Nghiên cứu hiệu quả của việc tẩy giun định kỳ kết hợp với việc bổ sung viên sắt axit folic cho phụ nữ tuổi sinh sản ở hai huyện trấn yên và yên bình tỉnh yên bái, tỉnh yên bái

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN ---oOo--- Trần Thị Thương NGHIÊN CỨU HIỆU QUẢ CỦA VIỆC TẨY GIUN ĐỊNH KỲ KẾT HỢP VỚI BỔ SUNG VIÊN SẮT - AXIT FOLIC CHO PHỤ NỮ T

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-oOo -

Trần Thị Thương

NGHIÊN CỨU HIỆU QUẢ CỦA VIỆC TẨY GIUN ĐỊNH KỲ KẾT HỢP VỚI BỔ SUNG VIÊN SẮT - AXIT FOLIC CHO PHỤ NỮ TUỔI SINH SẢN Ở HAI HUYỆN

TRẤN YÊN VÀ YÊN BÌNH, TỈNH YÊN BÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-oOo -

Trần Thị Thương

NGHIÊN CỨU HIỆU QUẢ CỦA VIỆC TẨY GIUN ĐỊNH KỲ KẾT HỢP VỚI BỔ SUNG VIÊN SẮT - AXIT FOLIC CHO PHỤ NỮ TUỔI SINH SẢN Ở HAI HUYỆN

TRẤN YÊN VÀ YÊN BÌNH, TỈNH YÊN BÁI

Chuyên ngành: Động vật học

Mã số: 60 42 01 03

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS Ngô Đức Thắng

TS Trần Anh Đức

Hà Nội - 2014

i

LỜI CẢM ƠN

Trước hết tôi xin gửi lời cám ơn sâu sắc đến TS Ngô Đức Thắng, Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương, TS Trần Anh Đức, Bộ môn Động vật Không xương sống, Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa Học Tự Nhiên Hà Nội là hai người thầy đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập nghiên cứu, hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin cảm ơn chân thành đến PSG.TS Tạ Thị Tĩnh, Viện Sốt rét –

Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương, chủ nhiệm dự án “ Phòng chống thiếu máu tại Yên Bái” đã cho phép tôi được sử dụng một phần số liệu trong dự án để hoàn thành luận văn Xin cám ơn các thầy cô giáo, anh chị và các bạn trong Bộ môn Động vật Không xương sống đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập tại trường, tại Bộ môn Cám ơn các cá nhân và tập thể Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học, các thầy cô trong Ban Chủ nhiệm khoa đã giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, những người thân yêu đã ở bên giúp đỡ, ủng hộ, động viên để tôi có thể hoàn thành tốt luận văn này

Học viên cao học

Trần Thị Thương

ii

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Khái quát đặc điểm sinh học và dịch tễ học của giun đũa, giun tóc và

giun móc 3

1.2 Tác hại của giun đũa, giun tóc và giun móc đối với cơ thể người 7

1.3 Khái quát tình hình nhiễm giun ở Việt Nam 9

1.4 Biện pháp phòng bệnh và điều trị giun đũa, giun tóc, giun móc 14

1.5 Vai trò của sắt và mối liên quan giữa tình trạng thiếu máu thiếu sắt với

tình trạng nhiễm giun 15

CHƯƠNG 2 ĐỊA ĐIỂM,THỜI GIAN, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 19

2.1 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 19

2.2 Đối tượng và cỡ mẫu nghiên cứu 21

2.3 Phương pháp nghiên cứu 23

2.4 Các chỉ tiêu đánh giá 25

2.5 Đạo đức trong nghiên cứu 27

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN 28

3.1 Tỷ lệ nhiễm các loại giun đũa, giun tóc và giun móc của phụ nữ tuổi

sinh sản trước và sau can thiệp ở hai huyện 28

3.2 Tỷ lệ thiếu máu (thiếu Hb), thiếu sắt (thiếu SF) ở phụ nữ tuổi sinh sản trước và sau can thiệp ở hai huyện 38

3.3 Hiệu quả của các biện pháp tẩy giun định kỳ kết hợp với bổ sung viên sắt axit-folic hàng tuần sau can thiệp 46

KẾT LUẬN 52

KIẾN NGHỊ 53

TÀI LIỆU THAM KHẢO 54

iii

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Phân vùng nhiễm giun đũa, giun tóc, giun móc 10

Bảng 1.2 Phân bố sắt trong cơ thể người 15

Bảng 2.1 Phân loại cường độ nhiễm giun đường ruột theo tiêu chuẩn của WHO 26

Bảng 3.1 Tỷ lệ nhiễm các loại giun truyền qua đất ở phụ nữ tuổi sinh sản trước và

sau can thiệp 29

Bảng 3.2 Cường độ nhiễm các oại giun của phụ nữ tuổi sinh sản trước và

sau can thiệp ở hai huyện 33

Bảng 3.3 Tỷ lệ nhiễm phối hợp các loại giun ở phụ nữ tuổi sinh sản trước và

sau can thiệp 36

Bảng 3.4 Mức độ thiếu máu trước và sau can thiệp của phụ nữ hai huyện 39

Bảng 3.5 Hàm ượng Hb trung bình trước và sau can thiệp 42

Bảng 3.6 Tỷ lệ thiếu SF huyết thanh và hàm ượng SF trung bình trước và sau

can thiệp của phụ nữ ở hai huyện 43

Bảng 3.7 Số thiếu máu có thiếu sắt trước và sau can thiệp 45

Bảng 3.8 Đánh giá hiệu quả sau can thiệp bằng thuốc tẩy giun và bổ sung viên sắt hàng tuần cho phụ nữ tuổi sinh sản ở hai huyện 48

Bảng 3.9 Sự thay đổi của tỷ lệ nhiễm giun móc, thiếu máu, thiếu sắt và thiếu máu thiếu sắt theo thời gian sau can thiệp 49

iv

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 2.1.Sơ đồ các xã nghiên cứu của huyện Trấn Yên 19

Hình 2.2.Sơ đồ các xã nghiên cứu của huyện Yên Bình 20

Hình 2.3 Trứng giun đũa 25

Hình 2.4 Trứng giun tóc 25

Hình 2.5 Trứng giun móc 25

Hình 3.1.Tỷ lệ nhiễm các loại giun trước và sau can thiệp ở hai huyện 30

Hình 3.2 Cường độ nhiễm giun chung trước và sau can thiệp 34

Hình 3.3 Tỷ lệ nhiễm phối hợp các loại giun ở hai huyện 37

Hình 3.4.Tỷ lệ thiếu máu của phụ nữ ở hai huyện trước và sau can thiệp 40

Hình 3.5.Tỷ lệ thiếu Ferritin của phụ nữ ở hai huyện trước và sau can thiệp 44

Hình 3.6.Tỷ lệ thiếu máu có thiếu sắt ở hai huyện trước và sau can thiệp 45

Hình 3.7.Sự thay đổi tỷ lệ nhiễm giun móc, tỷ lệ thiếu máu, tỷ lệ thiếu sắt và

tỷ lệ thiếu máu thiếu sắt 50

v

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Hb:

HSHQ:

Hemoglobin

Hệ số hiệu quả

VSR – KST – CT TƢ: Viện Sốt Rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ƣơng WHO: Tổ chức Y tế Thế giới

1

MỞ ĐẦU

Giun đũa, giun tóc và giun móc là các loại giun truyền qua đất gặp phổ biến

ở các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới, nhất à các nước đang phát triển liên quan chặt chẽ đến nghèo đói, vệ sinh môi trường thấp kém và chăm sóc Y tế còn khó khăn Tình trạng nhiễm giun truyền qua đất gây nhiều tác hại thầm lặng và lâu dài tới sức khỏe con người, thậm chí nó còn là nguyên nhân trực tiếp hay gián tiếp dẫn đến tử vong Những hậu quả tức thời hay lâu dài của tình trạng nhiễm các loại giun truyền qua đất có thể gây ra cho mọi lứa tuổi và không chỉ cho một thế hệ như gây thiếu máu, thiếu dinh dưỡng, còi cọc, chậm phát triển về thể chất và trí tuệ ở trẻ em, gây thiếu máu, thiếu sắt ở phụ nữ đặt biệt là phụ nữ tuổi sinh đẻ và đang mang thai

Việt Nam à nước có khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, nền kinh tế chủ yếu là nông nghiệp, còn nhiều phong tục tập quán lạc hậu…,chính vì vậy tỷ lệ nhiễm các loại giun truyền qua đất khá phổ biến với sự khác nhau giữa các vùng, các miền và các đối tượng, cao nhất ở miền Bắc và ở nông dân trồng rau màu

Yên Bái là một tỉnh thuộc miền núi Tây Bắc, cách Hà Nội 180 km có điều kiện kinh tế vẫn còn nghèo, trình độ dân trí còn thấp, tình trạng vệ sinh môi trường chưa tốt: vẫn còn tập quán dùng phân tươi, không dùng bảo hộ ao động khi tiếp xúc với phân và đất…Đây à những điều kiện thuận lợi cho sự lan truyền và phát triển bệnh giun truyền qua đất Được sự tài trợ của Đại học Melbounre - Australia, năm

2005 Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương (VSR – KST –CT TƯ đã hợp tác với Đại học Melbounre – Australia và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thực hiện nghiên cứu đánh giá hiệu quả và tính khả thi của việc áp dụng chương trình bổ sung viên sắt– axit folic hàng tuần và tẩy giun định kỳ một năm 1 ần cho phụ nữ trong độ tuổi sinh sản từ 16 đến 45 tuổi tại tỉnh Yên Bái Để đánh giá hiệu quả sau sáu năm can thiệp bằng tẩy giun với Albendazole một năm một lần và bổ sung viên

sắt-axit folic hàng tuần Chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu hiệu quả của việc

tẩy giun định kỳ kết hợp với bổ sung viên sắt-axit folic cho phụ nữ tuổi sinh sản ở hai huyện Trấn Yên và Yên Bình, tỉnh Yên Bái” với 3 mục tiêu sau :

2

1 Xác định tỷ lệ và cường độ nhiễm giun đũa, giun tóc, giun móc của phụ nữ trong độ tuổi sinh sản tại hai huyện Yên Bình và Trấn Yên, tỉnh Yên Bái sau can thiệp bằng thuốc tẩy giun định kỳ một năm một lần kết hợp với bổ sung viên sắt-axit folic hàng tuần

2 Xác định tỷ lệ thiếu máu, thiếu sắt của phụ nữ tuổi sinh sản ở hai huyện Yên Bình và Trấn Yên, tỉnh Yên Bái sau can thiệp bằng thuốc tẩy giun định

kỳ một năm một lần kết hợp với bổ sung viên sắt- axit folic hàng tuần

3 Đánh giá hiệu quả sau sáu năm can thiệp bằng thuốc tẩy giun định kỳ

một năm một lần kết hợp với bổ sung viên sắt-axit folic hàng tuần

3

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Khái quát đặc điểm sinh học và dịch tễ học của giun đũa, giun tóc và giun móc

Mặc dù không thấy những vết tích gì của giun truyền qua đất trong những tầng địa chất cổ xưa và trong các hóa thạch do cấu tạo của cơ thể giun sán không bền vững, không tồn tại được lâu, nhưng vẫn có thể coi giun sán là những ký sinh trùng có lịch sử xuất hiện rất sớm ngay từ khi sơ khai hình thành trái đất và các sinh vật trên trái đất [34]

Đặc điểm sinh học của giun đũa, giun tóc và giun móc

Giun đũa, giun tóc và giun móc đều thuộc ngành Giun tròn (Nematoda) [1]

Giun đũa (Ascaris lumbricoides)

Loài A lumbricoides là loài giun lớn ký sinh ở ruột người, không có môi

trung [1] Giun đũa trưởng thành có màu trắng sữa hoặc hơi hồng, con cái có kích thước 20-25cm x 0,5-0,6cm, con đực có kích thước 15-17cm x 3-4 cm Cơ thể chia thành ba phần : Đầu, thân và đuôi Bên trong cơ thể giun trưởng thành có cơ quan tiêu hóa: ba môi phía đầu giun đũa là bộ phận định hướng, hướng giun đến những vùng có thức ăn Tiếp theo môi giun là một ống tiêu hóa bao gồm thực quản, ruột, hậu môn, giúp giun đũa có khả năng hút chất dinh dưỡng của ruột người Cơ quan sinh dục của giun đũa cái gồm: tử cung, hai ống dẫn trứng, buồng trứng và hai vòi trứng Hai vòi trứng gần đến lỗ sinh dục thì tập trung thành âm đạo và đổ ra lỗ sinh dục cái ở một phần ba trước của thân giun Cơ quan sinh dục đực là một ống tinh hoàn gồm một ống nhỏ, cuộn như cuộn len dần dần ống này to dần ên, à nơi chứa tinh trùng, để đưa ra ỗ phụt tinh ở lỗ hậu môn, ngoài ra còn có hai gai sinh dục chìa

ra ngoài dùng để cố định giun cái trong lúc giao hợp Cơ quan tuần hoàn, bài tiết của giun đũa rất đơn giản [2]

54

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tài liệu tiếng Việt

1 Bộ môn Ký sinh trùng- Đại học Y Hà Nội (2001), “Giun đũa, giun tóc, giun

móc”, Ký sinh trùng y học, Nhà xuất bản Y học Hà Nội, tr.127-152

2 Bộ môn ký sinh trùng - Đại học Y Hà Nội ( 2006), Bài giảng ký sinh trùng Y

học, Nhà xuất bản Y học tr.73-100

3 Bộ môn sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng – Học viện Quân Y (1998),

“Phương pháp xác định số ượng trứng giun ở phân”, Kỹ thuật xét nghiệm ký

sinh trùng y học, Hà Nội, tr.73-74 và 93-95

4 Cabrea B.D (1987), “Các kỹ thuật xét nghiệm thường quy và đặc biệt”, Hội

thảo về phòng chống một số bệnh giun sán chủ yếu ở Việt Nam, Bộ Y tế/

WHO, Hà Nội (15- 21/10/1987), tr.20-25

5 Lê Đình Công (1998), “Tình hình bệnh giun sán hiện nay và dự án phòng

chống các bệnh giun sán ở Việt Nam”, Tài liệu tập huấn đánh giá dịch tễ học

và phòng chống các bệnh giun sán, Hà Nội (tháng 10/1998), tr.14-17

6 Cấn Thị Cúc và nnk (1998), “Tình hình nhiễm giun đũa, tóc, móc trong nhân

dân làm nông nghiệp ở tỉnh Quảng Ninh điều tra năm 1995 – 1996”, Thông

tin phòng chống bệnh sốt rét và các bệnh ký sinh trùng, VSR- KST- CT TƯ,

(2), tr.72-79

7 Nguyễn Văn Chương (2013), “Tình hình nhiễm giun móc/mỏ và hiệu quả điều trị của Albendazol và Mebendazole tại bốn điểm của bốn tỉnh Quảng

Nam, Quảng Ngãi, Gia Lai và Đăk Lăk”, Tạp chí phòng chống các bệnh sốt

rét và các bệnh ký sinh trùng, VSR- KST- CT TƯ, số 4-2013, tr.4-5

8 Đỗ Trung Dũng (2011), “Thực trạng nhiễm giun truyền qua đất và thiếu máu

ở phụ nữ tuổi sinh sản tại một số điểm của Lào, Campuchia và Việt Nam”,

CTKH, Tập II, Ký sinh trùng – Côn trùng Y học, VSR- KST- CT TƯ, Nhà

xuất bản Y học, Hà Nội, tr.64-73

55

9 Dự án phòng chống giun sán (1998), Tài liệu tập huấn đặc điểm dịch tễ,

bệnh học, điều trị và kỹ thuật chẩn đoán trong phòng chống một số bệnh giun sán chính ở Việt Nam (tài liệu dành cho cán bộ Y tế tuyến tỉnh), Bộ Y

tế, Hà Nội

10 Nguyễn Văn Đề (1995), Nghiên cứu tình trạng nhiễm giun móc và hiệu quả

một số thuốc điều trị giun móc ở ba vùng canh tác thuộc huyện đồng bằng miền Bắc Việt Nam, Luận án Tiến sỹ Khoa học Y dược, Đại Học Y Hà Nội

11 Đinh Thị Phương Hoa (2013), Tình trạng dinh dưỡng, thiếu máu và hiệu quả

bổ sung viên sắt hàng tuần ở phụ nữ 20 -35 tuổi tại huyện Lục Nam tỉnh Bắc Giang, Luận án tiến sỹ Dinh Dưỡng, Viện Dinh Dưỡng Quốc Gia

12 Học viện Quân Y ( 2008), Ký sinh trùng và côn trùng Y học, Nhà xuất bản Y

học Hà Nội

13 Nguyễn Mạnh Hùng, “Công tác phòng chống giun sán giai đoạn 2006-2010

phương hướng thực hiện chương trình phòng chống bệnh giun sán

2011-2015”, CTKH, Tập II, Ký sinh trùng – Côn trùng Y học, VSR- KST- CT TƯ,

Nhà xuất bản Y học, Hà Nội, tr.7-9

14 Nguyễn Văn Khá và nnk (2007), “Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học nhiễm giun sán đường ruột ở 3 tỉnh Tây Nguyên Thử nghiệm giải pháp can thiệp ở

một số địa bàn”, Kỷ yếu công trình NCKH 2001-2006, VSR- KST-CT Quy

Nhơn, Nhà xuất bản Y học,tr.424 - 431

15 Nguyễn Công Khẩn và nnk (2000), “Bổ sung sắt hàng tuần cho phụ nữ 15-

35 tuổi, một giải pháp bổ sung dự phòng có hiệu quả và có thể áp dụng mở

rộng”, Tạp chí Y học Thực hành, số 5, tr.381

16 Hoàng Thị Kim và nnk (1998), “Những kết quả nghiên cứu của Viện Sốt rét- Ký sinh trùng- côn trùng trung ương về đặc điểm dịch tễ, chẩn đoán điều

trị và phòng chống các bệnh giun truyền qua đất ở Việt Nam”, Hội thảo quốc

gia phòng chống các bệnh giun sán 1998- 2000 và đến 2000, Hà Nội, 7- 8

tháng 7 năm 1998

56

17 Hoàng Thị Kim và nnk (1998), “Những kết quả nghiên cứu của Viện Sốt rét

Ký sinh trùng Côn trùng trung ương về đặc điểm dịch tễ, chẩn đoán, điều trị

và phòng chống các bệnh giun truyền qua đất ở Việt Nam", Thông tin

phòng chống bệnh sốt rét và các bệnh ký sinh trùng, VSR- KST- CT TƯ,

(2), tr.9-19

18 Hoàng Thị Kim và nnk (1998), “ Tình hình nhiễm giun truyền qua đất ở Việt Nam và hiệu quả một số biện pháp phòng chống”, Phương pháp xét nghiệm

phân chẩn đoán của các bệnh giun sán”, Tài liệu tập huấn: “ Đánh giá dịch

tễ học và phòng chống các bệnh giun sán”, Viện SR-KST-CT TƯ, Hà

Nội/WHO, tr.26-30 và 49-53

19 Hoàng Thị Kim và nnk (2003), “Thí điểm phòng chống các bệnh giun truyền qua đất cho học sinh một trường tiểu học Ninh Bình năm 1999-2000”,

Tạp chí phòng chống bệnh sốt rét và các bệnh ký sinh trùng, VSR-KST-CT

TƯ, Hà Nội, số 4, tr.74-83

20 Phạm Trung Kiên (2003), Đánh giá hiệu quả một số giải pháp can thiệp

cộng đồng đến bệnh tiêu chảy và nhiễm giun truyền qua đất ở trẻ dưới 5 tuổi tại xã Hoàng Tây, Kim Bảng Hà Nam, Luận án Tiến sỹ Y học, Đại học

Y Hà Nội

21 Cao Bá Lợi (2011), “ Một số đặc điểm nhiễm giun móc/mỏ và thiếu máu do

thiếu ferritin ở nữ công nhân ba nông trường chè tỉnh Phú Thọ và hiệu quả

can thiệp điều trị đặc hiệu 2007 – 2009” CTKH, Tập II, Ký sinh trùng – Côn

trùng Y học, VSR- KST-CT TƯ, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội, tr.37-44

22 Trần Xuân Mai (1995), “Giun hình ống”, Ký sinh trùng Y học, Giáo trình

Đại học, Trung tâm đào tạo và bồi dưỡng cán bộ y tế, TP Hồ Chí Minh, tr.120-129

23 Trần Xuân Mai (1999), “Giun móc”, Ký sinh trùng Y học, Nhà xuất bản Y

học, Hà Nội, tr.187-191