Luận văn thạc sĩ nhận diện và giảm thiểu rủi ro dẫn đến tham nhũng trong ngành hải quan

V hình th c, Báo cáo này nh n di n có ba hình th c tham nh ng chính.

B GIÁO D CăVẨă ẨOăT O

-

NGÔ LÊ MINH

THAMăNH NGăTRONGăNGẨNHăH I QUAN

TP H CHÍ MINH ậ N Mă2014

B GIÁO D CăVẨă ẨOăT O

-

NGÔ LÊ MINH

THAMăNH NGăTRONGăNGẨNHăH I QUAN

Chuyên ngành: Chính sách công

Mã s : 60340402

TP H CHÍ MINH ậ N Mă2014

L IăCAMă OAN

Tôi xin cam đoan lu n v n nƠy hoƠn toƠn do tôi th c hi n Các đo n trích d n và s li u s d ng

trong lu n v n đ u đ c d n ngu n vƠ có đ chính xác cao nh t trong ph m vi hi u bi t c a tôi

Lu n v n nƠy không nh t thi t ph n ánh quan đi m c a Tr ng i h c Kinh t thành ph H Chí Minh hay Ch ng trình Gi ng d y Kinh t Fulbright

L IăCÁMă N

r c h t, tôi đ c bi t cám n Ch ng trình Gi ng d y Kinh t Fulbright đã trang b

cho tôi cách nhìn và công c khoa h c chính sách công, nh ng gì mƠ tôi đã s d ng

đ hình thành nên bài vi t nƠy ng th i xin bày t s bi t n sơu s c đ n PGS.TS

Ph m Duy Ngh a, ng i đã h ng d n t n tâm tôi trong su t quá trình nghiên c u

Cám n các đ ng nghi p h i quan, đ i di n các doanh nghi p đã tham gia tr l i ph ng v n Cám n các đ ng nghi p, nh ng ng i đã đ c b n th o, đóng góp nhi u ý ki n quý giá cho vi c

hoàn thành bài vi t này, và c s giúp đ v m i m t cho tôi trong su t quá trình h c t p, nghiên

c u

Cám n các b n tr khóa MPP5, Ch ng trình Gi ng d y Kinh t Fulbright v s ng h , s

chia nh ng Ủ t ng m i t khi kh i đ ng cho đ n lúc hoàn t t bài vi t này

Cu i cùng, xin bày t lòng bi t n đ n cha, m vƠ các thƠnh viên trong gia đình, nh ng ng i

đã l ng l đ ng viên, nơng đ đ tôi có th đi h t ch ng đ ng dài v a qua

Tháng 5 n m 2014

H c viên Ngô Lê Minh

T

M C L C

L I CAM OAN i

L I CÁM N ii

M C L C iii

TÓM T T iv

DANH M C CÁC CH VI T T T vii

DANH M C CÁC HÌNH, H P viii

1 PH N M U 1

1.1.B i c nh và v n đ chính sách 1

1.2.Cách ti p c n vƠ ph ng pháp lu n 6

1.3.Ph m vi nghiên c u 10

1.4.C u trúc c a đ tài 11

2 Y U T R I RO D N N THAM NH NG THU XNK 12

3 Y U T R I RO D N N THAM NH NG TRONG QUY TRỊNH TH T C H I QUAN 18

3.1 ng kỦ t khai h i quan 18

3.2.Ki m tra h s h i quan 21

3.3.Ki m tra hàng hóa 24

3.4.Xác nh n thông quan và phúc t p h s 26

3.5.Buôn l u và gian l n th ng m i 26

4 CÁC Y U T R I RO XUYÊN SU T D N N THAM NH NG TRONG NGÀNH H I QUAN 29

4.1.Các t ch c giám sát 29

4.2.Vai trò c a ph ng ti n thông tin đ i chúng 31

4.3.Nhân l c 31

4.4.Th tr ng 33

5 K T LU N VÀ KHUY N NGH 35

DANH M C TÀI LI U THAM KH O 38

PH L C 41

TÓM T T

t đ u t nh ng n m đ u c a th p niên chín m i th k tr c, khi n n kinh t Vi t

Nam b t đ u m c a, h i quan tr thành m t ngành th i th ng Trong xã h i, nhi u

ng i m c đ đ c có m t ch đ ng trong ngƠnh nƠy, có ng i ch p nh n b ra

r t nhi u ti n đ đ c to i nguy n T i sao l i có hi n t ng nh v y? So v i nhi u công vi c

khác, h i quan ch a h n đã lƠ công vi c danh giá h n, đ c xã h i tr ng v ng h n, hay t i sao

ng i ta không ắch y” vƠo nh ng c quan khác trong khu v c công mà ch thích vào h i quanầ

đ làm sao, h i quan có nh ng đóng góp tích c c cho ngu n l c xã h i, góp ph n t ng n ng l c

c nh tranh qu c gia Tho t nghe Thanh tra Chính ph công b các k t qu kh o sát v tham

nh ng thì h i quan luôn n m trong nhóm d n đ u t ng ch ng nh có đi u gì còn nh m l n

Th nh ng, quá trình tìm hi u sơu h n m i phát hi n r ng, h i quan n c nƠo c ng lƠ m t

ngành tai ti ng b c nh t v tham nh ng M i qu c gia có cách gi i quy t khác nhau nên c i cách

h i quan có khi thành công n i nƠy nh ng l i th t b i nh ng n i khác

T u trung, tham nh ng h i quan lƠ tham nh ng v t t c s ti n tham nh ng lƠ nh n u so v i

d ng tham nh ng v mô vƠ g m có ba hình th c (i) ti n bôi tr n đ đ c gi i quy t nhanh, (ii)

c Ủ lƠm sai quy đ nh đ n chia vƠ (iii) t ch c, tham gia buôn l u nh n di n r i ro có th

d n t i nh ng d ng tham nh ng nƠy, bƠi vi t s d ng k t h p hai khái ni m ph bi n lƠ đ c l i

v kinh t vƠ ph ng trình tham nh ng đ n gi n c a Robert Klitgaard thông qua ti p c n các quy đ nh, quy trình th t c h i quan đ i v i hàng hóa XNK theo h p đ ng mua bán

Có b n v năđ quan tr ngăliênăquanăđ n r iăroăthamănh ngăh i quan:

Th nh t, bi u thu nh p kh u u đãi hi n hành có quá nhi u m c thu su t, s ph c t p trong

vi c xác đ nh giá nh p kh u hay phân lo i hàng hóa, công ch c có đ c s tùy nghi quy t đ nh

nh ng l i thi u trách nhi m gi i trình t o ra vô s c h i tham nh ng

B

Th hai, h th ng thông tin th t c ph c t p nh ng phân tán, thi u minh b ch Nh ng c i ti n

quy trình th t c ch m i d ng ph ng th c x lý t khai ch ch a c i ti n quy trình theo

h ng t đ ng hóa cao

Th ba, h th ng giám sát hành vi công ch c l ng l o, h i h t, k lu t không đ nghiêm kh c

đ ng n ch n hƠnh vi tham nh ng c a công ch c

Cu i cùng, cho t i nay, TCHQ v n ch a xơy d ng mô hình c l ng kho n thu ngân sách hàng

n m t thu đ i v i hàng hóa xu t nh p kh u Ch tiêu nƠy hƠng n m đ c xây d ng d a trên

t c đ t ng tr ng thu hƠng n m vƠ l y ý ki n c a các đ n v có liên quan Không có mô hình

c l ng kho n thu hƠng n m s khó đánh giá tình hình th t thu thu đ t đó có gi i pháp

ki m soát h ng vào tr ng đi m phù h p

Nh ng khuy n ngh nh măt ngăc ng liêm chính h i quan:

C i cách thu XNK M t chính sách thu hi u qu bao g m c s thu r ng và m c thu su t

th p Song song v i bi u thu nh p kh u u đãi, Vi t Nam còn có các bi u thu nh p kh u u đãi đ c bi t đ th c hi n các hi p đ nh hay khu v c th ng m i t do Do v y, nh t thi t ph i

đ n gi n hóa m c thu su t theo hai nhóm nguyên li u s n xu t và hàng tiêu dùng Chuy n sang

tính thu tuy t đ i nh ng hàng hóa có thu su t cao đ lo i b r i ro tham nh ng Xơy d ng mô

hình vi mô d a trên đ co giãn c a cung, c u hƠng hóa đ xác đ nh m c thu su t, c l ng

đ c s thu và s th t thu hƠng n m

Công khai, minh b ch thông tin v th t c h i quan Ngày nay, internet là công c ph bi n và

d s d ng D a trên n n t ng này, m t website chung cho toàn ngành công b đ y đ các quy

đ nh v th t c h i quan, quy trình th c hi n là vi c r t d làm, ít t n kém, ch c ch n s mang

l i c i thi n đáng k

C i ti n quy trình th t c h i quan Quy trình cƠng đ n gi n, m c đ t đ ng hóa càng cao thì

r i ro tham nh ng cƠng gi m Gi i pháp này c n ti n hành song song v i t ng c ng n ng l c

qu n lý r i ro c a h i quan đ gi m b t cân x ng thông tin gi a h i quan và doanh nghi p Quy

trình th t c v i n m b c nh hi n nay là nhi u, kéo dài th i gian thông quan cho hàng hóa

XNK Do v y, c n rút ng n quy trình k t h p v i t đ ng hóa Hai b c g m kê khai và ki m

tra th c t theo k t qu qu n lý r i ro là v a đ

T ng c ng giám sát, k lu t nghiêm minh, h ng đ n nâng cao trách nhi m gi i trình c a công

ch c, đ ng th i t ng xác su t phát hi n vi ph m, có tác d ng ng n ng a r i ro tham nh ng trong

t ng lai

Cam k t chính tr c p lãnh đ o cao nh t c n m nh m , b n b và nh t quán Kinh nghi m

qu c t cho th y, đơy lƠ y u t quy t đ nh c i cách h i quan thành công

DANH M C CÁC CH VI T T T

T vi t t t Tên ti ng Anh Tên ti ng Vi t

PAPI The Vietnam Provicial Governance and

Public Administration Performance Index

Ch s hi u qu qu n tr và hành chính công c p t nh Vi t Nam

DANH M C CÁC HÌNH, H P

HÌNH

Hình 1: ắTham nh ng” lƠ gì? (t l ph n tr m s ng i cho r ng ắch c ch n đó lƠ tham nh ng”)

1

Hình 2: Thu t h i quan trong c c u thu NSNN (%) 12

Hình 3: Tr giá NK vào Vi t Nam phân theo m t s n c, kh i n c và vùng lãnh th ch y u n m 2012 (t USD) 14

Hình 4: Ph n ng c a doanh nghi p tr c nh ng khó kh n do c quan qu n lý nhƠ n c gây ra (%) 22

Hình 5: Ngu n thông tin pháp lu t 23

H P H p 1: Phát bi u c a đ i bi u Qu c h i (Tp.HCM) t i bu i Qu c h i th o lu n t i t v d án Lu t H i quan (s a đ i) chi u ngày 04/11/2013 4

H p 2: B n l nh v c ắtr h ng” v m c đ tham nh ng 5

H p 3: Mô t quy trình th t c h i quan đi n t đ i v i hàng hóa XNK 8

H p 4: T i sao doanh nghi p ch n làm th t c h i quan t i C c HQ Tp.HCM 19

H p 5: Phát bi u c a đ i bi u Qu c h i (Tp.HCM) t i bu i Qu c h i th o lu n t i t v d án Lu t H i quan (s a đ i) chi u ngày 04/11/2013 25

H p 6: Hàng hi u tr thành hàng ch 27

H p 7: Khi Thu và H i quan cùng ắđ l i” cho doanh nghi p v n n h i l 30

1 PH N M U

1.1 B i c nh và v năđ chính sách

Theo m t k t qu kh o sát xã h i h c v tham nh ng đ c công b m i đơy, tham nh ng lƠ m t

trong ba v n đ b c xúc nh t hi n nay Vi t Nam1 áng chú ý là trong k t qu kh o sát này,

hành vi tham nh ng l i không đ c nhìn nh n m t cách th ng nh t gi a các nhóm đ i t ng

kh o sát bao g m ng i dân, CBCC và doanh nghi p

Hình 1: ắThamănh ng”ălƠăgì?ă(t l ph nătr măs ng i cho r ngăắch c ch năđóălƠăthamă

nh ng”)

Ngu n: NHTG và TTCP (2012), Hình 2, tr.30

1 NHTG và TTCP (2012)

Theo Báo cáo PAPI 20102, s không th ng nh t v khái ni m tham nh ng lƠ do th c ti n và

chu n m c c a các xã h i vƠ v n hóa có nhi u khác bi t Ngay c Công c Liên h p qu c v

ch ng tham nh ng (UNCAC) c ng không đ a ra m t đ nh ngh a chính xác v tham nh ng mƠ

đ a ra m t khung chu n m c đ nói v các hình th c bi u hi n khác nhau c a tham nh ng nh ngh a đ c s d ng ph bi n nh t v tham nh ng lƠ ắl m d ng ch c quy n vì m c đích t l i”

V hình th c, Báo cáo này nh n di n có ba hình th c tham nh ng chính ó lƠ tham nh ng v

mô di n ra c p cao nh t c a chính quy n, th ng g n v i s ti n r t l n vƠ ng i dân bình

th ng không th th y đ c nh nh n h i l t các h p đ ng mua s m c a chính ph , u ái

chính sách cho m t s ch th kinh t nh t đ nh, hay khai thác thông tin n i b v quy ho ch c

s h t ng, quy ho ch đ t đai đ h ng l iầ

Hình th c tham nh ng th hai lƠ tham nh ng v t, là các kho n ti n h i l nh mƠ ng i dân

ph i chi khi giao d ch v i khu v c công Trong d ng tham nh ng nƠy đ c chia thành hai d ng

nh n a Th nh t lƠ tham nh ng trong khu v c hành chính công, do CBCC th c hi n nh h i

l đ l y b ng lái xe, đ ng ký kinh doanh hay phê duy t h i quan, tính thu th p h n đ đ i l y

v t ch t hay m t kho n ti n Tham nh ng v t c ng có th x y ra tòa án hay các c quan

th c thi pháp lu t nh c nh sát giao thông, thanh tra môi tr ng Nh n d ng th hai trong tham

nh ng v t lƠ tham nh ng trong cung ng d ch v công có th xu t hi n b nh vi n vƠ tr ng

h c, trong đó bác s hay giáo viên đòi h i ng i dân ph i chi tr thêm ngoài ti n quy đ nh c a nhƠ n c đ đ c nh n d ch v ch t l ng t t h n Lo i tham nh ng th ba là s giao thoa gi a

lo i th nh t và th hai, đó lƠ s d ng quan h thân h u đ đ c vào làm vi c trong c quan nhƠ n c, chi m c a công làm c a c a t m t cách phi pháp và bán quy n l c nhƠ n c Báo cáo PAPI 2010 đ a đ n hai v n đ khi nghiên c u Th nh t là vi c th ng nh t s d ng

khái ni m tham nh ng ắvi c l m d ng ch c quy n vì m c đích t l i” t c dùng quy n l c công

đ thu l i riêng Khái ni m nƠy c ng phù h p v i cách di n gi i c a Lu t PCTN hi n hành3

Th hai, tham nh ng h i quan đ c x p vào lo i th hai t c tham nh ng v t theo cách phân lo i

2 CECODES, MTTQ và UNDP (2010)

3 Lu t PCTN 2005 đ nh ngh a: ắTham nh ng lƠ hƠnh vi c a ng i có ch c v , quy n h n đã l i d ng ch c v ,

quy n h n đó vì v l i” Xem thêm Ph l c 1 v quy đ nh các hƠnh vi tham nh ng

c a báo cáo g m các kho n bôi tr n vƠ các kho n liên quan đ n thu h i quan Cách x p lo i nƠy khi đ c xem xét trong m i quan h t ng tác gi a h i quan v i ng i dân và doanh nghi p

có ho t đ ng XNK Các d ng tham nh ng n m ngoài quan h t ng tác nƠy s không đ c xét

đ n trong ph m vi đ tƠi nƠy nh tham nh ng trong mua s m tài s n, s d ng ngơn sách đ c

c p, tuy n d ng và s d ng công ch c

Trong h th ng hành chính công, h i quan có m t đ c đi m là b m t, lƠ ắl tơn” c a qu c gia Khi ph ng ti n, hƠnh khách hay hƠng hóa đi qua biên gi i qu c gia, h i quan lƠ đ n v đ c

ti p xúc đ u tiên Do v y, hƠnh vi nh ng nhi u c a công ch c h i quan d khi n cho ng i ta

có n t ng không m y t t đ p v đ t n c và n n công v c a Vi t Nam Quan đi m c a tác

gi là công ch c h i quan nh n l ng t ngân sách thì ph i th c hi n đúng ch c trách c a mình,

nh ng hƠnh vi nh ng nhi u, tham gia buôn l u hay gian l n thu đ v l i cá nhân ph i đ c

lo i tr , đ m b o đ c ph ng chơm ho t đ ng c a ngành h i quan là chuyên nghi p, minh

b ch, hi u qu

m t khía c nh khác, tham nh ng h i quan làm c n tr hi u qu h i quan và m r ng th ng

m i4 N ng l c c nh tranh qu c gia đ c đánh giá d a trên ba tr c t chính là h t ng c ng, h

t ng m m và vai trò c a chu i cung ng Hi u qu h i quan là m t trong nh ng thành ph n quan

tr ng c a h t ng m m đ t o thu n l i th ng m i nh m m c đích cu i cùng lƠ t ng c ng

n ng l c c nh tranh qu c gia V i chi phí logistic cao, th i gian c n thi t cho xu t kh u và nh p

kh u c a Vi t Nam v n thu c hàng cao nh t trong khu v c5 K t qu nƠy đang đi ng c v i mô hình t ng tr ng d a trên xu t kh u c a Vi t Nam hi n nay

4 Irène Hors (2001)

5 Ngân hàng th gi i, y ban qu c gia v h p tác kinh t qu c t (2013)

T khi đ c thành l p vào ngày 10/9/1945, H i quan Vi t Nam có hai nhi m v ch y u là ki m

soát hàng hóa xu t nh p kh u và duy trì ngu n thu ngân sách Qua nhi u l n thay đ i tên g i và

c quan ch qu n (xem Ph l c 2), hai nhi m v này v n đ c duy trì cho đ n nay Quá trình

th c hi n hai nhi m v này làm n i lên đ c đi m là công ch c h i quan th ng xuyên ti p xúc

v i doanh nghi p xu t nh p kh u trong t t c các khâu c a quy trình th t c h i quan S ti p xúc tr c ti p này cùng v i h th ng th t c ph c t p, thi u giám sát và trách nhi m gi i trình,

ch tƠi không đ m nh lƠm gia t ng r i ro tham nh ng c a công ch c h i quan Tham nh ng h i

quan có th đ c chia thành ba lo i bao g m (i) gây khó d đ tham nh ng, (ii) thông đ ng, móc

n i v i doanh nghi p lƠm sai quy đ nh đ nh n ti n ho c n chia ti n thu hàng hóa xu t nh p

kh u (iii) và cu i cùng là t ch c, tham gia buôn l u

Hành vi gây khó d đ nh ng nhi u trong khi làm th t c h i quan th ng v i s ti n không

l n, nh ng m c đ x y ra th ng xuyên, t o hình nh x u c a ngành h i quan trong xã h i Còn

hành vi móc n i lƠm sai quy đ nh, sai quy trình luôn có s th ng nh t gi a doanh nghi p và

công ch c h i quan nh m làm gi m ngh a v thu ph i n p đ i v i nhƠ n c hay lƠm t ng s

ti n thu đ c mi n, gi m, hoàn hay tr n tránh các ngh a v khác Thông th ng, m t quy t c

b t thƠnh v n lƠ kho n chênh l ch thu nƠy th ng đ c chia đ u cho hai bên Quá trình kh o

sát còn phát hi n nhi u quy t c ng m khác tùy thu c vào t ng m t hƠng hay đ a bàn c th Hình

th c tham nh ng nƠy gơy th t thoát ngơn sách nhƠ n c, làm bi n d ng th tr ng và gi m hi u

l c, hi u qu qu n lỦ nhƠ n c

H p 1: Phát bi u c a đ i bi u Qu c h i (Tp.HCM) t i bu i Qu c h i th o lu n t i t v d án Lu t H i

quan (s a đ i) chi u ngày 04/11/2013

Nói v th c tr ng nhi u doanh nghi p kh n đ n vì b th t c h i quan ắhƠnh”, đ i bi u Tr ng Tr ng Ngh a lỦ

gi i: ắH i quan c a mình không h i nh p k p M i l n giam hƠng hóa, l u kho l u bãi lƠm n y sinh nhi u

chuy n, làm suy gi m s c c nh tranh c a doanh nghi p Vi t Nam - đ c bi t là doanh nghi p xu t nh p kh u”

H s th t c gi y t đòi h i nhi u cái không c n thi t Th i nay ng i ta trao đ i b ng email mà anh h i quan

c đòi công ty t n bên n c ngoài ph i g i b h s b ng gi y cho anh xem thì lƠm sao?”

ắCh ng nào anh còn coi ki m tra giám sát là nhi m v chính thì t i ngày anh c c m đ u vƠo đó, quên đi nhi m

v c a đ m b o thông quan thu n l i cho hàng hóa h p pháp c a doanh nghi p M t môi tr ng lành m nh thì

hàng hóa h p pháp ph i chi m u th Có doanh nghi p n c ngoài nói v i tôi r ng: ắCác anh mu n tôi tr

thêm 20- 30 USD đ b i d ng cho h i quan c ng đ c, nh ng anh lƠm n cho tôi cái hóa đ n đi vì lu t pháp

n c tôi không ch p nh n cho chúng tôi chi nh ng kho n b t minh nh th ” S a Lu t H i quan l n này ph i lƠm sao đ ng i ta xin vào làm h i quan đ vì cái vinh d c a công vi c ch đ ng ch y vào h i quan ch đ

ki m nh ng đ ng ti n b t chính” - đ i bi u Tr ng Tr ng Ngh a tha thi t nói

Ngu n: Mai H ng (2013)

H i quan thu c hƠng ắtop” v tham nh ng không ph i lƠ tr ng h p cá bi t Vi t Nam

Trung Qu c hay n , n i có h th ng th t c và thu quan còn ph c t p h n nhi u so v i

Vi t Nam, tình hình c ng nghiêm tr ng không kém Ngay c Singpore, qu c gia n i ti ng ít tham nh ng6 thì vào th p niên 1950, h i quan c ng n i ti ng b c nh t v tham nh ng.7 Các nghiên c u v thành công và th t b i trong chính sách bài tr tham nh ng h i quan Pakistan,

Bolivia hay Philippines c ng đ u cho th y, h i quan là m t ngƠnh đ y tai ti ng v tham nh ng

Cho t i nay, BTC và TCHQ v n ch a xơy d ng mô hình c l ng kho n thu ngân sách hàng

n m t thu đ i v i hàng hóa xu t nh p kh u mà ch y u là kho n thu t hàng nh p kh u Ch

tiêu này hƠng n m đ c xây d ng d a trên t c đ t ng tr ng thu hƠng n m vƠ l y ý ki n c a các đ n v có liên quan Không có mô hình c l ng kho n thu hƠng n m s khó đánh giá tình

Liên quan đ n ch đ phòng, ch ng tham nh ng (PCTN), nh ng n m qua đã có hƠng lo t cu c đi u tra, kh o

sát xã h i h c đ c ti n hành b i các t ch c, đoƠn th , vi n nghiên c u Nh ng cu c kh o sát đ c Thanh tra

Chính ph cùng V n phòng Ban Ch đ o Trung ng v PCTN công b ngày 20-11 lƠ đ c bi t B i tính t n m

2005 - khi Ban N i chính Trung ng lúc y ti n hành cu c đi u tra xã h i h c quy mô l n đ u tiên v tham

nh ng, ph c v cho vi c xây d ng Lu t PCTN thì đ n nay, sau b y n m, m i có m t cu c đi u tra quy mô

t ng t , do c quan nhƠ n c ti n hành Vì th , kh o sát n m 2012 nƠy có Ủ ngh a chính th ng, so sánh đ c

v i các c m nh n, tr i nghi m, đánh giá c a c ng i dân, doanh nghi p (DN) và cán b , công ch c (CBCC)

v t tham nh ng hi n t i so v i tr c khí Lu t PCTN ban hành

M t cách t ng quan, n u so v i n m 2005 thì đ t n c đã có nhi u thay đ i Tuy nhiên, kh o sát n m 2012 cho

th y m t đi u ch a thay đ i: tham nh ng, xét trên ph m vi c n c, là ph bi n và nghiêm tr ng

Trong đi u ch a thay đ i y có nh ng khác bi t nho nh Ch ng h n, theo kh o sát 2005, n m l nh v c ng i

dân c m nh n và tr i nghi m tham nh ng nhi u nh t đ c x p h ng th t g m: qu n lỦ đ t đai, h i quan/qu n

lý xu t nh p kh u, c nh sát giao thông (CSGT), tài chính công và thu , qu n lý xây d ng n n m 2012, tƠi

chính công và thu ra kh i top n m nƠy vƠ đ c thay b ng ngành giao thông v n t i (theo ý ki n ng i dân,

CBCC) và qu n lý khoáng s n (theo ý ki n DN) Trong b n l nh v c còn ắtr h ng” thì CSGT nh y t h ng ba

lên h ng nh t, đ y qu n lỦ đ t đai vƠ h i quan xu ng h ng hai và ba

S li u m i nh t c ng cho th y m t s thay đ i tiêu c c N u h i DN là h đã lƠm gì khi đ i m t v i hành vi tham nh ng c a cán b công quy n thì câu tr l i là h ít tìm đ n s can thi p c p cao h n, c ng ch ng th a

ki n ra tòa hay nh báo chí vào cu c Thay vƠo đó, DN s d ng gi i pháp”tr c ti p đ a h i l cho cán b ph trách”

Ngu n: Ngh a Nhơn (2012)

hình th t thu thu đ t đó có gi i pháp ki m soát h ng vào tr ng đi m phù h p Các nghiên

c u, kh o sát các n c cho th y, h u h t tình tr ng buôn l u, tr n thu đ u có liên quan đ n

tham nh ng h i quan Vi c xây d ng mô hình này nh m xác đ nh m c thu và l ng hóa tình

tr ng tham nh ng h i quan lƠ v t quá kh n ng c a tác gi , có th là g i ý cho các nghiên c u

ti p theo

Trong b i c nh nh v y, đ tài t p trung tr l i hai câu h i nghiên c u:

(i) nh ng r i ro nào có th d n đ n tham nh ng trong ngƠnh h i quan?

(ii) và làm th nào đ gi m thi u nh ng r i ro này?

1.2 Cách ti p c năvƠăph ngăpháp lu n

nh n di n r i ro tham nh ng trong ngƠnh h i quan, lu n v n s d ng cách ti p c n vƠ ph ng pháp phơn tích đã đ c áp d ng trong nghiên c u tham nh ng trong l nh v c đ t đai Vi t

Nam8 C th là ti p c n vào t ng b c c a chu i quy trình th t c, các quy đ nh đ i v i hàng

hóa XNK b ng vi c s d ng hai khái ni m đ n gi n đ phơn tích lƠ đ c l i kinh t vƠ ph ng trình tham nh ng c a Robert Klitgaard

ắ c l i kinh t n y sinh t nh ng c h i ki m l i nhu n cao mà không ph i c nh tranh (ho c

tránh đ c th t thoát l n) d a trên giao d ch N u l i ích kinh t cao, các doanh nghi p, công

ch c và công dân có th dùng bi n pháp không chính th ng đ đ t đ c l i ích đó bao g m c tham nh ng”9

Khái ni m th hai lƠ ph ng trình tham nh ng n i ti ng c a R Klitgaard ắgiúp xác đ nh các

nhân t tác đ ng đ n nguy c tham nh ng”10:

Tham nh ng = c quy n + Quy n quy t đ nh - Trách nhi m gi i trình - Tính minh b ch

Trong ph ng trình tham nh ng, đ c quy n và quy n quy t đ nh mang d u d ng (+), trách

nhi m gi i trình và tính minh b ch mang d u âm (-) i u đó có ngh a lƠ cƠng t ng đ c quy n

8 NHTG, i s quán an M ch, i s quán Th y i n (2011)

9 Nh trên

10 Nh trên

và quy n quy t đ nh, càng gi m tính minh b ch và trách nhi m gi i trình s lƠm t ng tham

nh ng

M t doanh nghi p có th l a ch n n i lƠm th t c h i quan mà mình th y thu n ti n s làm gi m

đ c quy n trong cung c p d ch v hành chính công Tuy nhiên, trong th c t , quy đ nh c a

Chính ph hay chi phí v n t i l i là rào c n đ i v i doanh nghi p, lƠm t ng tính đ c quy n c a

c quan h i quan Khi đ c quy n là không th tránh kh i đòi h i ph i bù đ p b ng nâng cao tính

minh b ch và trách nhi m gi i trình T ng t , quy n quy t đ nh c a công ch c càng h n ch

thì công ch c cƠng ít có c h i nh ng nhi u Dù v y, không có ngh a lƠ h y b quy n này trong

th c thi công v mà v n đ là c n gi i h n ph m vi, m c đ tùy nghi quy t đ nh c a công ch c

Trách nhi m gi i trình và tính minh b ch là hai khái ni m t ng ch ng đ n gi n nh ng khi tình

tr ng tham nh ng đã trƠn lan trong đ i s ng xã h i thì Chính ph m i ban hƠnh quy đ nh v

trách nhi m gi i trình Gi i trình là vi c c quan nhƠ n c cung c p, gi i thích, làm rõ các thông

tin v th c hi n nhi m v , quy n h n đ c giao và trách nhi m c a mình trong vi c th c hi n

nhi m v , quy n h n đó Ng i gi i trình lƠ ng i đ ng đ u c quan nhƠ n c ho c ng i đ c

ng i đ ng đ u c quan nhƠ n c y quy n vi c th c hi n gi i trình.11 Khái ni m nƠy d ng

nh bao hƠm c tính minh b ch t c thông tin ph i rõ ràng, d ti p c n, d hi u Ch ng trình

Sáng ki n Phòng ch ng tham nh ng Vi t Nam (VACI) 201312 khái ni m: ắtính trách nhi m

trong khuôn kh Ch ng trình nƠy bao hƠm trách nhi m c a b máy nhƠ n c, các c quan, t

ch c, đ n v ph i cung c p thông tin v quy t đ nh vƠ hƠnh đ ng c a mình đ ng i dân và các

c quan giám sát có th đánh giá (trách nhi m gi i trình) Trách nhi m gi i trình c ng đòi h i công dơn vƠ các c quan giám sát có quy n x ph t nh ng hành vi vi ph m vƠ khen th ng

nh ng n i th c hi n t t Trách nhi m gi i trình là m t khái ni m m i vƠ còn ch a đ c hi u

m t cách th u đáo t i Vi t Nam T ng c ng hi u bi t và th c hi n trách nhi m gi i trình trong

công chúng, công ch c vƠ các c quan công quy n là thi t y u trong phòng, ch ng tham nh ng

Lu n v n s d ng ph ng pháp nghiên c u đ nh tính k t h p v i phân tích tình hu ng, ph ng

v n d i d ng đ i tho i tr c ti p v i công ch c các chi c c h i quan c a kh u (HQCK) và

nh ng nhân viên doanh nghi p làm th t c h i quan Có 06 đ n v Chi c c HQCK (05 t i

Tp.HCM và 01 t i Bình nh) và 13 nhân viên doanh nghi p XNK (10 t i Tp.HCM và 03 t i Bình nh) đ c l a ch n ng u nhiên đ kh o sát minh h a khi phân tích các tình hu ng c

th , nh ng k t qu kh o sát xã h i h c có liên quan đã đ c công b chính th c trong n c c ng

đ c s d ng, đ ng th i có tham kh o kinh nghi m thành công và th t b i trong ch ng tham

nh ng h i quan m t s n c đang phát tri n nh Pakistan, Bolivia, Philippines, Trung Qu c,

n , Singaporeầ M t k t qu kh o sát đ c mong đ i nh t là k t qu cu c kh o sát ý ki n

H p 3: Mô t quy trình th t c h i quan đi n t đ i v i hàng hóa XNK

theo h p đ ng mua bán hàng hóa

M t lô hàng XNK khi làm th t c h i quan th ng ph i tr i qua các b c theo k t qu phân lu ng h s c a

c quan h i quan Vi c phân lu ng là hoàn toàn t đ ng d a trên m t b tiêu chí qu n lý r i ro do c quan h i

quan xây d ng vƠ đ c b o m t

Có ba mƠu đ th hi n k t qu phân lu ng h s lƠ xanh, vƠng vƠ đ M i màu s cho bi t các b c x lý ti p

theo sau khi doanh nghi p đ ng kỦ t khai h i quan Màu xanh s không ph i qua b c ki m tra h s vƠ ki m

tra hàng hóa, màu vàng không ph i qua ki m tra hƠng hóa, còn mƠu đ thì ph i qua toàn b các b c c a quy

trình

ng ký t khai h i quan đ c th c hi n theo ph ng th c đi n t , doanh nghi p g i thông tin khai báo cho

lô hƠng XNK đ n c quan h i quan đ đ c xác nh n thông quan

Ki m tra h s h i quan khi h th ng máy tính phân lu ng h s h i quan vào lu ng vàng hay lu ng đ Khi

đó, doanh nghi p ph i mang h s đ n tr c ti p g p công ch c đ c phơn công đ ki m tra

Ki m tra hàng hóa khi h th ng máy tính phân lu ng h s h i quan vào lu ng đ H s sau khi ki m tra s

đ c chuy n cho công ch c h i quan đ ki m tra, đ i chi u gi a n i dung khai báo trong h s vƠ hƠng hóa

th c t C ng có tr ng h p h s đ c h th ng máy tính phân lu ng vƠng nh ng công ch c ki m tra h s

đ ngh chuy n ki m tra hƠng hóa đ xác đ nh chính xác n i dung khai báo

Thông quan là vi c c quan h i quan quy t đ nh hƠng hóa đ c xu t kh u, nh p kh u Công vi c nƠy đ c giao

cho công ch c th c hi n tùy theo h s k t thúc b c nào c a quy trình

Phúc t p h s là vi c ki m tra l i h s h i quan đã đ c thông quan Công vi c nƠy đ c th c hi n trong n i

b c a c quan h i quan nh m phát hi n nh ng sai sót trong quá trình thông quan đ k p th i đi u ch nh, x lý

X thông quan

P

doanh nghi p trên ph m vi toàn qu c do TCHQ ph i h p v i VCCI t ch c trong n m 2013.13

Tuy nhiên, đáng th t v ng là k t qu l n kh o sát nƠy cho đ n nay v n ch a đ c công b chính

th c

Tham nh ng lƠ v n đ h t s c nh y c m và ph i ch u h u qu pháp lý n u b phát hi n Vi c

thuy t ph c công ch c vƠ đ i di n doanh nghi p cung c p thông tin v đ tài nh y c m này là

h t s c khó kh n Tr c khi ti n hành ph ng v n, tác gi th c hi n m t thí nghi m đ n gi n đ i

v i hai công ch c h i quan, m t bên đ c gi i thích m c đích c a cu c ph ng v n nh m nghiên

c u đ tƠi ắch ng tham nh ng trong ngƠnh h i quan” vƠ m t bên đ c gi i thích v i đ tƠi ắc i

cách, hi n đ i hóa h i quan” tr ng h p th hai, vi c ph ng v n h u nh không g p tr ng i nƠo đáng k nh ng ng c l i, tình hu ng tr c, ng i đ c h i ngay l p t c t ch i cung c p

thêm thông tin hay b t k v n b n nào có liên quan M t n i dung khác là nh n th c c a công

ch c h i quan v trách nhi m cung c p thông tin v th t c Khi đ c đ ngh cung c p tài li u

h th ng thông quan t đ ng VNACCS/VCIS đang đ c xây d ng và tuyên truy n trên các

ph ng ti n thông tin đ i chúng, 2 trong s 6 đ i di n đ c h i cho r ng không th cung c p do

là tài li u m t hay tài li u n i b cho dù các tài li u nƠy đ c đ ng t i công khai trên website

c a TCHQ

Nh n th y tr ng i quan tr ng c a vi c ph ng v n, tác gi quy t đ nh không s d ng b ng câu

h i nh trong các kh o sát xã h i h c mà chuy n sang đ i tho i tr c ti p nh m thu th p thông

tin Cách làm này cho th y ng i đ i tho i c m th y tho i mái vƠ an toƠn h n, ch t l ng thông tin c ng t t h n Các l n đ i tho i đ u đ c h n tr c, vào b t c th i gian nƠo vƠ đ a đi m do

ng i đ c m i l a ch n Thông tin thu th p đ c t các bu i đ i tho i tr c ti p, k t h p v i

kh o sát th c đ a và tr i nghi m cá nhơn cho dù không mang tính đ i di n cho tham nh ng trong

13 Cu c kh o sát đ c th c hi n t ngƠy 10/7/2013 đ n 25/8/2013 M c tiêu c a cu c kh o sát nh m n m b t c m

nh n c a doanh nghi p v hi u su t ho t đ ng c a C c H i quan n i doanh nghi p làm th t c nhi u nh t (tính

theo s l ng t khai) c ng nh quan đi m c a doanh nghi p v nh ng ti n b trong các ch ng trình, ho t đ ng

c i cách c a đ n v h i quan này Kh o sát t p trung vào 6 n i dung chính: ánh giá m c đ c m nh n c a khách

hàng v ch t l ng ho t đ ng h i quan, thông qua công tác tuyên truy n, ph bi n, t v n, gi i đáp pháp lu t; th

t c thông quan hàng hóa xu t nh p kh u; công tác qu n lý thu ; công tác ki m tra sau thông quan; x lý vi ph m hành chính và gi i quy t khi u n i; m c đ chuyên nghi p, liêm chính c a công ch c h i quan trong th c thi nhi m

v

toƠn ngƠnh nh ng c ng ph n nào gi i thích đ c t i sao h i quan ắtr h ng v tham nh ng” vƠ

làm th nào đ c i thi n v trí trong b ng x p h ng tham nh ng.14

Thông tin c b n đ c chu n b tr c m i l n đ i tho i lƠ đ làm rõ thêm nh n th c c a m i

bên (h i quan và doanh nghi p) v tham nh ng trong ngƠnh, h có đ ng c c i thi n tình hình

hay không, l i ích c a m i bên, nh ng tình hu ng mà h đã đ i m t trong th c t và cách gi i

quy t T ng tình hu ng c th s có nh ng câu h i thêm đ làm rõ b n y u t c a ph ng trình tham nh ng Thông tin trên báo chí c ng đ c s d ng nh m minh h a cho nh ng r i ro tham

nh ng ph bi n

1.3 Ph m vi nghiên c u

C n c hi n có 34 C c H i quan t nh, thành ph , trong đó C c HQ Tp.HCM lƠ đ n v có quy

mô l n nh t, s thu hƠng n m chi m kho ng 1/3 s thu thu XNK c a toàn ngành và th c hi n

h u h t các quy trình th t c h i quan hi n có, ngo i tr hàng ti u ng ch c a c dơn biên gi i,

hàng XNK b ng đ ng s t vƠ đ ng b

Trong s r t nhi u quy trình th t c h i quan đang th c hi n, đ tài t p trung xem xét quy trình

th t c h i quan đ i v i hƠng hóa XNK th ng m i theo các h p đ ng mua bán i v i hàng

hóa gia công, s n xu t xu t kh u, hàng ra vào khu ch xu t hay đ u t n c ngoƠi không đ c xét đ n vì các lo i hình nƠy đ c mi n thu ho c có s thu chi m t tr ng th p trong t ng ngu n

thu c a C c HQ Tp.HCM

Tp.HCM c ng lƠ h t nhân c a vùng kinh t tr ng đi m phía nam, lƠ n i có ho t đ ng giao

th ng qu c t s m u t b c nh t c a c n c S t khai h i quan thông quan qua đ a bàn

Tp.HCM chi m 40% t ng s t khai c a c n c L a ch n C c H i quan Tp.HCM có th nh n

di n đ c các r i ro tham nh ng do hƠng hóa XNK ch y u thông qua c ng bi n và sân bay

qu c t , t đó có th đ a ra các khuy n ngh u tiên chính sách chung cho toƠn ngƠnh Vi c l a

ch n m t đ n v l n tiêu bi u c ng phù h p v i ngu n l c h u h n khi th c hi n đ tài

14 Kh o sát xã h i h c v tham nh ng do NHTG vƠ TTCP ti n hành cu i n m 2011 v i quy mô m u là 1.801

CBCC, 1.058 doanh nghi p và 2.601 ng i dân t i 10 t nh/thành ph và 5 b t kh o sát này ngoài l i th v

ngu n l c còn đ c h tr v m t chính tr t Thanh tra Chính ph vƠ V n phòng Ban ch đ o Trung ng v

PCTN Các cu c ph ng v n CBCC đ c lên l ch và b t bu c tuân th nghiêm ng t

C c HQ Bình nh đ c l a ch n thêm đ kh o sát th c đ a là hoàn toàn ng u nhiên xu t phát

t vi c đ i tho i tr c ti p v i doanh nghi p K t qu kh o sát có th nh n di n rõ h n các r i ro tham nh ng trong l nh v c h i quan

1.4 C u trúc c aăđ tài

tƠi đ c c u trúc d a trên m c tiêu vƠ ph ng pháp nghiên c u Ph n m đ u mô t trong

xã h i đang có nh ng cách hi u khác nhau v tham nh ng Tham nh ng h i quan tuy là tham

nh ng v t nh ng r t ph bi n và không có c i thi n nƠo đáng k trong m t kho ng th i gian dài,

làm th t thoát ngơn sách nhƠ n c và suy gi m n ng l c c nh tranh qu c gia Ph n th hai phân

tích các r i ro tham nh ng thu XNK do các quy đ nh hi n hành Ph n th ba phân tích các r i

ro tham nh ng trong quy trình th t c h i quan đ i v i hàng hóa XNK th ng m i Ph n th t

là các y u t r i ro xuyên su t các b c trong quy trình th t c bao g m các t ch c giám sát,

vai trò c a báo chí, ngu n nhân l c và th tr ng Ph n cu i cùng là k t lu n và khuy n ngh

nh m c i thi n v trí c a ngành h i quan trong b ng x p h ng tham nh ng Vi t Nam

2 Y U T R I RO D Nă NăTHAMăNH NGăTHU XU T NH P

KH U

Tính đ n ngày 31/12/2012 s thu thu c a ngành h i quan là 197.845 t đ ng Trong đó, thu

xu t kh u, thu nh p kh u và thu tiêu th đ c bi t là 80.500 t đ ng, thu giá tr gia t ng lƠ

143.000 t đ ng15 Các kho n thu t hàng hóa XNK hi n đang lƠ ngu n thu quan tr ng trong c

c u thu ngơn sách nhƠ n c hƠng n m vƠ thu nh p kh u chi m t tr ng đáng k trong ngu n

Thu đ i v i hàng nh p kh u16 là ngu n thu l n trong c c u thu ngơn sách, đ ng th i còn có

vai trò b o h s n xu t hƠng hóa trong n c Do v y, vi c xây d ng bi u thu d áp d ng, d

15 TCHQ (2013)

16 i đa s hàng xu t kh u không ph i ch u thu khi xu t kh u Bi u thu xu t kh u hi n ch có không đ n 100

dòng hàng, ch y u là tài nguyên, khoáng s n ch a qua ch bi n, r t nh so v i kho ng 10.000 dòng hàng trong

bi u thu nh p kh u

20.89

25.49 22.23 18.29 16.70 15.32 19.11 21.82 23.89 23.30

qu n lý v i s thu cao là m c tiêu c n h ng đ n V phía nhƠ n c, m t chính sách thu đ c

coi là t i u khi có c s thu r ng và m c thu su t th p

Bi u thu nh p kh u u đãi17 đ c thi t k v i 97 ch ng (đ c đánh s t ch ng 1 đ n

ch ng 98 vƠ ch ng 77 đ c dùng lƠm ch ng d phòng), t t c hàng hóa nh p kh u vào Vi t

Nam ph i ch u m t trong nhi u m c thu su t nh p kh u t 0% đ n 135% M t s hàng hóa

không ph i ch u thu nh p kh u bao g m hàng quá c nh, m n đ ng, chuy n kh u, hàng vi n

tr và hàng ra vào khu phi thu quan Thu nh p kh u hi n đ c tính toán d a trên công th c:

Thu NKă=ă năgiá tính thu x thu su t x s l ng x t giá

Trong công th c tính thu nh p kh u nêu trên, r i ro tham nh ng thu ch y u n m ba y u t

đ u tiên g m đ n giá tính thu , thu su t và s l ng hàng nh p kh u Y u t t giá đ c c p

nh t hàng ngày qua báo chí nên không có r i ro

n giá tính thu đ c th c hi n theo Thông t s 205/2010/TT-BTC ngày 15/12/2010 c a B TƠi chính quy đ nh v vi c xác đ nh tr giá h i quan đ i v i hàng hóa xu t kh u, nh p kh u Quy

đ nh t i v n b n này d a trên Hi p đ nh v th c hi n i u 7 Hi p đ nh GATT mà Vi t Nam đã

tham gia ký k t Tuy nhiên, vi c xác đ nh tr giá giao d ch lƠm c s tính thu nh p kh u hi n

v n đang lƠ thách th c đ i v i c quan h i quan khi c s d li u trong l nh v c này còn thi u

và ít chính xác

S l ng hàng nh p kh u đ c xác đ nh d a trên khai báo c a ng i khai h i quan và ki m tra

th c t c a công ch c h i quan V i quy trình th t c h i quan t p trung vào ki m tra sau thông

quan nh hi n nay trong khi n ng l c qu n lý r i ro c a ngành h i quan còn y u thì vi c doanh

nghi p khai sai s l ng ho c công ch c h i quan ti p tay cho doanh nghi p đ làm gi m ngh a

v thu là r t khó ki m soát

Thu su t thu nh p kh u đ c tính theo thu su t t l , thu tuy t đ i nh ng thu su t t l là

ch y u, thu tuy t đ i hi n ch áp d ng đ i v i xe h i đã qua s d ng nh p kh u M c thu

su t đ c quy đ nh r t đa d ng, th p nh t lƠ 0% đ n cao nh t là 135% Thu tuy t đ i hi n ch đánh vƠo m t hƠng xe ô tô đã qua s d ng Theo Thông t 193/2012/TT-BTC ngày 15/11/2012

17 B Tài chính (2012)

c a B Tài chính ban hành bi u thu xu t kh u, bi u thu nh p kh u u đãi theo danh m c m t

hàng ch u thu , th ng kê s b cho th y bi u thu nh p kh u u đãi có 37 m c thu su t, th p

nh t là 0% và cao nh t là 135% tùy theo cách phân lo i hàng hóa ph c v s n xu t hay tiêu dùng V i nhi u m c thu su t, có nhi u m c thu n m sát nhau thì r i ro phân lo i vào nhóm

có m c thu su t th p là d x y ra

Hi n v n ch a tìm th y báo cáo nào cho bi t t l th t thoát thu đ i v i hàng XNK Vi t Nam

là bao nhiêu nh ng v i ph ng pháp qu n lý thu v n còn nhi u s h , bi u thu nh p kh u u đãi theo t l có r t nhi u m c thu su t, vi c phân lo i hàng hóa theo công d ng hay thành

ph n c u t o đ áp mã s có th gây nh m l n ho c c ý khai gi m s thu ph i n p Ví d nh

m t hàng g t tàn thu c lá đ c quy đ nh t i nhi u ch ng, nhóm v i nhi u m c thu su t khác

nhau: nhóm 6913 thì thu su t là 30%, 7323: 30%, 7907: 10%, 8007: 20% V i cách phân lo i theo thành ph n c u t o thì m t hàng g t tàn thu c lá có th đ c x p vào nhi u m c thu su t

v i m c chênh l ch lên đ n 20% M c thu su t cao c ng lƠm cho ng i n p thu có đ ng c

móc ngo c v i công ch c h i quan khai th p s l ng, giá tr hàng nh p kh u ho c không khai

đ tr n thu

Hình 3: Tr giá NK vào Vi t Nam phân theo m t s n c, kh iăn c và vùng lãnh th

ch y uăn mă2012ă(t USD)

Trong n m 2012 kim ng ch nh p kh u vào Vi t Nam kho ng 114 t USD thì nhóm các qu c

gia trong Hình 3 chi m kho ng 83% t ng đ ng 94.23 t USD áng chú Ủ lƠ ngoƠi EU hi n đang kh i đ ng đƠm phán Hi p đ nh t do song ph ng v i Vi t Nam (EVFTA) thì đ i v i các

n c vƠ nhóm n c còn l i, Vi t Nam đã kỦ k t, tham gia ký k t các Hi p đ nh hay Khu v c

Th ng m i t do Trên c s các Hi p đ nh này, B TƠi chính đã có nh ng Thông t ban hƠnh

bi u thu u đãi đ c bi t đ th c hi n t ng Hi p đ nh c th t ng ng (Xem ph l c 3)

Trong Bi u thu nh p kh u u đãi đ c bi t c a Vi t Nam đ th c hi n Khu v c Th ng m i T

do ASEAN ậ Trung Qu c giai đo n 2012-2014, h u h t các m c thu su t n m trong kho ng

t 0% - 5% T ng t , Bi u thu nh p kh u u đãi đ c bi t c a Vi t Nam đ th c hi n Hi p

đ nh Th ng m i hƠng hoá ASEAN giai đo n 2012-2014 c ng ch y u có các m c thu su t

0% - 5% Khu v c Th ng m i T do ASEAN - Hàn Qu c, giai đo n 2012 - 2014 th c hi n

m c thu su t u đãi đ c bi t ch y u là 0%, 5% và 10% Nh t B n, n thì đang trong l

trình gi m thu đ th c hi n các Hi p đ nh th ng m i mà Vi t Nam tham gia

Vi t Nam đã tr thành thành viên chính th c c a T ch c Th ng m i Th gi i (WTO) và tham

gia Hi p đ nh chung v thu quan vƠ th ng m i (GATT) thu c khuôn kh c a WTO Nguyên

t c c a Hi p đ nh GATT là không phân bi t đ i x đ i v i hàng hóa gi a các thành viên WTO

(quy t c t i hu qu c, MFN) không phân bi t gi a s n ph m nh p kh u và s n ph m n i đ a

(quy t c đ i x qu c gia) và các qu c gia đ c phép b o h ngành công nghi p trong n c b ng

cách áp d ng thu quan nh ng không đ c áp d ng h n ng ch hay h n ch đ nh l ng Tính

đ n nay, WTO đã có 159 n c thành viên và theo quy t c c a Hi p đ nh GATT, m c thu su t

u đãi (MFN) ban hƠnh kèm Thông t 193/2012/TT-BTC đ c áp d ng đ i v i hàng hóa nh p

kh u t các qu c gia này Hàng hóa nh p kh u t các qu c gia đ i tác c a Vi t Nam trong các

Hi p đ nh th ng m i song ph ng hay khu v c th ng m i t do s đ c áp m c thu su t u đãi đ c bi t v i m c thu su t th p h n nhi u m c thu MFN

Vi t Nam c ng đang tham gia đƠm phán Hi p đ nh đ i tác kinh t xuyên Thái Bình D ng

(TPP) và vi c đƠm phán gi a các qu c gia thƠnh viên đ c d báo s hoàn t t vƠo n m 201418 Tham gia Hi p đ nh TPP có các thành viên là M , Úc, Nh t B n và Hàn Qu c là nh ng b n

18 Ph m Duy Ngh a (2013)

hàng xu t kh u l n vào Vi t Nam, chi m 30% giá tr NK vào Vi t Nam n m 2012 M t n i

dung quan tr ng c a Hi p đ nh TPP là xóa b hàng rào thu quan t c thu su t đ i v i hàng hóa

nh p kh u t các n c thƠnh viên đáp ng tiêu chu n c a Hi p đ nh s là 0%

Nh v y, xu h ng chung là s gi m ho c xóa b thu quan trong t ng lai g n v i các đ i tác

có quan h th ng m i v i Vi t Nam Quy đ nh nhi u m c thu su t trong bi u thu nh p kh u

u đãi s không mang nhi u Ủ ngh a thu ngơn sách khi hƠng hóa nh p kh u ch y u đ n t các

n c có th a thu n th ng m i v i Vi t Nam nh ng l i ch a đ ng r i ro tham nh ng thu XNK

Bi u thu nh p kh u u đãi hi n hƠnh đang lƠ m nh đ t t t cho tham nh ng Do v y, nh t thi t

ngành h i quan ph i xây d ng mô hình vi mô đ xác đ nh các m c thu trong bi u thu vƠ c

l ng s thu thu XNK hƠng n m, t đó có th đánh giá tình hình th t thu thu và có gi i pháp

phù h p

Trong m t nghiên c u th c nghi m t i Trung Qu c, đ xác đ nh m c thu tr n, các tác gi đã

so sánh giá tr mà Trung Qu c báo cáo là hàng nh p kh u t H ng Kông, v i nh ng gì H ng

Kông báo cáo nh xu t kh u sang Trung Qu c K t qu s d ng d li u n m 1997 vƠ 1998 cho

th y, v m t trung bình, t ng 1% thu su t d n đ n tr n thu t ng 3% M i quan h gi a t ng

thu su t vƠ t ng m c đ tr n thu là phi tuy n, trong đó m c đ tr n thu có đ đƠn h i cao

h n M t ph n c a s thu tr n là do không khai báo ho c khai báo d i giá tr th c t Hi u

ng này rõ r t khi m c thu tr n đ c đo b ng s l ng thay vì giá tr19 ng d ng ph ng pháp

nghiên c u này vào Vi t Nam là r t có Ủ ngh a v m t chính sách trong vi c đo l ng m c đ tác đ ng c a thu su t lên m c thu tr n cho dù đơy lƠ công vi c đ y thách th c vì s thu tr n

lƠ đ i l ng không quan sát đ c

T do hóa th ng m i và c i cách thu lƠ đi u ki n tuy t v i cho vi c gi m tham nh ng h i

quan Các hi p đ nh hay khu v c t do th ng m i mà Vi t Nam đã kỦ k t đ u có m c thu su t

th p ho c r t th p, ch c ch n s làm gi m t tr ng thu t thu XNK trong c c u thu ngân sách hƠng n m nh ng bù l i, hàng hóa c a Vi t Nam c ng tr nên c nh tranh h n khi xu t kh u vào

nh ng khu v c này Tuy nh ng l i ích t vi c tham gia Hi p đ nh TPP ch a đ c chính ph

công b m t cách rõ rƠng nh ng l i ích đang đ c k v ng là s c ép c i cách t vi c ắthuê

19 R Fisman, S J Wei (2001)