Chế độ tài sản của vợ chồng theo luật hôn nhân và gia đình việt nam

Kế thừa và phát triển các quy định về chế độ tài sản của vợ chồng trong pháp luật Việt Nam, Luật HN&GĐ năm 2000 của Nhà nước ta đã quy định chế độ cộng đồng tạo sản của vợ chồng tương đố

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÃ THỊ TUYỀN

CHÕ §é TµI S¶N CñA Vî CHåNG THEO LUËT H¤N NH¢N Vµ GIA §×NH VIÖT NAM

Chuyên ngành: Luật Dân sự và tố tụng dân sự

Mã số: 60 38 01 03

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN HẢI AN

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy, tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét

để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Lã Thị Tuyền

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỘ TÀI SẢN

CỦA VỢ CHỒNG Error! Bookmark not defined

1.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, Ý NGHĨA CỦA CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA

1.1.1 Khái niệm chế độ tài sản của vợ chồngError! Bookmark not defined

1.1.2 Đặc điểm của chế độ tài sản của vợ chồngError! Bookmark not defined

1.1.3 Ý nghĩa của chế độ tài sản của vợ chồngError! Bookmark not defined

1.2 NỘI DUNG CÁC LOẠI CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA VỢ CHỒNGError! Bookmark not defined

1.2.1 Chế độ tài sản dựa trên sự thoả thuận của vợ chồng (chế độ tài

sản ước định) Error! Bookmark not defined

1.2.2 Chế độ tài sản của vợ chồng theo các căn cứ quy định của pháp

luật (chế độ tài sản pháp định) Error! Bookmark not defined

1.3 KHÁI QUÁT CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA VỢ CHỒNG TRONG PHÁP

1.3.1 Chế độ tài sản của vợ chồng trong pháp luật thời kỳ phong kiếnError! Bookmark not defined 1.3.2 Chế độ tài sản của vợ chồng trong pháp luật thời kỳ Pháp thuộcError! Bookmark not defined

1.3.3 Chế độ tài sản của vợ chồng trong pháp luật HN&GĐ của nước

ta từ Cách mạng tháng Tám (1945) đến nayError! Bookmark not defined

1.4 CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA VỢ CHỒNG TRONG PHÁP LUẬT HÔN

Chương 2: CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA VỢ CHỒNG THEO LUẬT

HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH HIỆN HÀNHError! Bookmark not defined

2.1 TÀI SẢN CHUNG CỦA VỢ CHỒNG Error! Bookmark not defined

2.1.1 Căn cứ xác lập tài sản chung của vợ chồngError! Bookmark not defined

2.1.2 Quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với tài sản chungError! Bookmark not defined 2.1.3 Chia tài sản chung của vợ chồng theo Luật HN&GĐError! Bookmark not defined

2.2 TÀI SẢN RIÊNG CỦA VỢ, CHỒNG Error! Bookmark not defined

2.2.1 Căn cứ xác lập tài sản riêng của vợ, chồngError! Bookmark not defined

2.2.2 Quyền và nghĩa vụ của vợ, chồng đối với tài sản riêngError! Bookmark not defined Chương 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ

HOÀN THIỆN CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA VỢ CHỒNGError! Bookmark not defined 3.1 THỰC TIỄN ÁP DỤNG CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA VỢ CHỒNGError! Bookmark not defined 3.1.1 Áp dụng chế độ tài sản của vợ chồng trong thực tiễn xét xửError! Bookmark not defined

3.1.2 Áp dụng chế độ tài sản của vợ chồng thông qua hoạt động công

chứng tại các Văn phòng công chứng Error! Bookmark not defined

3.2 MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN CHẾ ĐỘ TÀI SẢN

CỦA VỢ CHỒNG TRONG LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH

3.2.1 Những kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về chế độ tài sản

của vợ chồng Error! Bookmark not defined

3.2.2 Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về

chế độ tài sản của vợ chồng Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 6

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BLDS : Bộ luật Dân sự

DLBK : Dân luật Bắc kỳ

DLGYNK : Dân luật Giản yếu Nam kỳ

DLTK : Dân luật Trung kỳ

GCNQSDĐ : Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất

HĐTPTANDTC : Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao HN&GĐ : Hôn nhân và gia đình

HVLL : Hoàng Việt luật lệ

HVTKHL : Hoàng Việt Trung kỳ hộ luật

QTHL : Quốc triều hình luật

TAND : Toà án nhân dân

XHCN : Xã hội chủ nghĩa

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Chế độ tài sản của vợ chồng là một chế định quan trọng của pháp luật hôn nhân và gia đình Luật Hôn nhân và gia đình đã đưa ra các quy định về vấn đề sở hữu tài sản của vợ chồng; căn cứ xác lập tài sản chung và tài sản riêng của vợ, chồng; vấn đề chia tài sản chung và hậu quả chia tài sản chung của vợ chồng; quyền thừa kế tài sản giữa vợ chồng… Chế độ tài sản của vợ chồng được quy định phụ thuộc chặt chẽ vào sự phát triển của các điều kiện kinh tế, văn hoá, xã hội, tập quán… của đất nước Những quy định về chế độ tài sản của vợ chồng trong hệ thống pháp luật Việt Nam đã có từ lâu, được các nhà làm luật lựa chọn theo thời gian và ngày càng thêm hoàn thiện

Chế độ tài sản của vợ chồng ở mỗi quốc gia và trong cùng một đất nước ở các giai đoạn phát triển là khác nhau Ở Việt Nam, từ năm 1945 đến nay đã có nhiều quy định về chế độ tài sản của vợ chồng: Từ chế độ cộng đồng toàn sản, Luật HN&GĐ năm 1959 không thừa nhận vợ chồng có tài sản riêng, đến chế độ cộng đồng tạo sản của vợ chồng theo Luật HN&GĐ năm

1986 và 2000 Pháp luật điều chỉnh về chế độ tài sản của vợ chồng vừa mang tính khách quan, vừa thể hiện ý chí chủ quan của Nhà nước Kế thừa và phát triển các quy định về chế độ tài sản của vợ chồng trong pháp luật Việt Nam, Luật HN&GĐ năm 2000 của Nhà nước ta đã quy định chế độ cộng đồng tạo sản của vợ chồng tương đối cụ thể, có nhiều điểm khác biệt và tiến bộ hơn, đã xoá bỏ được những phong tục tập quán lạc hậu về hôn nhân và gia đình, thừa nhận chế độ tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng, đảm bảo được quyền bình đẳng của vợ chồng … Thực hiện và áp dụng chế độ tài sản của vợ chồng góp phần vào sự ổn định các quan hệ hôn nhân và gia đình, tạo cơ sở pháp lý thực hiện các quyền, nghĩa vụ về tài sản của vợ chồng Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được của pháp luật điều chỉnh vấn đề tài sản của vợ

2

chồng, quá trình thực hiện và áp dụng Luật HN&GĐ năm 2000 về chế độ tài sản của vợ chồng cho thấy còn có những bất cập và vướng mắc, gây khó khăn trong việc giải quyết các tranh chấp tài sản trong các vụ án ly hôn, áp dụng luật vào thực tế của các cơ quan có thẩm quyền, quá trình áp dụng đã có nhiều quan điểm, nhận thức, đánh giá khác nhau liên quan đến chế độ tài sản của vợ chồng như vấn đề xác định tài sản chung và tài sản riêng của vợ chồng để đăng

ký quyền sở hữu, quyền sử dụng; vấn đề đóng góp vào việc thực hiện nghĩa vụ; nguyên tắc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân; xác định tài sản khi một bên bị tuyên bố là đã chết mà sau đó trở về; việc xác định nợ chung, nợ riêng

… Các quy định về chế độ tài sản của vợ chồng trong Luật HN&GĐ mới chỉ dừng lại ở tính chất định khung, văn bản hướng dẫn còn thiếu, chưa cụ thể, chưa theo kịp với tình hình phát triển kinh tế - xã hội hiện nay

Xuất phát từ những lý do trên, với đề tài luận văn “Chế độ tài sản của

vợ chồng theo Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam” sẽ góp phần làm rõ

hơn những quy định của pháp luật điều chỉnh chế độ tài sản của vợ chồng; trên cơ sở nghiên cứu các quy định hiện hành của pháp luật hôn nhân và gia đình, cùng với việc tìm hiểu thực trạng áp dụng các quy định pháp luật về chế

độ tài sản của vợ chồng để đưa ra những điểm hợp lý hay không hợp lý Từ

đó, luận văn đưa ra các kiến nghị nhằm hoàn thiện chế độ tài sản của vợ chồng theo Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong thời gian qua, ở nước ta đã có một số công trình nghiên cứu liên quan đến chế độ tài sản của vợ chồng Có thể phân loại các công trình nghiên cứu này thành ba nhóm lớn như sau:

Nhóm các luận văn, luận án: Các công trình nghiên cứu tiêu biểu

trong nhóm này có: Chế độ tài sản của vợ chồng theo Luật Hôn nhân và gia

đình Việt Nam (Nguyễn Văn Cừ, Luận án Tiến sĩ, 2005); Xác định chế độ tài

3

sản của vợ chồng - một số vấn đề lý luận và thực tiễn (Nguyễn Hồng Hải,

Luận văn Thạc sĩ, 2002); Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 - Thành tựu,

vướng mắc và hướng hoàn thiện (Trần Thị Thuỳ Liên, Luận văn Thạc sĩ,

2012); Chia tài sản chung của vợ chồng theo pháp luật Việt Nam - Thực tiễn

áp dụng và hướng hoàn thiện (Nguyễn Thị Hạnh, Luận văn Thạc sĩ, 2012); …

Các công trình này có công trình có phạm vi nghiên cứu rộng, đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau, có công trình chỉ giải quyết một khía cạnh nhỏ trong vấn đề tài sản vợ chồng, có công trình nghiên cứu riêng và chuyên sâu

về chế độ tài sản của vợ chồng Song, các công trình nghiên cứu trên cho dù

có những nội dung ưu việt, tiên tiến nhưng cũng còn nhiều vấn đề không bắt kịp nhịp sống xã hội vốn luôn chuyển biến ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc sống

vợ chồng, đặc biệt là vấn đề tài sản

Nhóm giáo trình, sách chuyên khảo: Trong nhóm này phải kể đến

một số công trình tiêu biểu như: Giáo trình Luật Hôn nhân và gia đình Việt

Nam (Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an nhân dân, 2008); Giáo trình Kỹ năng giải quyết vụ việc dân sự (Học viện Tư pháp, Nxb Công an

nhân dân, 2007); Bình luận khoa học Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam (Nguyễn Ngọc Điện, Nxb Trẻ, 2004); Chế độ tài sản của vợ chồng theo pháp

luật hôn nhân và gia đình Việt Nam (Nguyễn Văn Cừ, Nxb Tư pháp, 2008); Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về Luật HN&GĐ năm 2000 (Tác giả

Nguyễn Văn Cừ - Ngô Thị Hường, Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội, 2002); Trong các cuốn sách trên, chế độ tài sản của vợ chồng đã được phân tích một cách chung chung, có tính chất tổng quát, có cuốn đi vào phân tích chuyên sâu và cụ thể nhưng chưa nêu hết được những bất cập, hạn chế trước những

biến đổi của đời sống xã hội có ảnh hưởng tới chế độ tài sản của vợ chồng

Nhóm các bài viết trên các báo, tạp chí: Có thể kể đến một số bài

như Hậu quả pháp lý của việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân

4

(Nguyễn Phương Lan, 2002, Tạp chí Luật học, số 6); Bàn thêm về chia tài sản

chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân theo pháp luật hôn nhân gia đình hiện hành (Nguyễn Hồng Hải, 2003, Tạp chí Luật học, số 5); Chế độ tài sản theo thoả thuận của vợ chồng liên hệ từ pháp luật nước ngoài đến pháp luật Việt Nam (Bùi Minh Hồng, 2009, Tạp chí Luật học, số 11);… Các bài viết

này thường phân tích rất sâu một vấn đề trong chế độ tài sản của vợ chồng, nhưng do tính chất của một bài viết nghiên cứu, các tác giả chỉ đề cập đến một khía cạnh hoặc một trường hợp cụ thể liên quan đến chế độ tài sản của vợ chồng mà không thể phân tích toàn diện các khía cạnh của chế định này

Một điểm chung của cả ba nhóm công trình nghiên cứu kể trên, đó là phần lớn các tác giả thường thiên về việc phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật quy định về chế độ tài sản của vợ chồng Một số công trình nghiên cứu, cũng đã có dẫn chiếu, liên hệ thực tiễn áp dụng một số quy định pháp luật, tuy nhiên, sự liên hệ, phân tích đó chỉ có tính chất minh hoạ cho một số trường hợp cụ thể mà chưa có sự soi chiếu một cách tổng thể, toàn diện tất

cả các khía cạnh của việc áp dụng quy định về chế độ tài sản của vợ chồng vào thực tiễn

Trong các nhóm trên, có công trình đã nghiên cứu về chế độ tài sản của

vợ chồng, nhưng đứng trước sự phát triển kinh tế - xã hội với nhiều chuyển biến, chịu sự ảnh hưởng của tập quán của đất nước tất yếu có sự tác động lớn trong tâm lý của mỗi cá nhân, mỗi gia đình, mỗi cặp vợ chồng Vấn đề tài sản

là một trong những vấn đề quan trọng đảm bảo cho cuộc sống gia đình ổn định, phát triển phù hợp với tình hình mới, điều kiện mới, vì vậy luận văn đi vào nghiên cứu chế độ tài sản của vợ chồng theo Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam với hy vọng thể hiện một số ý kiến nhỏ của bản thân trước nhu cầu sửa đổi Luật Hôn nhân và gia đình trong thời gian tới

5

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Trên cơ sở tìm hiểu các quy định của pháp luật Việt Nam về chế độ tài sản của vợ chồng, luận văn phân tích, đánh giá việc áp dụng pháp luật, nhận dạng những thuận lợi cũng như những bất cập, hạn chế trong quá trình áp dụng pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng, trên cơ sở đó chỉ ra những điểm còn thiếu sót, chưa phù hợp của luật thực định và của quá trình áp dụng luật vào thực tiễn Từ đó, luận văn đưa ra một số kiến nghị, giải pháp có tính chất khả thi nhằm góp phần hoàn thiện quy định pháp luật về chế độ tài sản của

vợ chồng đáp ứng đòi hỏi của thực tiễn đời sống đang ngày càng phát triển đa dạng, phong phú

Để đạt được mục tiêu nêu trên, luận văn xác định những nhiệm vụ cơ bản sau đây:

Thứ nhất: Nghiên cứu những vấn đề lý luận về chế độ tài sản của

vợ chồng

Thứ hai: Nghiên cứu các quy định của pháp luật hiện hành về chế độ

tài sản của vợ chồng

Thứ ba: Tìm hiểu thực tiễn áp dụng pháp luật về chế độ tài sản của vợ

chồng qua hoạt động xét xử của ngành Toà án giải quyết các tranh chấp từ quan hệ HN&GĐ liên quan trực tiếp về vấn đề tài sản giữa vợ và chồng; Tìm hiểu thực tiễn áp dụng pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng tại các Văn phòng công chứng thông qua hoạt động công chứng các Hợp đồng, giao dịch liên quan đến tài sản của vợ chồng Qua đó, đánh giá về những thành công và hạn chế của việc áp dụng pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng

Thứ tư: Trên cơ sở phân tích nội dung và thực tiễn áp dụng chế độ tài

sản của vợ chồng theo luật thực định, luận văn kiến nghị một số giải pháp nhằm hoàn thiện quy định pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng dưới góc

độ pháp luật và áp dụng pháp luật

6

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Hải An (2004), “Trách nhiệm liên đới của vợ và chồng đối với hợp

đồng dân sự do một bên thực hiện”, Tạp chí Toà án nhân dân (12), tr.25-27

2 Nguyễn Hải An (2004), “Nhà ở của vợ chồng nhưng một bên đứng ra

bán”, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật (6), tr.29-30

3 Nguyễn Hải An (2005), “Về áp dụng Luật Hôn nhân và gia đình khi giải

quyết vụ án có yếu tố nước ngoài”, Tạp chí Toà án nhân dân (15), tr.30-32

4 Nguyễn Hải An (2012), “Thực tiễn áp dụng các quy định của Bộ luật dân sự

năm 2005 về chế định thừa kế”, Tạp chí Toà án nhân dân (17), tr.6-13

5 Nguyễn Hải An (2012), Pháp luật về tặng cho quyền sử dụng đất ở Việt

Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

6 Bắc Kỳ (1931), Bộ luật dân sự

7 Bộ tư pháp, Viện nghiên cứu khoa học pháp lý (1995), Bình luận khoa

học Bộ luật dân sự Nhật Bản, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

8 Thu Lan Boehm (2011), “Tổng quan về Luật gia đình CHLB Đức”, Tạp

chí Luật học, (9)

9 Chính phủ (1960), “Tờ trình về Dự Luật Hôn nhân và gia đình”,

Công báo, (1)

10 Chính phủ (2001), Nghị định số 70/2001/NĐ-CP ngày 03/10/2001 quy

định chi tiết thi hành Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, Hà Nội

11 Chính phủ (2001), Nghị định số 77/2001/NĐ-CP ngày 22/10/2001 quy

định chi tiết về đăng ký kết hôn theo Nghị quyết số 35/2000/QH10 của Quốc hội về thi hành Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, Hà Nội

12 Chính phủ (2001), Nghị định số 87/2001/NĐ-CP ngày 21/11/2001 về xử

phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, Hà Nội