Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến một số hệ sinh thái đất ngập nước ở hà nội và đề xuất biện pháp giảm thiểu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN --- PHAN THỊ MINH ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN MỘT SỐ HỆ SINH THÁI ĐẤT NGẬP NƯỚC Ở HÀ NỘI VÀ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-

PHAN THỊ MINH

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN MỘT SỐ HỆ SINH THÁI ĐẤT NGẬP NƯỚC Ở HÀ NỘI

VÀ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP GIẢM THIỂU

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Hà Nội –2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-

PHAN THỊ MINH

ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN MỘT SỐ HỆ SINH THÁI ĐẤT NGẬP NƯỚC Ở HÀ NỘI

VÀ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP GIẢM THIỂU

Chuyên ngành: Sinh thái học

Mã số: 60420120

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Đoàn Hương Mai

Hà Nội - 2014

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được luận văn này tôi đã nhận được rất nhiều sự động viên, giúp đỡ của nhiều cá nhân và tập thể

Trước tiên, tôi xin được gửi lời cảm ơn đến tất cả quý thầy cô đã giảng dạy trong chương trình cao học Khoa Sinh học- Trường Đại học KHTN- ĐHQGHN đã truyền đạt cho tôi những kiến thức hữu ích làm cơ sở cho tôi thực hiện tốt luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn đến các thầy cô của Phòng thí nghiệm Sinh thái học và Sinh học môi trường đã nhiệt tình giảng dạy cũng như hướng dẫn, giúp đỡ tôitrong quá trình hoàn thành đề tài của mình

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS Mai Đình Yên, PGS.TS Đoàn Hương Mai đã nhiệt tình hướng dẫn, góp ý, sửa chữa và động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến các cán bộ và nhân viên Công ty Cổ phần Ao Vua, cán bộ Ủy ban Nhân dân và bà con các xã Cẩm Lĩnh (Ba Vì),xã Hương Sơn (Mỹ Đức),Hà Nội – những người đã cung cấp thông tin giúp tôi hoàn thiện luận văn này

Sau cùng, tôi xin gửi lời biết ơn chân thành đến gia đình, bạn bè đã luôn động viên, khích lệ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Hà Nội, ngày 27tháng 12 năm 2014

Học viên

Phan Thị Minh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU Error! Bookmark not defined 1.1 TỔNG QUAN VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Error! Bookmark not defined 1.1.1 Khái niệm biến đổi khí hậu Error! Bookmark not defined 1.1.2 Nguyên nhân gây biến đổi khí hậu Error! Bookmark not defined 1.1.3 Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học và hệ sinh thái Error! Bookmark not defined

1.2 TỔNG QUAN VỀ ĐẤT NGẬP NƯỚC Error! Bookmark not defined 1.2.1 Định nghĩa đất ngập nước Error! Bookmark not defined 1.2.2 Chức năng của đất ngập nước Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.2.3 Giá trị của đất ngập nước Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.2.4 Tính tổn thương của đất ngập nước trước biến đổi khí hậu Error! Bookmark not defined

1.3 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU HỆ SINH THÁI ĐẤT NGẬP NƯỚC LIÊN

QUAN ĐẾN BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Error! Bookmark not defined 1.3.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới Error! Bookmark not defined 1.3.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 2.1 ĐỐI TƯỢNG VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 2.2 THỜI GIAN NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

2.3.1 Phương pháp thu thập, phân tích và tổng hợp tài liệu (thu thập số liệu thứ cấp)

Error! Bookmark not defined 2.3.2 Phương pháp điều tra khảo sát thực địa Error! Bookmark not defined

2.3.3 Phương pháp nghiên cứu sinh thái học ……….20

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN Error! Bookmark not defined

3.1 HIỆN TRẠNG ĐẤT NGẬP NƯỚC HÀ NỘI Error! Bookmark not defined 3.1.1 Hiện trạng đất ngập nước dạng suối ở Hà Nội Error! Bookmark not defined 3.1.2 Hiện trạng đất ngập nước dạng đầm ở Hà Nội Error! Bookmark not defined

3.1.3 Các áp lực của hoạt động của con người hiện nay lên đất ngập nước Hà Nội

Error! Bookmark not defined

3.2 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU

Error! Bookmark not defined 3.2.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực đất ngập nước Hương Sơn Error! Bookmark not defined

3.2.2 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực đất ngập nước Đầm Long Error! Bookmark not defined

3.3 HIỆN TRẠNG ĐA DẠNG SINH HỌC KHU VỰC NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

3.3.1 Đa dạng sinh học hệ sinh thái đất ngập nước Hương Sơn Error! Bookmark not defined

3.3.2 Đa dạng sinh học hệ sinh thái đất ngập nước Đầm Long Error! Bookmark not defined

3.4 ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG TIỀM TÀNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN HỆ

SINH THÁI ĐẤT NGẬP NƯỚC HÀ NỘI Error! Bookmark not defined 3.4.1 Các kịch bản biến đổi khí hậu Error! Bookmark not defined

3.4.2 Tác động tiềm tàng của biến đổi khí hậu đến hệ sinh thái đất ngập nước Hà

Nội Error! Bookmark not defined

3.4.3 Tác động tiềm tàng của biến đổi khí hậu đến đa dạng sinh học của khu vực

nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3.4.4 Tác động tiềm tàng của biến đổi khí hậu đến sinh kế của khu vực nghiên cứu

Error! Bookmark not defined

3.5 BIỆN PHÁP GIẢM THIỂU VÀ THÍCH ỨNG CỦA ĐẤT NGẬP NƯỚC ĐỐI

VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Error! Bookmark not defined

3.5.1 Biện pháp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu đến hệ sinh thái đất ngập

nước Error! Bookmark not defined

3.5.2 Biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu của hệ sinh thái đất ngập nước

Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 3 PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1: Tác động của BĐKH tới các đối tượng ĐNN ở các vùng, miền Error! Bookmark not defined

Bảng 2: Tác động của BĐKH tới các HST và ĐDSH của ĐNN Error! Bookmark not defined

Bảng 3: Thành phần các loài thực vật ĐNN Hương SơnError! Bookmark not defined

Bảng 4: Thành phần các loài cá ĐNN Hương SơnError! Bookmark not defined

Bảng 5: Cấu trúc thành phần loài cá ở ĐNN Hương SơnError! Bookmark not defined

Bảng 6: Danh lục thực vật ngập nước ở ĐNN Đầm LongError! Bookmark not defined

Bảng 7: Danh lục cá sống ở ĐNN Đầm Long Error! Bookmark not defined

DANH MỤC HÌNH

Hình 1: Vị trí khu vực ĐNN Hương Sơn Error! Bookmark not defined Hình 2: Vị trí khu vực ĐNN Đầm Long Error! Bookmark not defined

Hình 3: Mức tăng nhiệt độ trung bình năm (oC) so với thời kỳ 1980 - 1999 theo kịch

bản phát thải trung bình (B2) của Hà Nội Error! Bookmark not defined

Hình 4: Mức thay đổi lượng mưa (%) so với thời kỳ 1980 – 1999 theo kịch bản phát

thải trung bình (B2) của Hà Nội Error! Bookmark not defined

DANH MỤC VIẾT TẮT

BĐKH Biến đổi khí hậu

COP Hội nghị cấp cao Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long

ĐBSH Đồng bằng sông Hồng

ĐDSH Đa dạng sinh học

IPCC Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu

IUCN Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên

Thiên nhiên

REDD+ Giảm phát thải khí nhà kính do mất rừng và suy thoái

rừng tại các nước đang phát triển

UNFCCC Công ước khung của Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu

MỞ ĐẦU

Biến đổi khí hậu hiện đang là mối quan tâm chung của toàn cầu BĐKH đã ngày càng trở nên rõ nét và mối quan hệ tương hỗ giữa BĐKH với ĐDSH, các HST đang là chủ đề thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học trong nước cũng như quốc tế Các nghiên cứu gần đây đã cho thấy, khi nhiệt độ trung bình năm tăng, dẫn đến nước biển dâng, làm mất đi một vùng đất canh tác trù phú và cả các vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên, các khu rừng ngập mặn có giá trị sinh thái cao, và dẫn đến sự tuyệt chủng của nhiều loài động, thực vật quý hiếm Sự gia tăng khí nhà kính dẫn đến quá trình axit hóa nước biển và đại dương Kết quả này tác động một cách mạnh mẽ lên các HST dưới nước như các rạn san hô, thảm cỏ biển, các loài động vật thân mềm Trong khi đó, các vùng ĐNN đóng một vai trò quan trọng trong việc giảm nhẹ các tác động của BĐKH cũng như những hệ quả mà BĐKH có thể gây ra, cụ thể là khả năng tích lũy, hấp thụ cacbon cao của ĐNN nói chung và rừng ngập mặn nói riêng, hạn chế ngập lụt và làm giảm mức độ nguy hiểm của những đợt lũ lụt tàn khốc ĐNN còn có vai trò cực kỳ quan trọng như là các bể chứa nước ngọt ở các vùng khác nhau khi mà BĐKH gây ra hạn hán nghiêm trọng tại những vùng này Ngoài ra, ĐNN ven biển còn có khả năng bảo vệ các HST và cộng đồng ven biển khỏi thiệt hại do các trận bão, sóng lớn và xói lở bờ biển gây ra bởi BĐKH

Viê ̣t Nam cũng không nằm ngoài vòng xoáy của biến đổi khí hâ ̣u , nghiêm trọng hơn Việt Nam lại là một trong năm quốc gia chịu ảnh hưởng nhiều nhất của BĐKH toàn cầu Trong điều kiện BĐKH, các HST ĐNN vốn nhạy cảm bởi sự tác động của tự nhiên và con người sẽ phản ứng kém hơn trước với những sự thay đổi này và có thể sẽ không tránh khỏi sự suy giảm nhanh các loài sinh vật BĐKH ngày càng trở nên rõ nét và không chỉ tác động không nhỏ đến cộng đồng mà còn tác động mạnh mẽ lên các HSTĐNN do sự thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa và đặc biệt

là tần suất và cường độ của những trận lũ và hạn hán Tuy nhiên, nếu được quản lý tốt và có các biện pháp cải tạo kịp thời các vùng ĐNN thì chúng sẽ có vai trò vô cùng lớn trong việc giảm nhẹ và thích ứng với BĐKH

Vớ i diện tích lớn (khoảng 10 triệu ha) gần bằng một phần ba diện tích đất liền, hê ̣ sinh thái đất ngâ ̣p nước ở nước ta đang ngày càng bi ̣ đe do ̣a trước ảnh

hưởng của biến đổi khí hâ ̣u HSTĐNN ở Hà Nội mang tính chất điển hình của vùng đồng bằng sông Hồng Cùng với quá trình phát triển của khoa học kỹ thuật , đất ngâ ̣p nước đã mang la ̣i mô ̣t giá tri ̣ kinh tế lớn cho con người Tuy nhiên cùn g với quá trình đô thị hóa và sức ép từ biến đổi khí hâ ̣u , ĐNN ở Hà Nội đang ngày càng

bị suy giảm diện tích và suy thoái ở mức độ nghiêm trọng

Cho đến nay, trên thế giới và ở Việt Nam chỉ có các nghiên cứu chung về BĐKH và ĐDSH, HST, rất ít phân tích trong các trường hợp cụ thể, đặc biệt là tác động của BĐKH lên các HSTĐNN Ngoài ra hiện nay trên phạm vi cả nước, các

Bộ, ngành và các địa phương đang xây dựng và triển khai các kế hoạch hành động thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu (phê duyệt năm 2008) và Chiến lược Quốc gia về biến đổi khí hậu (phê duyệt năm 2011) Xuất

phát từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn và triển khai đề tài “Đánh giá tác động

của biến đổi khí hậu đến một số hệ sinh thái đất ngập nước ở Hà Nội và đề xuất biện pháp giảm thiểu” với mục tiêu:

- Điều tra, thu thập số liệu thứ cấp và đánh giá mức độ ĐDSH của khu vực nghiên cứu

- Đánh giá tác động tiềm tàng của BĐKH đến khu vực nghiên cứu

- Đề xuất biện pháp giảm thiểu và giải pháp thích ứng với BĐKH

TÀI LIỆU THAM KHẢO Tiếng Việt

1 Lê Thiết Bình, Nguyễn Việt Cường (2005), Thực trạng thủy sinh vật lạ xâm

nhập thủy vực Việt Nam và giải pháp quản lý, Cục Khai thác và Bảo vệ

nguồn lợi Thủy sản

2 Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam (2007),

Danh lục Đỏ Việt Nam, NXB Khoa học Tự nhiên và Công nghệ Hà Nội

3 Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn (2008), Danh mục các loài thủy sinh

quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng ở Việt Nam cần được bảo vệ, phục hồi và phát triển

4 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2012), Kịch bản biến đổi khí hậu, nước biển

dâng cho Việt Nam, NXB Tài nguyên – Môi trường và bản đồ Việt Nam,

Hà Nội

5 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2013), Thông tư 27/2013/TTLT-BTNMT: Quy

định tiêu chí xác định loài ngoại lai xâm hại và ban hành danh mục loài ngoại lai xâm hại

6 Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam (2006), Nghị Định số 32/2006/NĐ-CP

của Chính phủ ngày 30 tháng 3 năm 2006 về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quí hiếm

7 Lê Diên Dực, Hoàng Văn Thắng (2012), Đất Ngập Nước tập II, Quản lý và

Phát triển bền vững, NXB Nông nghiệp, Hà Nội

8 Dương Thị Giang (2012), Nghiên cứu, đánh giá cảnh quan phục vụ phát triển

kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường khu vực Ba Vì, thành phố Hà Nội,

Luận văn thạc sĩ ngành Sử dụng và bảo vệ tài nguyên môi trường, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội

9 Lưu Thị Thu Giang, Trương Quang Học (2011), “Rừng ngập mặn và khả năng

ứng dụng REDD+ tại Việt Nam”,Kỷ yếu Hội Thảo Khoa học Quốc gia: Đất

ngập nước và Biến đổi khí hậu, Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi

trường, ĐHQGHN, tr 329-343

10 Trương Quang Học (2011),“Tác động của biến đổi khí hậu lên đất ngập

nước”,Kỷ yếu Hội Thảo Khoa học Quốc gia: Đất ngập nước và Biến đổi khí

hậu, Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường, ĐHQGHN, tr

288-300

11 Đặng Huy Huỳnh (2011), “Hiện trạng, giải pháp quản lý bảo tồn các loài động

vật hoang dã hệ sinh thái đất ngập nước ở Việt Nam trong bối cảnh biến đổi

khí hậu”, Kỷ yếu Hội Thảo Khoa học Quốc gia: Đất ngập nước và Biến đổi

khí hậu,Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường, ĐHQGHN, tr

432-439

12 Đoàn Hương Mai (1998), “Đa dạng sinh học của các thực vật thủy sinh ở Đầm

Long, Ba Vì, Hà Tây”, Tạp chí Di truyền học và Ứng dụng, số 2, Hội Di truyền học Việt Nam ISSN: 0866-8566, Hà Nội, tr 19-23

13 Đoàn Hương Mai (2012), Nghiên cứu đa dạng sinh học và các hệ sinh thái xã

Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội làm cơ sở khoa học cho việc qui hoạch phát triển du lịch sinh thái bền vững, Đề tài QG-10-06, Trường Đại học

Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội

14 Đỗ Văn Nhượng, 2004, “Đa dạng các loài cua ở rừng ngập mặn ven biển từ

Quảng Ninh đến Hà Tĩnh”, Những vấn đề nghiên cứu cơ bản trong khoa

học sự sống, NXB Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội, tr 181-184

15 Nguyễn Thị Sinh (2013),Nghiên cứu đánh giá tác động của biến đổi khí hậu

đến Vườn Quốc gia Xuân Thủy và đề xuất các định hướng ứng phó,Luận

văn thạc sĩ chuyên ngành Biến đổi khí hậu, Khoa sau đại học, Đại học Quốc gia Hà Nội

16 Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội (2012), Báo cáo tổng kết: Điều tra, đánh

giá tổng hợp về đa dạng sinh học thành phố Hà Nội, Hà Nội

17 Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Nội (2010), Kết quả điều tra đa dạng sinh học

động vật ở rừng đặc dụng Hương Sơn, Hà Nội, Hà Nội

18 Hoàng Văn Thắng (2011),“Bảo tồn đất ngập nước trong bối cảnh biến đổi khí

hậu”,Kỷ yếu Hội Thảo Khoa học Quốc gia: Đất ngập nước và Biến đổi khí

hậu, Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường, ĐHQGHN, tr 2-17

19 Hoàng Thanh Thương (2011), Nghiên cứu sinh thái cảnh quan các hệ sinh thái

nhằm định hướng quy hoạch phát triển bền vững tại xã Hương Sơn – huyện

Mỹ Đức – Hà Nội, Luận văn thạc sĩ ngành Sinh thái học, Trường

ĐHKHTN, ĐHQGHN

20 Trần Đặng Bảo Thuyên, Nguyễn Đăng Hải, Trần Thị Liên (2011), “Chính sách

của nhà nước trong việc quản lý và phục hồi rừng ngập mặn nhằm thích

ứng với biến đổi khí hậu ở Việt Nam”, Kỷ yếu Hội Thảo Khoa học Quốc

gia: Đất ngập nước và Biến đổi khí hậu,Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên

và Môi trường, ĐHQGHN, tr 372-380

21 Ủy ban nhân dân xã Cẩm Lĩnh (2009), Báo cáo đánh giá kết quả thực hiện

nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội năm 2009, phương hướng nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội năm 2010, Hà Nội

22 Ủy ban nhân dân xã Hương Sơn (2010), Báo cáo số liệu thống kê về điều kiện

kinh tế - xã hội của xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội, Hà Nội

23 Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển bền vững thành phố Huế (2011),

“Khảo sát, đánh giá đa dạng và tài nguyên sinh vật các thủy vực nước ngọt nội địa tỉnh Thừa Thiên Huế”, TP Huế

24 Nguyễn Khắc Vinh (1996), “Đất ngập nước và Công ước Ramsar”, Tạp chí

hoạt động Khoa học – Phụ trương số 7, 4 tr

25 Mai Đình Yên (1983), Cá kinh tế nước ngọt Việt Nam, NXB Khoa học và Kỹ

thuật, Hà Nội

26 Mai Đình Yên (2011), “Sơ bộ phân tích biến đổi khí hậu đến hệ sinh thái Hồ

Tây”, Kỷ yếu Hội Thảo Khoa học Quốc gia: Đất ngập nước và Biến đổi khí

hậu, Trung tâm nghiên cứu tài nguyên và môi trường, ĐHQGHN, tr

301-306

Tiếng Anh

27 Al Gore (2006), An Inconvenient Truth: The planetary emergency of global

warming and what we can do about it, Rodale

28 Cambridge University Press (2007), The Scientific Basis, Contribution of

Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge, United Kingdom and New York,

NY, USA