ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN THỊ MÂY BƯỚC ĐẦU TÌM HIỂU VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA HỒ CHÍ MINH VÀ VẬN DỤNG VÀO THỰC TIỄN ĐỔI MỚI CỦA NƯỚC T
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ MÂY
BƯỚC ĐẦU TÌM HIỂU VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA
HỒ CHÍ MINH VÀ VẬN DỤNG VÀO THỰC TIỄN
ĐỔI MỚI CỦA NƯỚC TA HIỆN NAY
LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC
Hà Nội, 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ MÂY
BƯỚC ĐẦU TÌM HIỂU VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA
HỒ CHÍ MINH VÀ VẬN DỤNG VÀO THỰC TIỄN
ĐỔI MỚI CỦA NƯỚC TA HIỆN NAY
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Chính trị học
Mã số: 60 31 02 01
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Hoàng Chí Bảo
Hà Nội, 2015
Trang 3MỤC LỤC
BẢNG DANH MỤC VIẾT TẮT
CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA HỒ CHÍ MINH 8
1.1 Lý luận chung về văn hóa chính trị 8 1.2 Vai trò của văn hóa chính trị đối với đời sống chính trị - kinh tế - xã hội Error! Bookmark not defined 1.3 Quan niệm của Hồ Chí Minh về văn hóa chính trịError! Bookmark not
defined.
1.4 Những phương diện hợp thành, bản chất và đặc điểm văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh Error! Bookmark not defined
1.4.1 Những phương diện hợp thành văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh
Error! Bookmark not defined
1.4.2 Bản chất văn hóa chính trị và đặc điểm văn hóa chính trị của
Hồ Chí Minh Error! Bookmark not defined
TIỂU KẾT CHƯƠNG I Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀO THỰC TIỄN ĐỔI MỚI CỦA NƯỚC TA HIỆN NAYError! Bookmark not
defined
2.1 Thực trạng văn hóa chính trị nước ta hiện nay.Error! Bookmark not defined.
2.1.1 Cơ sở hình thành văn hóa chính trị ở nước ta hiện nay Error!
Bookmark not defined.
2.1.2 Thực trạng văn hóa chính trị ở nước ta trong công cuộc đổi mới.
Error! Bookmark not defined
2.1.3 Những ưu điểm và hạn chế của văn hóa chính trị trong sự nghiệp đổi
mới của nước ta Error! Bookmark not defined
Trang 42.2 Phương hướng và một số giải pháp chủ yếu Error! Bookmark not defined.
2.2.1 Phương hướng xây dựng văn hóa chính trị nước ta hiện nay Error!
Bookmark not defined.
2.2.2 Giải pháp xây dựng văn hóa chính trị ở nước ta hiện nay Error!
Bookmark not defined.
TIỂU KẾT CHƯƠNG II Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 5BẢNG DANH MỤC VIẾT TẮT
XHCN: Xã hội chủ nghĩa
CNXH: Chủ nghĩa xã hội
HTCT: Hệ thống chính trị
Trang 61
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Tư tưởng Hồ Chí Minh là cốt lõi lý luận trong di sản của Người, ở đó nổi bật quan niệm về chính trị và văn hóa chính trị Đây là một vấn đề còn rất mới
mẻ trong nghiên cứu khoa học về tư tưởng Hồ Chí Minh ở nước ta hiện nay
Sự nghiệp đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo qua gần 3 thập
kỷ đã đạt được những thành tựu to lớn có ý nghĩa lịch sử Có được thành tựu
đó là nhờ có sự dẫn dắt của Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh
mà Đảng ta đã vận dụng sáng tạo trong thực tiễn đổi mới Để làm cho Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh thực sự là nền tảng tư tưởng của Đảng và kim chỉ nam hành động của cách mạng Việt Nam thì cần thiết phải nghiên cứu sâu sắc, thấu đáo tư tưởng Hồ Chí Minh, trong đó có tư tưởng của Người về văn hóa chính trị
Người là một nhà macxit sáng tạo lớn của cách mạng Việt Nam trong thế kỷ XX Người đã có những kiến giải đặc sắc về chính trị, về văn hóa, đồng thời Người rất chú trọng làm cho văn hóa thấm sâu vào đời sống chính trị cũng như trong hoạt động sản xuất, kinh tế để phát triển dân tộc Việt Nam
Người nói: "Văn hóa không ở bên ngoài mà ở trong kinh tế và chính trị" Hồ
Chí Minh còn là một nhà chính trị chuyên nghiệp như Người đã từng thừa nhận Người không những sáng lập ra Đảng ta mà còn sáng lập ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa với bản tuyên ngôn độc lập nổi tiếng do Người trực tiếp soạn thảo và tuyên đọc ngày 02/9/1945 tại quảng trường Ba Đình để khai
sinh ra nước Việt Nam mới Người đặc biệt nhấn mạnh: "Chính trị là đoàn kết
và thanh khiết" Luận điểm nổi tiếng này cho ta cảm nhận rõ Người đã sớm
tiếp cận vấn đề chính trị từ đạo đức và văn hóa Đặc biệt, ngay từ khi Đảng
còn chưa ra đời, vào năm 1927 Người đã viết tác phẩm nổi tiếng "Đường
Kách mệnh" Tác phẩm này có giá trị và ý nghĩa đặt nền móng tư tưởng lý
Trang 72
luận cho sự ra đời của Đảng Mở đầu tác phẩm Người tập trung nói về "tư
cách của người kách mệnh", trong đó đặc biệt nhấn mạnh "Đảng phải giữ Chủ nghĩa cho vững, phải ít lòng tham muốn về vật chất" Người còn nói
"làm kách mệnh trước hết phải có Đảng, Đảng lại phải có Chủ nghĩa làm cốt,
trong Đảng ai cũng phải tin, phải theo Chủ nghĩa đó" Cũng trong tác phẩm
này, Người đã đem lại một định nghĩa rất độc đáo về kách mệnh: "Kách mệnh
là phá cái cũ, đổi ra cái mới" Nõi rõ hơn, đó là phá cái cũ lạc hậu, lỗi thời,
xây dựng cái mới tiến bộ và phát triển Hơn nữa, Người còn nhấn mạnh:
"Muốn làm kách mệnh trong xã hội thì phải kách mệnh chính bản thân mình
đi đã" Những luận điểm nêu trên càng cho thấy Nguyễn Ái Quốc, tức Hồ Chí
Minh sau này, đã quan niệm về chính trị, về Đảng chính trị và hoạt động
chính trị của những người kách mệnh từ yêu cầu của đạo đức và văn hóa Bởi
thế dù Người không dùng khái niệm văn hóa chính trị nhưng rõ ràng từ tư duy
lý luận đến hoạt động thực tiễn Người rất chú trọng đến văn hóa chính trị Đây là vấn đề thu hút sự quan tâm nghiên cứu của tác giả luận văn này
Tuy nhiên, xét về phương diện bản chất của khái niệm hay phạm trù văn hóa chính trị không nên rơi vào quan niệm giản đơn coi văn hóa chính trị như một tổng số hợp thành giữa văn hóa và chính trị Văn hóa chính trị từ tư duy biện chứng Hồ Chí Minh, từ thực hành lý luận của Người cho thấy đó là
sự tác động, sự thẩm thấu của văn hóa vào trong chính trị Mặt khác, đó cũng
là quá trình mà chính trị và hoạt động chính trị được phát triển tới trình độ văn hóa, tới tầm văn hóa làm cho chính trị thấm nhuần một chủ nghĩa nhân văn cao cả Chủ nghĩa nhân văn ấy thể hiện đậm nét ở lý tưởng và mục tiêu
mà Người suốt đời theo đuổi: "Vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, vì độc
lập - tự do - hạnh phúc của nhân dân" Đó là điều thúc đẩy chúng ta nghiên
cứu những quan niệm của Người về chính trị và văn hóa chính trị
Trang 83
Từ sau thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945, Đảng ta đã chính thức trở thành Đảng cầm quyền và Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Hồ Chí Minh sáng lập đã không ngừng phấn đấu, hoàn thiện để thực sự là Nhà nước dân chủ - pháp quyền, Nhà nước của dân, do dân và vì dân Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh bản chất của Nhà nước là dân chủ và xây dựng chế độ dân chủ để thực hiện quyền làm chủ của người dân Dân là chủ và dân làm chủ Dân đã có quyền làm chủ thì cũng phải có nghĩa vụ của người làm chủ Dân đã là chủ thì cán bộ đảng viên, công chức đều là đầy tớ, công bộc của dân, phải ra sức thực hành dân
chủ không được biến dân chủ thành "quan chủ" Cũng như vậy, tận tụy, trung thành phục vụ nhân dân chứ không được lên mặt "quan cách mạng" Những chỉ
dẫn sâu sắc đó của Hồ Chí Minh đối với Đảng, Nhà nước, với cán bộ đảng viên, công chức trong điều kiện Đảng đã cầm quyền có ý nghĩa vô cùng thiết thực và sâu sắc Những tư tưởng đó của Người cho thấy Người đặc biệt quan tâm xây dựng và thực hành văn hóa chính trị trong Đảng, trong Nhà nước, trong các tổ chức đoàn thể của chế độ mới Ngày nay, trước tình trạng một bộ phận không nhỏ cán bộ đảng viên suy thoái, biến chất làm mất lòng tin của nhân dân, làm tổn thương đến uy tín và thanh danh của Đảng cũng như nạn quan liêu, tham nhũng đang trở nên rất trầm trọng ở nước ta, làm tổn hại đến lợi ích của người dân và chế
độ xã hội thì việc nhận thức đúng đắn và vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh, nhất là tư tưởng của Người về văn hóa chính trị trở nên đặc biệt cần thiết,
bức xúc Đó là lý do thúc đẩy tác giả lựa chọn vấn đề "Bước đầu tìm hiểu Văn hóa
chính trị của Hồ Chí Minh và vận dụng vào thực tiễn đổi mới của nước ta hiện nay" làm đề tài nghiên cứu và viết luận văn thạc sĩ chính trị học
2 Tình hình nghiên cứu của đề tài
Trong gần 3 thập kỷ đổi mới vừa qua, nghiên cứu về văn hóa và văn hóa chính trị ở nước ta bắt đầu hình thành và phát triển Những nghiên cứu về tư
Trang 94
tưởng Hồ Chí Minh cũng đã bước đầu có những tác giả đi sâu nghiên cứu
tư tưởng văn hóa và văn hóa chính trị của Người Có thể kể ra những tác
giả và những công trình nghiên cứu tiêu biểu sau đây: Văn hóa đạo đức Hồ
Chí Minh (2010), Giá trị bền vững và sức sống của Chủ nghĩa Mác - Lênin
và Chủ nghĩa Xã hội Khoa học (2012), Văn hóa Hồ Chí Minh - giá trị và ý nghĩa (Tạp chí Cộng sản, số 823, 2011) của GS.TS Hoàng Chí Bảo; Cơ sở khoa học và nền tảng văn hóa của tư tưởng Hồ Chí Minh (1998), Tư tưởng
Hồ Chí Minh về đạo đức (1996), Văn hóa lãnh đạo: triết lý phát triển bền vững trong tư duy văn hóa Hồ Chí Minh (Tạp chí Tuyên giáo, số 12/2012)
của PGS.TS Thành Duy; Tìm hiểu nền tảng văn hóa trong tư tưởng Hồ Chí
Minh (1995) của GS.TS Lê Văn Hóa; Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển văn hóa và con người (2005), Phương pháp và phong cách Hồ Chí Minh
(1997) của GS Đặng Xuân Kỳ; Phát triển văn hóa và con người Việt Nam
hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh (2010) của các tác giả PGS.TS Phạm
Ngọc Anh, Nguyễn Duy Bắc, Phạm Văn Thủy; Tư tưởng Hồ Chí Minh về
văn hóa của Ban Tư tưởng văn hóa Trung ương xuất bản năm 2003…
Những kết quả, thành tựu nghiên cứu nói trên là rất quý báu đối với tác giả để có thể tham khảo, kế thừa và phát huy Tuy nhiên, xung quanh vấn đề văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh cho đến nay vẫn còn ít tác giả và công trình nghiên cứu sâu để làm rõ quan niệm của Người về văn hóa chính trị, những nội dung cấu thành văn hóa chính trị, những đặc trưng hay đặc điểm tiêu biểu trong văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh Với đề tài nghiên cứu và bản luận văn này, tác giả hi vọng được đóng góp một phần nhỏ bé của mình vào việc giải quyết những vấn đề đặt ra về văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh
Trang 105
3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục tiêu
Nghiên cứu những nội dung chủ yếu và đặc điểm văn hóa chính trị của
Hồ Chí Minh, trên cơ sở đó đề xuất phương hướng vận dụng văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh trong thực tiễn đổi mới ở nước ta hiện nay
3.2 Nhiệm vụ
Để thực hiện mục tiêu nói trên, đề tài tập trung giải quyết những nhiệm
vụ sau:
- Trình bày những cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa
và văn hóa chính trị
- Phân tích những phương diện hợp thành nội dung văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh
- Luận chứng về bản chất và đặc điểm văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh
- Đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm vận dụng
tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa chính trị trong thực tiễn đổi mới ở nước ta hiện nay, nhất là trong thực tiễn xây dựng Đảng
4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng
- Nghiên cứu văn hóa chính trị Hồ Chí Minh căn cứ vào tác phẩm cũng như hoạt động chính trị thực tiễn của Người
Nghiên cứu những tác phẩm tiêu biểu của Người thể hiện trực tiếp về
quan niệm văn hóa chính trị như: Đường Kách mệnh (1927), Sửa đổi lối làm
việc (1947), Đời sống mới (1947), Dân vận (1947), đặc biệt là Di chúc (1965
Trang 116
- 1969) và tác phẩm Nâng cao đạo đức cách mạng quét sạch chủ nghĩa cá
nhân (1969)
Nghiên cứu thực tiễn chú trọng vào những thực hành lớn của Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước, Mặt trận và các đoàn thể, nhất
là những quan tâm của Người tới công tác cán bộ, tới cuộc sống của nhân dân, đấu tranh chống quan liêu, lãng phí, tham ô
4.2 Phạm vi
Vận dụng văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh vào thực tiễn đổi mới, đặc biệt trong giai đoạn hiện nay theo tinh thần Văn kiện Đại hội XI và các
Nghị quyết Trung ương khóa XI, nhất là Nghị quyết Trung ương 4 về Những
vấn đề cấp bách trong xây dựng Đảng, Nghị quyết Trung ương 7 về Công tác dân vận của Đảng trong tình hình mới, Nghị quyết Trung ương 9 về Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững
Đề tài đánh giá thực trạng văn hóa chính trị ở nước ta hiện nay (từ Đại hội X đến Đại hội XI và hiện nay)
5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
5.1 Cơ sở lý luận và phương pháp luận
Phương pháp luận nghiên cứu luận văn là Chủ nghĩa Duy vật biện chứng và Chủ nghĩa Duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin trong việc xem xét các hiện tượng, sự vật Tức là xem xét, nghiên cứu các sự vật, hiện tượng trong mối quan hệ tương tác lẫn nhau, nhìn nhận sự vật, hiện tượng một cách khách quan, luôn vận động biến đổi trong từng thời kỳ, từng giai đoạn lịch sử cụ thể Luận văn cũng dựa trên nền tảng tư tưởng Hồ Chí Minh về chính trị, văn hóa và văn hóa chính trị để chỉ ra những nội dung cơ bản, bản chất và đặc điểm văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh Từ đó xem xét và
Trang 127
nghiên cứu những thực hành lý luận của Người trong hoạt động chính trị để làm rõ hơn tư tưởng của Người về văn hóa chính trị
5.2 Phương pháp nghiên cứu
Tiến hành nghiên cứu luận văn này, ngoài phương pháp luận chung, tác giả sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể nhằm thu được kết quả
một cách khách quan, khoa học
- Phương pháp phân tích và tổng hợp
- Phương pháp logic và lịch sử
- Phương pháp hệ thống hóa và khái quát hóa
6 Đóng góp của luận văn
- Bước đầu luận chứng về nội dung, bản chất và đặc điểm văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh
- Đề xuất phương hướng và một số giải pháp chủ yếu, cần thiết để vận dụng văn hóa chính trị của Hồ Chí Minh vào thực tiễn đổi mới, nhất là trong xây dựng chỉnh đốn Đảng hiện nay
7 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 02 chương, 06 tiết
Trang 138
CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ
VÀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ CỦA HỒ CHÍ MINH
1.1 Lý luận chung về văn hóa chính trị
Chính trị là lĩnh vực hoạt động rộng lớn và quan trọng của con người Lịch sử xã hội loài người từ khi phân chia thành giai cấp và hình thành nhà nước đến nay là lịch sử của chính trị, của nhà nước trong các xã hội chính trị
Đó là quá trình giành và kiểm soát quyền lực nhà nước, nói một cách quy giản thì chính trị là lý luận và thực tiễn, khoa học và nghệ thuật giành, giữ và thực thi quyền lực chính trị, thực hiện lợi ích giai cấp, dân tộc, quốc gia
Vấn đề quan trọng quyết định tính chất, đặc điểm chính trị là quyền lực chính trị nằm trong tay giai cấp nào, phục vụ lợi ích cho ai và phương thức giành quyền lực chính trị được thực hiện bằng cách nào Sau khi giành được quyền lực chính trị vấn đề cốt lõi là việc thực thi quyền lực chính trị như thế nào trong việc sử dụng quyền lực, phân bổ quyền lực, tổ chức hệ thống chính trị, thiết chế chính trị, cơ chế vận hành để quyền lực chính trị được thực thi trong cuộc sống
Hoạt động chính trị và thực thi quyền lực chính trị còn được nhìn nhận
từ lăng kính văn hóa chính trị Văn hoá kết tinh toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần của con người và loài người Do vậy, mục tiêu chính trị, cơ chế chính trị, phương thức tổ chức quyền lực, hành vi chính trị của chủ thể chính trị có hướng đích mục tiêu nhân văn, nhân bản, chân, thiện, mỹ hay không, có vì sự tiến bộ của con người và xã hội loài người hay không; đó chính là nội hàm văn hóa của nền chính trị
Văn hóa chính trị (Political culture) như một thuật ngữ trong khoa học chính trị xuất hiện lần đầu tiên vào khoảng giữa thế kỷ XX, gắn với tên tuổi hai học giả Hoa Kỳ là Gabriel Almond và Sidney Verba Theo hai