung ương
1 2002 Quyết ñịnh số
67/2002/QĐ-BNN
Quy ñịnh tạm thời ñối với giống lợn
2 2004
Pháp lệnh 16/2004/PL-UBTVQH
Điều 20 của pháp lệnh quy ñịnh về sản xuất, kinh doanh tinh, phôi, trứng và
ấu trùng
3 2005 Quyết ñịnh số
07/2005/QĐ-BNN
Quản lý và sử dụng lợn ñực giống
4 2008 Quyết ñịnh số
10/2008/QĐ-TTg
Chiến lược phát triển chăn nuôi ñến năm 2020
Các chính sách, quyết ñịnh của ñịa phương
5 Hà Nội
2009
- Quyết ñịnh số 3203/2009/QĐ-UBND
Phê duyệt dự toán hơn 1 tỷ phát triển chăn nuôi lợn
6 Hải Dương
2008
- Quyết ñịnh số 1379/2008/QĐ-UBND
Hỗ trợ 100% giá trị liều tinh cho hộ chăn nuôi trong toàn tỉnh
7
Thái
Nguyên
2007
- QĐ-UBND Khuyến khích các thành phần kinh tế
phát triển trang trại chăn nuôi lợn ñực giống và kinh doanh tinh lợn giống
8 Bình Định
2002
- Quyết ñịnh số 71/2002/QĐ-UBND
Chính sách phát triển chăn nuôi lợn 2002-2010
9 TP HCM
2006
- Quyết ñịnh số 105/2006/QĐ-UBND Ngày 17/7/2006
Chuyển dịch cơ cấu KT NN
2006-2010
Bảng 1 chúng ta thấy rằng từ Trung ương ñến ñịa phương ñều có những chính sách, chủ trương khuyến khích, thúc ñẩy hoặc hỗ trợ cho kỹ thuật TTNT cho lợn Một trong những văn bản ñầu tiên của Trung ương ban hành năm 2002: Quyết ñịnh số 67/2002/QĐ-BNN có quy ñịnh tạm thời các chỉ tiêu kinh tế, kỹ thuật ñối với lợn ñực hậu bị, ñực nhảy trực tiếp, ñực khai thác tinh (TTNT) và lợn nái sinh sản Quyết ñịnh này là cơ sở ñầu tiên ñể các trạm TTNT, cơ sở sản xuất và phân phối tinh dựa vào ñó
ñể ñánh giá, thẩm ñịnh kỹ thuật, chọn giống
Pháp lệnh 16/2004/PL-UBTVQH ñã ñịnh hướng cho nhà quản lý, cơ sở giống vật nuôi, Trạm TTNT chủ ñộng chọn lọc những giống tốt, nhập khẩu giống có năng suất cao, ưa chuộng Việc thực hiện bình tuyển và giám ñịnh lợn ñực giống hàng năm
Trang 5ñược tổ chức rộng hơn Nhờ ñó tổng sản lượng thịt lợn hơi xuất chuồng năm 2009 là
2931400 tấn, tăng 28,1% so với năm 2005 (tổng cục thống kê, 2009)
Quyết ñịnh số 07/2005/QĐ-BNN quy ñịnh trách nhiệm của nhà nước ñối với chăn nuôi lợn ñực giống và quy ñịnh về quản lý, sử dụng lợn ñực giống ñể TTNT rất
cụ thể ñối với các ñối tượng liên quan ñến công tác TTNT Các Trạm TTNT lợn ñảm bảo yêu cầu về trang thiết bị, dụng cụ sản xuất tinh theo phụ lục 1, trong ñiều 5 của
QĐ có nêu rõ lợn ñực giống của trạm TTNT không ít hơn bốn con, qua ñó những cơ
sở sản xuất tinh tư nhân nhỏ lẻ hoặc phải nâng cấp cơ sở của mình nên hoặc giải thể Đối với các Trạm TTNT của Nhà nước ñang hoạt ñộng bắt buộc phải nâng cấp, cải thiện phòng khai thác, xử lý tinh và trang thiết bị
Năm 2008 Thủ tướng Chính phủ phê duyệt QĐ số 10/2008/QĐ-TTg về chiến lược phát triển chăn nuôi ñến năm 2020, trong ñó có nêu: mở rộng mạng lưới TTNT
và tiêu chuẩn hóa các cở sở giống lợn, tổ chức ñánh giá bình tuyển chất lượng giống hàng năm ñã tạo cho công nghệ TTNT có thể hoạt ñộng mạnh và hoàn chỉnh hơn theo
hệ thống trong cả nước
Nhiều tỉnh ñã triển khai các quyết ñịnh này và hiện nay có 17/64 tỉnh ban hành các chính sách khuyến khích phát triển TTNT lợn Hà Nội, Hải Dương, Thái Nguyên, Bình Định, TP.HCM cũng ban hành các chính sách hỗ trợ chăn nuôi, trong ñó có công tác TTNT và ñã thu ñược một số thành công nhất ñịnh Hải Dương là một trong những tỉnh thành công nhất trong cả nước về lĩnh vực TTNT lợn, năm 2009 số lợn nái tăng 4,7%, tổng số liều tinh tăng nhanh qua các năm góp phần ñưa tỷ lệ lợn thụ tinh nhân tạo ñạt 85%
Trang 63.1.2 Những chính sách, quyết ñịnh của Trung ương và ñịa phương về TTNT bò trong giai ñoạn 2
Bảng 2 Các chính sách, quy t ñịnh của Trung ương và ñịa phương về TTNT bò trong
giai ñoạn 2001-2010
TT N m ban
hành
Tên v n bản Nội dung liên quan ñến công tác
giống, TTNT gia súc Các chính sách, quyết ñịnh của Trung ương
Quyết ñịnh số 167-CP/2001/QĐ-TTg
Biện pháp và chính sách phát triển chăn nuôi bò sữa thời kỳ
2001-2010
2 2002 Quyết ñịnh số
67/2002/QĐ-BNN
Quy ñịnh tạm thời ñối với giống
bò sữa và bò thịt
Pháp lệnh 16/2004/PL-UBTVQH
Điều 20 của pháp lệnh quy ñịnh
về sản xuất, kinh doanh tinh, phôi, trứng và ấu trùng
3 2005 Quyết ñịnh số
66/2005/QĐ-BNN
Quản lý và sử dụng bò ñực giống
4 2008 Quyết ñịnh số
10/2008/QĐ-TTg
Chiến lược phát triển chăn nuôi ñến năm 2020
Các chính sách, quyết ñịnh của ñịa phương
- Quyết ñịnh số 96/2002/QĐ-UBND Ngày 27/8/2002
Phát triển ñàn bò sữa TP (2002-2005)
5
TP HCM
2002 và
2006 - Quyết ñịnh số
119/2006/QĐ-UBND Ngày 03/8/2006
Phát triển ñàn bò sữa TP (2006-2010)
6 Bình Định
2002
- Quyết ñịnh số 832/2002/QĐ-UBND
Chính sách phát triển chăn nuôi
bò 2002-2010
7 Hà Nội
2009
- Quyết ñịnh số 3203/2009/QĐ-UBND
Phê duyệt dự toán gần 3,5 tỷ phát triển chăn nuôi bò
Qua bảng 2 cho thấy, trong thời gian từ năm 2001 ñến 2008 Nhà nước ta ñưa
ra hang loạt các văn bản nhằm ñịnh hướng cho phát triển ñàn bò Quyết ñịnh số 167-CP/2001/QĐ-TTg và Quyết ñịnh số 67/2002/QĐ-BNN là những văn bản ñầu tiên quy ñịnh các tiêu chuẩn về chất lượng bò sữa nhập nội, bò ñực khai thác tinh và phải công
bố chỉ tiêu tinh ñông lạnh (tinh viên và tinh cọng rạ) Trong ñó có các biện pháp và chính sách ưu tiên về cải tạo ñàn bò ñịa phương bằng phương pháp TTNT sử dụng tinh bò ñực giống nhóm Zê bu và lai tạo bò sữa trên nền bò cái lai cải tiến
Trang 7N m 2005 Bộ Nông nghiệp ban hành Quyết ñịnh số 66/2005/QĐ-BNN là văn bản trực tiếp hướng dẫn, quy ñịnh về các chỉ tiêu kỹ thuật ñối với bò ñực giống khai thác và sản xuất tinh Thực hiện QĐ này, Trung tâm giống gia súc lớn Trung ương ñã nghiên cứu ñánh giá năng suất bò ñực giống sữa, thịt tại Việt Nam, ñã khẳng ñịnh những bò ñực giống HF và Brahman có chất lượng giống tốt và là nguồn ñực giống ngoại thuần chủng cao sản chất lượng cao góp phần phát triển chăn nuôi bò thịt, bò sữa ở nước ta
Trong công tác TTNT bò Nhà nước ñang tiếp tục và tăng cường hỗ trợ các cơ
sở sản xuất tinh, trang thiết bị dẫn tinh, ñào tạo dẫn tinh viên và phát triển mạnh các loại hình dịch vụ công trong TTNT
Các Dự án Cải tiến nâng cao giống bò sữa, bò thịt giai ñoạn 2006-2010 ñã nhập cung cấp 150.000 liều tinh bò sữa, 685.000 liều tinh bò thịt kèm theo dụng cụ lấy tinh, tổ chức các lớp ñào tạo dẫn tinh viên bò và hỗ trợ kinh phí cho các tỉnh thúc ñẩy công tác TTNT bò
3.1.3 T> l@ các chính sách về TTNT của Trung ương trong lĩnh vực chăn nuôi từ
2 ñến nay
Bi u ñồ 1 T: lệ các chính sách về TTNT của Trung ương trong lĩnh vực chăn nuôi từ
2001 ñến nay
Tìm hiểu về các văn bản do Chính phủ, Bộ NN&PTNT ban hành liên quan ñến lĩnh vực chăn nuôi chúng tôi nhận thấy: số lượng văn bản liên quan trực tiếp hay gián tiếp ñến công tác TTNT còn ít (có 3 văn bản quản lý ñực giống, 3 văn bản về công tác giống) Trong ñó có các văn bản liên quan trực tiếp hay gián tiếp ñến lĩnh vực TTNT vật nuôi còn một số hạn chế như sau:
- Các chính sách không kèm theo văn bản hướng dẫn thực hiện
- Không có cơ quan bộ phận nào kiểm tra việc thi hành hay không
- Không có mục tuyên truyền, phổ biến, quảng bá
- Không có cá nhân theo dõi chịu trách nhiệm chính
Trực tiếp 3
Gián tiêp 3
Không 11
Trang 8- V n bản trong lĩnh vực TTNT ñã cách ñây 5 năm (Một số chỉ tiêu không còn tính thời sự) Ví dụ: quy ñịnh tiêu chuẩn VAC của lợn ñực giống là 30 tỷ, thực tế hiện nay là 42 tỷ, thế giới là 55-60 tỷ
- Các cơ sở không có quy trình kỹ thuật theo quy ñịnh ñối với Trạm sản xuất
và phân phối tinh
3.2 Kết quả ñiều tra thực tế về việc áp dụng các văn bản của Trung ương, ñịa phương trong các trạm TTNT và hộ chăn nuôi ở các tỉnh ñiều tra
3.2.1 ết quả ñiều tra tiếp cận các chính sách, quyết ñịnh liên quan ñến công tác TTNT lợn, bò trên ñịa bàn một số tỉnh ñiều tra
Bảng 3 Số dBn tinh viên và hộ chăn nuôi biết về các chính sách, QĐ liê n quan ñến
TTNT lợn, bò ở 5 tỉnh diều tra
Đối tượng
Tỉnh, TP Số người
ñiều tra
Số người biết
Tỷ lệ (%) Số người
ñiều tra
Số người biết
Tỷ lệ (%)
Qua bảng 3 cho thấy, tỷ lệ ñiều tra dẫn tinh viên tiếp cận với các chính sách,
QĐ của Trung ương và ñịa phương liên quan ñến TTNT lợn, bò là 63,33% Trong ñó Hải Dương là tỉnh có tỷ lệ cao nhất với 94,12%, với Hà Nội tỷ lệ này thấp với 17/36 người biết về Chính sách, QĐ (chiếm 47,22%) Điều này phù hợp với kết quả TTTN trong sản xuất ( Số người tiếp cận với chính sách nhiều nơi ñó TTNT phát triển) ví dụ ñiển hình là Hải Dương nơi có phong trào TTNT lợn rất mạnh
Qua ñiều tra các hộ chăn nuôi ñược biết về chính sách, QĐ của Trung ương và ñịa phương liên quan ñến TTNT lợn, bò ở các tỉnh chúng tôi nhận thấy tỷ lệ người chăn nuôi tiếp cận với các chính sách là thấp Có Hải Dương và Bình Định là 2 tỉnh
có tỷ lệ hộ chăn nuôi tiếp cận với các chính sách, QĐ cao hơn 3 tỉnh còn lại Thực tế cho thấy 2 tỉnh này có phong trào TTNT bài bản và có nhiều chính sách hỗ trợ liên quan ñến TTNT lợn, bò
Trang 9Bảng 4 Kt quH +iều tra về yêu cIu của cơ sở sản xuất tinh lợn trên thực tế so với
quy ñịnh Việt Nam và tiêu chuẩn qu9c tế
thế giới *
Quy ñịnh Việt Nam Kết quả thực tế Kính hiển vi 100 x 400 Có Có số lượng
nhưng không cụ thể chủng loại
Có nhưng cũ
Máy ñếm tinh trùng Có Dùng buồng ñếm Dùng buồng ñếm
ho c không
Tủ ấm 35°C ñể dụng cụ và
tinh ñể kiểm tra
Nước khử khoáng chất (rửa
tráng dụng cụ)
* Nguồn: 1998 “ The Swine AI Book”, Don Levis BSC MS.PhD
University of Nebraska-Lincoln.USA
Trang 10Như vậy, tình hình thực tế trong các trạm TTNT còn khác xa so với tiêu chuẩn của Việt Nam ñề ra và càng xa so với thế giới Điều ñó chúng tỏ các chính sách và áp dụng trong thực tế của chúng ta còn tồn tại
3.3 Một số ñề xuất
Dựa vào các nghiên cứu trên chúng tôi ñề xuất các giải pháp sau:
3.3.1 Đối với TTNT lợn
- Ngoài các chính sách ñang còn hiệu lực, bổ sung một số chính sách hỗ trợ con giống, vật tư TTNT Tạo ñiều kiện tối ña cho người chăn nuôi ñược vay vốn có
hỗ trợ lãi suất ñể mở rộng và xây dựng các cơ sở TTNT lợn mới
- Tuỳ trường hợp cụ thể, các tỉnh có thể vận dụng bài học kinh nghiệm của các tỉnh ñi trước (17 tỉnh ñã nêu ở phần trên) ban hành các chính sách khuyến khích phát triển TTNT lợn trên ñịa bàn; sử dụng ngân sách hỗ trợ một phần con giống hoặc hỗ trợ liều tinh cung ứng cho người chăn nuôi lợn nái
- Rà soát, biên soạn bổ sung các tiêu chuẩn kỹ thuật ñối với giống vật nuôi nói chung, giống lợn nói riêng
- Tiếp tục thực hiện tốt về phân cấp quản lý nhà nước ñối với chăn nuôi lợn ñực giống quy ñịnh tại Quyết ñịnh số 07/2005/QĐ-BNN
Các sở NN&PTNT các tỉnh cần:
- Xây dựng và trình UBND tỉnh ban hành các chính sách khuyến khích các thành phần kinh tế tư nhân ñầu tư phát triển TTNT lợn
- Cấp chứng chỉ chất lượng giống cho cơ sở chăn nuôi lợn ñực giống trên ñịa bàn quản lý
- Hàng năm xây dựng kế hoạch giám ñịnh, bình tuyển lợn ñực giống trên phạm vi ñịa phương; chủ trì, phối hợp với cơ quan quản lý nhà nước về ngành nông nghiệp cấp huyện tổ chức thực hiện việc bình tuyển, giám ñịnh, cấp chứng chỉ chất lượng giống ñối với ñàn lợn ñực giống TTNT của các cơ sở chăn nuôi trên ñịa bàn do tỉnh, thành phố quản lý
- Hàng năm tổ chức kiểm tra, thanh tra việc thực hiện quy ñịnh quản lý và sử dụng lợn ñực giống của các cơ sở chăn nuôi lợn ñực giống trên ñịa bàn tỉnh, thành phố quản lý
3.3.2 Đối với TTNT bò
- Đầu tư xây dựng hệ thống thông tin ñiện tử nhằm ñảm bảo tốt việc thông tin hai chiều ñể quản lý tốt hệ thống thụ tinh nhân tạo, quản lý ñội ngũ dẫn tinh viên, quản lý bò ñực giống và quản lý bò ñông lạnh từ trung ương ñến ñịa phương, từ Trung tâm Giống gia súc lớn Trung ương (VINALICA) tới các trang trại chăn nuôi trong cả nước
- Tiếp tục thực hiện các dự án giống bò sữa, bò thịt và hỗ trợ vật tư thụ tinh nhân tạo cho các ñịa phương, tăng cường tập huấn nâng cao về quản lý giống, quản lý
kỹ thuật TTNT bò Tiếp tục nhập giống bò ñực cao sản chuyên thịt, chuyên sữa
