THỰC THI PHÁP LUẬT bảo HIỂM xã hội tự NGUYỆN TRÊN địa bàn TỈNH THÁI NGUYÊN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT ĐỒNG ĐỨC DUY THỰC THI PHÁP LUẬT BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH THÁI NGUYÊN LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC Hà Nội – 2015... Để có thể làm tốt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐỒNG ĐỨC DUY

THỰC THI PHÁP LUẬT BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐỒNG ĐỨC DUY

THỰC THI PHÁP LUẬT BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ

NGUYỆN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH THÁI NGUYÊN

Chuyên ngành : Luật kinh tế

Mã số : 60 38 01 07

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN HỮU CHÍ

Hà Nội – 2015

3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Kính đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Đồng Đức Duy

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

MỞ ĐẦU

Chương 1:KHÁI QUÁT PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI

TỰ NGUYỆN 6

1.1 Khái niệm về Bảo hiểm xã hội tự nguyện 6

1.2 Pháp luật về Bảo hiểm xã hội tự nguyện ở Việt Nam 8

1.2.1 Các nguyên tắc của bảo hiểm xã hội tự nguyện 8

1.2.1.1.Nguyên tắc Nhà nước thống nhất quản lý bảo hiểm xã hội 8

1.2.1.4 Nguyên tắc đảm bảo quyền tự do ý chí của người tham gia bảo

hiểm Error! Bookmark not defined.

1.2.2 Chủ thể trong quan hệ Pháp luật về bảo hiểm xã hội tự

nguyện Error! Bookmark not defined.

1.2.2.1 Người thực hiện bảo hiểm xã hội tự nguyệnError! Bookmark not defined.

1.2.2.3 Người được bảo hiểm xã hội tự nguyệnError! Bookmark not defined.

1.2.3 Các chế độ bảo hiểm xã hội tự nguyện Error! Bookmark not defined.

1.2.3.1 Chế độ hưu trí Error! Bookmark not defined.

1.2.4.1 Nguồn hình thành Error! Bookmark not defined.

1.2.4.3 Sử dụng quỹ bảo hiểm xã hội tự nguyệnError! Bookmark not defined.

Chương 2 : THỰC TIỄN THỰC HIỆN BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ

NGUYỆN Ở TỈNH THÁI NGUYÊN Error! Bookmark not defined.

2.1 Tổng quan tình hình kinh tế - xã hội ở Tỉnh Thái NguyênError! Bookmark not defined 2.2 Đối tượng tham gia Error! Bookmark not defined.

2.3 Các chế độ Error! Bookmark not defined.

2.3.1 Chế độ hưu trí Error! Bookmark not defined.

2

2.3.2 Chế độ tử tuất Error! Bookmark not defined.

2.4 Thực trạng về quỹ Bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn

Tỉnh Thái Nguyên Error! Bookmark not defined.

2.4.1 Thực trạng thu quỹ Bảo hiểm xã hội tự nguyện.Error! Bookmark not defined.

Chương 3 : MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU

QUẢ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI

TỰ NGUYỆN TỪ THỰC TIỄN THỰC HIỆN Ở THÁI

NGUYÊN Error! Bookmark not defined.

3.1 Các yêu cầu cơ bản của việc nâng cao hiệu quả thực thi Pháp

luật về BHXH tự nguyện Error! Bookmark not defined.

3.1.1 Tăng cường tính linh hoạt cho các quy định về BHXH tự

nguyện Error! Bookmark not defined.

3.1.2 Phù hợp với xu thế hội nhập Error! Bookmark not defined.

3.2 Một số kiến nghị cụ thể Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Ban hành văn bản hướng dẫn Luật BHXHError! Bookmark not defined.

3.2.3 Kiến nghị một số biện pháp tổ chức thực hiện pháp luật

BHXH tự nguyện từ thực tế trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Số đối tượng tham gia qua các năm

(2009-2014) Bảng 2.2: Thống kê các trường hợp nhận trợ cấp theo

2 chế độ từ 2009 - 2014 Bảng 2.3: Số thu vào của Quỹ BHXH tự nguyện từ

đóng góp của người tham gia giai đoạn 2009-

2014

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước Việt Nam thời gian qua đã mang lại những thành tựu to lớn đối với sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước Tuy nhiên, cuộc sống của người dân vẫn còn gặp nhiều khó khăn đặc biệt là dân cư khu vực nông thôn, miền núi: thu nhập thấp, việc làm không ổn định, hoạt động sản xuất phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên, chịu nhiều rủi ro do thiên tai Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một trong những chính sách

an sinh xã hội của Đảng và Nhà nước ta Tại kỳ họp thứ IX Quốc hội khoá XI

đã thông qua luật Bảo hiểm xã hội có hiệu lực thi hành từ 01/01/2007 BHXH

tự nguyện là một phần của luật BHXH có hiệu lực thi hành từ 01/01/2008 Sau hơn 5 năm thực hiện, đối tượng tham gia BHXH tự nguyện còn ít, mới có khoảng 150.000 lao động, chiếm 0,57% số lao động thuộc đối tượng tham gia BHXH tự nguyện, đặc biệt là đối với những vùng khó khăn, dân số chủ yếu làm nông nghiệp, mức sống thấp

Tỉnh Thái Nguyên, là trung tâm chính trị, kinh tế của khu Việt Bắc nói riêng, của vùng trung du miền núi đông bắc nói chung, là cửa ngõ giao lưu kinh tế xã hội giữa vùng trung du miền núi với vùng đồng bằng Bắc Bộ Địa hình Thái Nguyên có nhiều rừng núi cao với nhiều dân tộc sinh sống trên địa bàn Trong những năm qua, được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, Thái Nguyên đã đạt được nhiều thành tựu, kinh tế phát triển nhưng còn chưa đồng đều, một số vùng núi cao còn gặp nhiều khó khăn, người dân có thu nhập còn thấp Việc thực hiện BHXH cho người lao động trên địa bàn còn nhiều khó khăn, đặc biệt là phát triển BHXH tự nguyện

Để có thể làm tốt hơn công tác thực hiện pháp luật về BHXH tự

nguyện, góp phần đảm bảo an sinh xã hội trên địa bàn Tỉnh, đề tài “Thực thi

pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên” có

2

thể sẽ đưa ra được những giải pháp tích cực và phù hợp để tăng cường tính hiệu BHXH tự nguyện cho người dân Góp phần nâng cao hiệu quả của việc

áp dụng dự thảo Luật Bảo hiểm xã hội trong những năm sắp tới

2 Tình hình nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu trong thời điểm BHXH tỉnh Thái Nguyên đang tiến hành một loạt các biện pháp an sinh xã hội nhằm đảm bảo cho đời sống của nhân dân trên địa bàn Tỉnh, chất lượng phục vụ cũng như công tác thực hiện pháp luật về BHXH nói chung đã có những bước tiến đáng ghi nhận

Nhìn chung trong những năm gần đây một số biện pháp tổ chức thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện mà cơ quan BHXH Thái Nguyên

đã áp dụng mang lại sự đổi mới nhất định trong việc thực hiện các chính sách

về Bảo hiểm xã hội trên địa bàn Tỉnh, nhằm góp phần từng bước ổn định tình hình an sinh xã hội ở địa phương, tuy nhiên kết quả đạt được vẫn còn nhiều mặt hạn chế cần có giải pháp để khắc phục Bên cạnh đó thì Bảo hiểm xã hội

tự nguyện lại là một vấn đề mới ở Thái Nguyên nên những công trình nghiên cứu đã được công bố về mảng đề tài này chiếm một phần rất nhỏ chủ yếu là

trong một số lĩnh vực về kinh tế như "Tổ chức thực hiện bảo hiểm xã hội trên

địa bàn thành phố Thái Nguyên, thực trạng và giải pháp" của tác giả Đinh

Văn Sơn (thực hiện năm 2012); "Phát triển bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn Võ Nhai Tỉnh Thái Nguyên" tác giả Nguyễn Thị Lệ Hằng (thực hiện

2014); tuy vậy đây cũng là những nguồn tài liệu tham khảo quý giá bổ trợ cho tôi hoàn thành được đề tài nghiên cứu của mình Những bài viết này đã bổ sung cho tôi một số những kiến thức nhất định về lý luận và thực tiễn của các vấn đề về BHXH tự nguyện dưới góc nhìn Kinh tế thế nhưng chưa có đề tài nào trên địa bàn Tỉnh (đặc biêt là đề tài ở lĩnh vực Pháp Luật) đánh giá về tình hình thực hiện Pháp luật trên thực tiễn ở Tỉnh Thái Nguyên

3 Mục tiêu nghiên cứu

3.1 Mục tiêu chung

Đề tài nghiên cứu các giải pháp thực hiện pháp luật về BHXH tự nguyện của người dân tỉnh Thái Nguyên nói chung và các đối tượng tham gia BHXH tự nguyện khác nói riêng

3.2 Mục tiêu cụ thể

Hệ thống hoá những vấn đề lý luận và thực tiễn về chính sách BHXH ở Việt Nam và trên thế giới Phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật BHXH nói chung, trong đó đi sâu nghiên cứu đánh giá thực trạng, một số yếu tố liên quan đến pháp luật BHXH tự nguyện và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về BHXH tự nguyện trên địa bàn Tỉnh Thái Nguyên

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu: Tình hình triển khai thực hiện pháp luật về

BHXH tự nguyện tại Tỉnh Thái Nguyên

* Phạm vi nghiên cứu:

- Phạm vi về thời gian: Số liệu phục vụ phân tích đánh giá thực trạng trong thời kỳ 2008-2014 và số liệu do cơ quan BHXH Tỉnh Thái Nguyên cung cấp

- Phạm vi về nội dung:

+ Các vấn đề liên quan tới việc phát triển đối tượng tham gia BHXH tự nguyện, tại Tỉnh Thái Nguyên

+ Xác định các yếu tố ảnh hưởng tới việc tham gia BHXH tự nguyện như: Chính sách của nhà nước, thu nhập của người dân, sự quan tâm và nhận thức của người tham gia, mức phí tham gia, tổ chức thực hiện và tuyên truyền, thủ tục tham gia

- Phạm vi về không gian: Đề tài được thực hiện ở Tỉnh Thái Nguyên

4

5 Phương Pháp nghiên cứu

* Phương pháp tổng hợp thông tin

Để đạt được mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, tác giả đã sử dụng phương pháp này nhằm tổng hợp các thông tin, số liệu liên quan được dùng cho việc phân tích, đánh giá tình hình tham gia BHXH tự nguyện tại tỉnh Thái Nguyên được lấy trong khoảng thời gian từ năm 2008 – 2014

- Đối với những thông tin và số liệu thứ cấp

Là thông tin đã có sẵn và đã qua tổng hợp được thu thập từ các tài liệu

đã công bố như: Báo cáo nội bộ cơ quan gồm báo cáo quyết toán của BHXH tỉnh Thái theo quý, theo năm; Tài liệu từ các tạp chí khoa học, tạp chí chuyên ngành BHXH; các bài báo chuyên ngành đăng trên các mạng internet; Số liệu thứ cấp có ưu điểm là kinh phí tìm hiểu ít, được cập nhật kịp thời Tuy nhiên, đây là những thông tin cơ bản đã được tổng hợp qua xử lý nên ít được sử dụng

để dự báo, số liệu này thường là cơ sở để phát hiện ra vấn đề nghiên cứu

* Phương pháp phân tích thông tin

Tác giả sử dụng phương pháp này dùng để so sánh đối chiếu các chỉ

tiêu thống kê, so sánh sự khác nhau về tình hình tham gia BHXH tự nguyện

6 Ý nghĩa khoa học của luận văn

Đề tài "Thực thi pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện trên địa bàn

tỉnh Thái Nguyên" là một đề tài còn mới, chưa có nhiều đề tài nghiên cứu

trong lĩnh vực Pháp luật về BHXH tự nguyện cụ thể trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên

Với đề tài này hướng nghiên cứu của tác giả chủ yếu tập trung vào đối tượng tham gia BHXH tự nguyện, cách thức thực tiễn thực hiện Pháp luật về mặt văn bản trên cả nước cũng như ở tỉnh Thái Nguyên và làm rõ việc tại sao chính sách, áp dụng pháp luật về BHXH tự nguyện của nhân dân trên địa bàn tỉnh vẫn còn thấp Căn cứ vào kết quả nghiên cứu đề tài tác giả đề xuất một số

giải pháp phát triển việc áp dụng có hiệu quả pháp luật hơn nữa nhằm nâng cao tỷ lệ người tham gia với mục tiêu đảm bảo an sinh xã hội tốt hơn cho người dân, đây cũng là một trong những chính sách an sinh xã hội của Đảng

và Nhà nước

Kết quả nghiên cứu của đề tài, là tài liệu tham khảo cho chương trình giảng dạy bậc Đại học và Cao học trong chuyên ngành Luật học, Quản lý kinh

tế Đồng thời, kết quả nghiên cứu còn là cơ sở để các nhà hoạch định chính sách tham khảo để đề ra các chính sách cho phù hợp với điều kiện thực tế

7 Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục các tài liệu tham khảo, luận văn có kết cấu gồm 3 chương:

Chương 1: Khái quát Pháp luật về Bảo hiểm xã hội tự nguyện

Chương 2: Thực tiễn thực hiện Pháp luật về Bảo hiểm xã hội tự nguyện

ở Tỉnh Thái Nguyên

Chương 3: Một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật

về bảo hiểm xã hội tự nguyện từ thực tiễn thực hiện ở Thái Nguyên

6

Chương 1 KHÁI QUÁT PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN 1.1 Khái niệm về Bảo hiểm xã hội tự nguyện

Bảo hiểm xã hội tự nguyện được hiểu như là một công cụ bảo đảm tối thiểu để người lao động duy trì và tái tạo khả năng lao động mà không phải là các khoản chi trả trực tiếp để người lao động chữa bệnh khi ốm đau, tai nạn Các khoản chi trả trực tiếp như vậy do các quỹ bảo hiểm y tế thực hiện

Từ khi triển khai đến nay bảo hiểm xã hội tự nguyện luôn phát huy tác dụng trong những lúc người lao động gặp khó khăn hiểm nghèo trên cơ

sở những đóng góp của người lao động trước khi xảy ra những biến cố rủi

ro đó Tuy nhiên, bảo hiểm xã hội tự nguyện cũng giống như bảo hiểm xã hội bắt buộc chỉ giúp đỡ người lao động giữ thăng bằng phần thu nhập bị giảm, bị mất hoặc giúp họ trang trải một phần chi tiêu trong cuộc sống khi

có những biến cố.Và thực chất Bảo hiểm xã hội tự nguyện là quá trình tổ chức và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung được tích lũy dần do sự đóng góp

tự nguyện của người lao động nhằm đảm bảo thu nhập để thoả mãn nhu cầu sinh sống thiết yếu cho người lao động và gia đình họ khi gặp phải những rủi

ro làm giảm hoặc mất thu nhập, góp phần đảm bảo an toàn xã hội Cùng với

sự phát triển của xã hội, các hình thức bảo hiểm ngày càng phong phú và đa dạng Bên cạnh bảo hiểm xã hội còn có các hình thức bảo hiểm dân sự (Hay còn gọi là các hình thức bảo hiểm thương mại)

Mặt khác, Bảo hiểm xã hội là một trong những nội dung quan trọng của

an toàn xã hội hay an sinh xã hội Theo định nghĩa của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), an toàn xã hội là:

Sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng, để đối phó với khó khăn về kinh tế xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm nhiều về thu nhập, gây ra

bởi ốm đau, mất khả năng lao động, tuổi già và chết, việc cung cấp chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con [17]

Qua đây, chúng ta thấy những cơ chế cơ bản của hệ thống an toàn xã hội bao gồm cả bảo hiểm xã hội (hình thức bắt buộc và tự nguyện), ưu đãi xã hội, cứu trợ xã hội Bảo hiểm xã hội tự nguyện cũng có nội dung gần gũi với bảo trợ xã hội nhưng bảo hiểm xã hội không đồng nghĩa với bảo trợ xã hội Bảo hiểm xã hội tự nguyện có thể được hiểu như sau:

Bảo hiểm xã hội tự nguyện là một hình thức bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức và quản lý hoặc do cộng đồng người lao động tổ chức với sự tham gia tự nguyện của các thành viên nhằm đảm bảo thu nhập để thoả mãn nhu cầu sinh sống thiết yếu người lao động và gia đình họ khi gặp phải những rủi ro làm giảm hoặc mất thu nhập, góp phần đảm bảo an toàn xã hội

Trong khoản 3 điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội 2006 thì Bảo hiểm xã hội

tự nguyện được định nghĩa:

“Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình bảo hiểm xã hội mà người lao động tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình để hưởng bảo hiểm xã hội” [20]

Với định nghĩa này, BHXH tự nguyện được nhìn nhận đơn giản dưới hình thức mà do người lao động tham gia dựa trên tinh thần tự nguyện của chính họ, nhằm đảm bảo nhu cầu cuộc sống khi họ không còn khả năng làm việc trong tương lai Đồng thời, người lao động được lựa chọn mức, phương thức đóng do Luật BHXH đã giới hạn sẵn được quy định dựa trên sự tiên liệu trước về khả năng đóng quỹ phụ thuộc chủ yếu vào mức thu nhập của người lao động khi tham gia loại hình này Tuy nhiên, định nghĩa BHXH tự nguyện theo Luật BHXH 2006 lại chưa thực sự chỉ rõ được tính chất, tầm quan trọng

và tính cụ thể của loại hình này; gây khó khăn nhất định trong việc hình dung cũng như nắm bắt của người tham gia đối với loại hình này Để giải quyết