Quản lý tài chính trong hoạt động khoa học và công nghệ tại viện vật lý, viện hàn lâm khoa học và công nghệ việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ ---o0o--- TRẦN QUANG HUY QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRONG HOẠT ĐỘNG KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TẠI VIỆN VẬT LÝ, VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-o0o -

TRẦN QUANG HUY

QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRONG HOẠT ĐỘNG KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TẠI VIỆN VẬT LÝ, VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SỸ QUẢN LÝ KINH TẾ CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG THỰC HÀNH

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

-

TRẦN QUANG HUY

Quản lý tài chính trong hoạt động Khoa học và công nghệ tại Viện Vật lý,

Viện Hàn lâm Khoa học và công nghệ Việt Nam

Chuyên ngành: Quản lý Kinh tế

Mã số: 60 34 04 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ KINH TẾ CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG THỰC HÀNH

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Nguyễn Thị Kim Anh

XÁC NHẬN CỦA

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

XÁC NHẬN CỦA CHỦ TỊCH HĐ

CHẤM LUẬN VĂN

Hà Nội – 2015

MỤC LỤC

Danh mục các chữ viết tắt i

Danh mục bảng biểu ii

Danh mục các hình vẽ iii

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRONG HOẠT ĐỘNG KH&CN 12

1.1 Khái niệm và đặc điểm của quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN 12

1.1.1 Khái niệm quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN 12

1.1.2 Đặc điểm quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN 16

1.2 Nội dung và vai trò của quản lý tài chính đối với sự phát triển của khoa học và công nghệ 18

1.2.1 Nội dung quản lý tài chính trong hoạt động khoa học và công nghệ 18

1.2.2 Vai trò của quản lý tài chính trong hoạt động khoa học và công nghệ 19

Chương 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TRONG HOẠT ĐỘNG KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ Ở VIỆN VẬT LÝ, VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM TỪ NĂM 2005 ĐẾN 2013 23

2.1 Những nhân tố ảnh hưởng tới quản lý tài chính ở Viện Vật lý 23

2.1.1 Chính sách và biện pháp quản lý tài chính đối với hoạt động KH&CN 23

2.1.2 Cơ chế giám sát sử dụng kinh phí hoạt động KH&CN 27

2.2 Khái quát về hoạt động khoa học và công nghệ của Viện Vật lý, Viện hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam 28

2.2.1 Lịch sử ra đời và phát triển của Viện Vật lý, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam 28

2.2.2 Chức năng và nhiệm vụ của Viện Vật lý 28

2.2.3 Cơ cấu tổ chức của Viện Vật lý 30

2.2.4 Tình hình hoạt động Khoa học và Công nghệ ở Viện Vật lý 30

2.3 Tình hình quản lý tài chính ở Viện Vật lý 31

2.3.1.Chính sách của Viện Vật lý và tác động của nó tới công tác quản lý tài chính 31

2.3.2 Thực trạng quản lý tài chính ở Viện Vật lý 33

2.4 Đánh giá chung về thực hiện quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN của Viện Vật lý 45

2.4.1.Thành tựu về mặt quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN 45

2.4.2.Những hạn chế còn tồn tại và nguyên nhân 56

Chương 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÔNG TÁC QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CHO VIỆN VẬT LÝ, VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM 53

3.1 Bối cảnh mới ảnh hưởng tới hoạt động quản lý tài chính của Viện Vật lý 53

3.1.1 Yếu tố quốc tế và trong nước ảnh hưởng tới hoạt động của Viện Vật lý

trong hoạt động nghiên cứu khoa học 53

3.1.2 Yếu tố nội tại Viện Vật lý 54

3.1.3 Cơ hội và thách thức trong quản lý tài chính của Viện Vật lý 55

3.2 Một số giải pháp chủ yếu nhằm hoàn thiện công tác quản lý tài chính cho Viện Vật lý 60

3.2.1 Nhóm giải pháp về cơ chế quản lý tài chính 60

3.2.2 Nhóm giải pháp về con người và tiềm lực 64

KẾT LUẬN 66

TÀI LIỆU THAM KHẢO 67

1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

STT Ký hiệu Nguyên nghĩa

6 KH&CN Khoa học và công nghệ

12 ODA Viện trợ phát triển chính thức

13 QLTC Quản lý tài chính

14 R&D Nghiên cứu và phát triển

16 VHLKHCNVN Viện Hàn Lâm Khoa học Công nghệ Việt Nam

2

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

1 Bảng 2.1 Ngân sách Nhà nước đầu tư cho Viện Vật lý từ

năm 2010-2013

36

2 Bảng 2.2 Nguồn thu từ hợp đồng kinh tế của Viện Vật lý các

năm 2010 đến 2013

38

3

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

1 Hình 1.1 Mô hình vận động của nguồn tài chính

trong nền kinh tế tập trung

16

2 Hình 1.2 Mô hình vận động của nguồn tài chính

trong nền kinh tế thị trường

18

3 Hình 2.1 So sánh giữa nguồn tài chính NSNN và

ngoài NSNN

49

4

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong khoảng thời gian 10 năm trở về đây (từ năm 2005 đến 2014), Khoa Học và Công Nghệ (KH&CN) Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, đóng góp thiết thực vào sự phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, cải thiện an sinh xã hội và chất lượng cuộc sống, đưa Việt Nam từ một nước kém phát triển gia nhập nhóm nước có thu nhập trung bình

Hoạt động của các tổ chức KH&CN đã mở rộng từ nghiên cứu - phát triển đến sản xuất và dịch vụ KH&CN Vốn huy động cho KH&CN từ các nguồn hợp đồng với khu vực sản xuất - kinh doanh, tín dụng ngân hàng, tài trợ quốc tế và các nguồn khác, tăng đáng kể nhờ chính sách đa dạng hoá nguồn vốn đầu tư cho KH&CN

Môi trường pháp lý cho hoạt động khoa học và công nghệ nước ta đã

có bước phát triển nhanh chóng với hàng loạt các đạo luật về hoạt động khoa học và công nghệ đã được Quốc hội thông qua từ năm 2000 cho đến nay như: Luật Khoa học và Công nghệ (năm 2000), Luật Sở hữu trí tuệ (2005), Luật Chuyển giao Công nghệ (năm 2006), Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật (2006), Luật Chất lượng Sản phẩm Hàng hoá (2007), Luật Năng lượng Nguyên tử (2008), Luật Công nghệ cao (2008)

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được, hoạt động KH&CN vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng và vị trí quốc sách hàng đầu, chưa thực sự trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội

và khắc phục được tình trạng tụt hậu so với khu vực và thế giới Theo các nhà khoa học thì chính sách quản lý khoa học công nghệ trong đó công tác quản

lý tài chính mang nặng tính bao cấp chưa theo kịp nền kinh tế thị trường ảnh hưởng không nhỏ tới hiệu quả hoạt động khoa học và công nghệ

5

Viện Vật lý – Viện Hàn Lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (gọi tắt

là Viện Vật lý) là đơn vị đi đầu trong một số nghiên cứu phát triển và ứng dụng, triển khai công nghệ dựa trên các thành tựu nghiên cứu về quang học, quang tử, laser, điện tử, tự động hóa, vật lý hạt nhân và vật liệu tiên tiến… Các sản phẩm là những thiết bị và công nghệ đã và đang được ứng dụng hiệu quả trong các lĩnh vực Y tế, môi trường, công nghiệp, truyền thông, giáo dục - đào tạo nghề, an ninh-quốc phòng và nghiên cứu khoa học Hàng năm, Viện Vật lý chủ trì tổ chức khoảng 10 lớp học vật lý, hội nghị, hội thảo quốc gia và quốc tế ở Việt Nam (Hội nghị Toàn quốc về Vật lý lý thuyết, Hội nghị Toàn quốc về Quang học Quang phổ, Hội nghị Quốc tế về Quang tử và ứng dụng (ICPA), Hội nghị Khu vực về khoa học tự nhiên cho học viên trên đại học, lớp học Vật lý Việt nam, lớp học quang tử và ứng dụng, lớp học vật lý hạt nhân ) Viện Vật lý là một trong ba đơn vị nghiên cứu khoa học cơ bản có số lượng công trình khoa học được công bố lớn nhất ở Viện Viện Vật lý, trung bình: 100 bài/năm (bài báo trên tạp chí khoa học quốc tế và quốc gia, kỷ yếu hội nghị quốc tế và quốc gia)

Mặc dù số lượng đề tài, dự án mấy năm gần đây đã nâng lên đáng kể nhưng chất lượng, hiệu quả của các đề tài, sản phẩm nghiên cứu và ứng dụng công nghệ còn chưa tương xứng với tiềm năng của viện Viện Vật cũng gặp những khó khăn nhất định trong công tác quản lý tài chính đặc biệt là nguồn vốn đầu tư Không ít nhà quản lý và cán bộ khoa học của viện cho rằng:

“Quản lý tài chính trong hoạt động khoa học và công nghệ còn hạn chế, gây khó khăn cho việc giải trình kinh phí và làm mất nhiều thời gian trong việc hoàn tất các giấy tờ theo đúng quy định.”

Điều này đòi hỏi cần nghiên cứu thấu đáo những vấn đề sau: Thực trạng quản lý tài chính trong hoạt động KH&CN ở Viện Vật lý thời gian qua

đã đạt được những thành công và còn tồn tại những hạn chế gì? Viện cần có

6

giải pháp gì để cải thiện quản lý tài chính qua đó thúc đẩy hoạt động KH&CN? Việc tìm giải đáp cho các câu hỏi này có ý nghĩa rất quan trọng, góp phần làm giảm bớt những vướng mắc, rào cản trong hoạt động KH&CN

Bổ sung về mặt lý luận và đưa ra một số giải pháp trong đổi mới công tác quản lý tài chính cho Viện Vật lý, tạo điều kiện cho các nhà khoa học của viện phát huy khả năng sáng tạo, giảm bớt phức tạp trong công tác quản lý về

mặt tài chính Đây chính là lý do để tác giả chọn đề tài "Quản lý tài chính

trong hoạt động Khoa học và công nghệ tại Viện Vật lý, Viện Hàn Lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam " làm đề tài luận văn Thạc sỹ của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Đã có rất nhiều những nghiên cứu của các nhà quản lý, các nhà khoa học, nhằm đóng góp, xây dựng một cơ chế quản lý tài chính KH&CN mới phù hợp với sự phát triển của đất nước Các đề tài đều xoay quanh vấn đề về chính sách quản lý tài chính cho hoạt động khoa học và công nghệ như nghiên

cứu của TS Đinh Thị Nga, Đổi mới cơ chế quản lý chi tiêu ngân sách nhà

nước cho khoa học và công nghệ, Tạp chí Khoa học công nghệ Việt Nam, số

14/2013 Trong nghiên cứu này, tác giả đã nêu lên những bất cập trong quản

lý chi ngân sách nhà nước cho hoạt động khoa học và công nghệ trong đó có

đề cập đến những hạn chế của công tác lập ngân sách đầu tư, phân bổ ngân sách và thanh quyết toán ngân sách Trên cơ sở đó, tác giả đã đưa ra các khuyến nghị đổi mới cơ chế quản lý chi ngân sách nhằm thúc đẩy phát triển KH&CN cho các nhà trường, doanh nghiệp, viện nghiên cứu Các giải pháp này xoay quanh bài toán thị trường KH&CN nhìn chung phù hợp với các tổ chức nghiên cứu sản xuất những sản phẩm có thị trường còn đối với các viện nghiên cứu đặc thù không có thị trường KH&CN thì khó áp dụng được các

giải pháp này

Tài liệu tham khảo

7

1 Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam (2005), Nghị định 115/2005/NĐ-CP

ngày 05 tháng 09 năm 2005 về cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tổ chức

khoa học và công nghệ công lập, Hà Nội

2 Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam (2005), Nghị định 117/2005/NĐ-CP

ngày về Quỹ Phát triển KH&CN của các bộ, cơ quan ngang bộ, tỉnh, thành

phố trực thuộc Trung ương

3 Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam (2005), Nghị định 80/2007/NĐ-CP

về việc hình thành các doanh nghiệp KH&CN

4 Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam (2012), Quyết định

418/2012/NĐ-CP về việc phê duyệt chiến lược phát triển khoa học và công nghệ giai đoạn

2011-2020

5 Bộ tài chính và Bộ KH&CN (2006), Thông tư liên tịch số

93/2006/TTLT-BTC- BKHCN ngày 04 tháng 10 năm 2006 về hướng dẫn chế độ khoán kinh

phí của đề tài, dự án khoa học và công nghệ sử dụng ngân sách nhà nước

6 Bộ tài chính và Bộ KH&CN (2007), Thông tư liên tịch số

129/2007/TTLT/BTC-BKHCN về hướng dẫn thực hiện chế độ quản lý tài

chính đối với Quỹ phát triển khoa học và công nghệ quốc gia

7 Bộ Tài chính và Bộ Khoa học và Công nghệ (2007), Thông tư liên tịch số

44/2007/TTLT-BTC-BKHCN ngày 07/05/2007 về định mức xây dựng và

phân bổ kinh phí đối với các đề tài, dự án khoa học và công nghệ có sử dụng ngân sách Nhà nước

8 Bộ tài chính và Bộ KH&CN (2009), Thông tư liên tịch số

145/2009/TTLT-BTC-BKHCN về hướng dẫn quản lý và sử dụng kinh phí xây dựng tiêu chuẩn

quốc gia và quy chuẩn kỹ thuật

9 Bộ tài chính và Bộ KH&CN (2012), Thông tư liên tịch số

219/2012/TTLT-BTC-BKHCN quy định quản lý tài chính thực hiện Chương trình quốc gia

phát triển công nghệ cao đến năm 2020

8

10 Bộ Khoa học và Công nghệ (2013), Thông tư liên tịch số

19/2013/TT-BKHCN ngày 15 tháng 8 năm 2013 về hướng dẫn quản lý Chương trình hỗ trợ phát triển doanh nghiệp khoa học và công nghệ và tổ chức khoa học và công nghệ công lập thực hiện cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm

11 Trần Ngọc Hoa (2012), "Hoàn thiện thiết chế tự chủ của tổ chức KH&CN

nghiên cứu trường hợp tổ chức nghiên cứu và phát triển (R&D) có sử dụng ngân sách nhà nước, tạp chí Chính sách Quản lý Khoa học và Công nghệ, số

3, tr20

12 Đinh Thị Nga (2013), “Đổi mới cơ chế quản lý chi tiêu ngân sách nhà

nước cho khoa học và công nghệ”, Tạp chí Khoa học công nghệ Việt Nam, số

14, tr30

13 Bùi Thiên Sơn và Hà Đức Huy (2009), ”Vai trò của cấp phát tài chính

cho phát triển khoa học và công nghệ trong nền kinh tế hiện nay”, tạp chí

Khoa học và Công nghệ, số 16, tr26

14 Bùi Thiên Sơn, Tổng quan về định hướng chi tiêu nguồn tài chính cho quá

trình phát triển khoa học và công nghệ quốc gia đến năm 2020 và một số khuyến nghị, tạp chí nghiên cứu chính sách khoa học và công nghệ, số 17,

tr17

15 Nguyễn Hồng Sơn (2012), Cơ chế tài chính cho hoạt động khoa học và

công nghệ ở Việt Nam: Một số hạn chế và giải pháp hoàn thiện, tạp chí

Những vấn đề kinh tế và chính trị thế giới, số 6, tr57

16 Nguyễn Thị Anh Thư (2006), ”Đổi mới chính sách tài chính đối với

KH&CN” , tạp chí Hoạt động khoa học, số3, tr5

17 Trần Xuân Trí (2006), ”Quản lý, cấp phát, thanh toán kinh phí sự nghiệp

khoa học giai đoạn 2001-2005, những bất cập và kiến nghị”, Tạp chí Kiểm

toán, số 9, tr52

9

18 Phạm Văn Khoan (2007), Giáo trình quản lý tài chính công, Nhà xuất bản

Tài chính

19 Hồ Thị Hải Yến (2008), Hoàn thiện cơ chế tài chính đối với hoạt động

KH&CN trong các trường đại học ở Việt Nam, luận án tiến sỹ kinh tế, Trường

Đại học Quốc Gia Hà Nội