Quan hệ Trung Quốc Campuchia từ năm 1991 đến năm 2011

Nghiên cứu về quan hệ Trung Quốc và Campuchia cũng đã được một số học giả trong và ngoài nước quan tâm, song để có những nghiên cứu mang tính hệ thống và toàn diện về mối quan hệ này, cũ

Quan hệ Trung Quốc- Campuchia từ năm 1991

đến năm 2011

Nguyễn Thị Hồng

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn Thạc sĩ Lịch sử thế giới; Mã số: 60 22 50

Nghd: TS Dương Văn Huy Năm bảo vệ: 2014

Keywords: Lịch sử thế giới; Trung Quốc; Campuchia

Contents:

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hội nghị ASEAN – 45 kết thúc ở Campuchia ngày 04/04/2012 mà không có tuyên bố chung, một điều chưa từng có trong tiền lệ của khối này, nhiều ý kiến cho rằng năm 2012, Campuchia với tư cách là Chủ tịch luân phiên của ASEAN đã “bị tác động bởi Trung Quốc” trong vấn đề nghị sự của Hội nghị ASEAN lần này, đặc biệt là vấn đề liên quan đến tranh chấp Biển Đông ngày càng gia tăng giữa Trung Quốc và một số nước Đông Nam Á Trước khi Campuchia đứng ra tổ chức Hội nghị thượng đỉnh ASEAN 20, Trung Quốc đã có hàng loạt chuyến thăm cấp cao tới Campuchia với những cam kết gia tăng trong đầu tư, thương mại cũng

như viện trợ phát triển giữa hai bên Những hành động mang tính “lấy lòng” Trung Quốc của Campuchia trong hội nghị ASEAN lần này không thể chỉ lý giải bằng những sự kiện trong năm

2012, mà phải nhìn nhận sự kiện này trong cả một tiến trình lịch sử dài trong quan hệ hai nước, đặc biệt là từ năm 1991 tới nay

Bên cạnh đó, Campuchia và Trung Quốc là hai nước láng giềng có những mối quan hệ lịch

sử hết sức chặt chẽ với Việt Nam Việc nghiên cứu về hai quốc gia này nói chung và quan hệ hai nước Trung Quốc – Campuchia nói riêng nhằm lý giải được nhiều vấn đề học thuật quan trọng Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, trong quan hệ giữa Việt Nam với Trung Quốc xung quanh vấn

đề tranh chấp Biển Đông, cũng như quan hệ Việt Nam với Campuchia có những biến số khó lường trước được Cho nên, việc nghiên cứu về cặp quan hệ Trung Quốc – Campuchia có tính cấp thiết cao

Nghiên cứu về quan hệ Trung Quốc và Campuchia cũng đã được một số học giả trong và ngoài nước quan tâm, song để có những nghiên cứu mang tính hệ thống và toàn diện về mối quan hệ này, cũng như tác động của nó đến Việt Nam nói riêng còn chưa nhiều Trong khi đó nhu cầu tìm hiểu và nghiên cứu về các quốc gia láng giềng cũng như mối quan hệ giữa các thực thể này với nhau ngày càng cao, nhất là việc nghiên cứu cơ bản nhằm cung cấp những bằng chứng khoa học có tính hệ thống cho các nhà hoạch định chính sách đối ngoại với các nước láng giềng

Chính vì nghiên cứu mối quan hệ Trung Quốc – Campuchia vừa có giá trị khoa học, thực

tiễn và có tính cấp thiết, cho nên tôi đã lựa chọn đề tài cho luận văn thạc sỹ của mình là: Quan hệ

Trung Quốc – Campuchia từ năm 1991 đến năm 2011

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu: Luận văn tập trung vào phân tích thực trạng mối quan hệ

Trung Quốc – Campuchia trong thời gian 20 năm (từ năm 1991 đến năm 2011), nhằm lý giải về bản chất và quá trình vận động của mối quan hệ hai nước đến thời điểm trước khi Campuchia đảm nhiệm vai trò là Chủ tịch luân phiên ASEAN năm 2012 Tuy nhiên, luận văn nhìn nhận mối quan hệ này chủ yếu đứng từ góc độ phía Trung Quốc

2.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Thời gian nghiên cứu: Luận văn tập trung phân tích quan hệ hai nước từ năm 1991, tức

là thời gian ký kết Hiệp định Paris lập lại hoà bình cho Campuchia, và thời điểm kết thúc là năm

2011, tức là thời gian trước khi Campuchia đảm nhiệm vai trò Chủ tịch luân phiên ASEAN năm

2012, và cũng là thời gian đánh dấu bước chuyển trong quan hệ hai nước với sự kiện, hai nước

Campuchia – Trung Quốc chính thức thiết lập Quan hệ Đối tác Hợp tác Chiến lược Toàn diện

(ngày 13/12/2010), và ngay sau đó Campuchia với tư cách là Chủ tịch luân phiên ASEAN 2012 thể hiện ủng hộ Trung Quốc trong vấn đề Biển Đông trong Hội nghị ASEAN 45 đã tác động đến vai trò trung tâm của ASEAN trong hợp tác quốc tế ở khu vực

- Phạm vi không gian nghiên cứu: Luận văn tập trung chủ yếu và hai chủ thể chính là

Trung Quốc và Campuchia Tuy nhiên, luận văn cũng luận giải những vấn đề khác tác động đến quan hệ giữa hai chủ thể chính này, cũng như chịu tác động từ những diễn biến quan hệ hai chủ thể này trong thời gian từ 1991-2011

- Phạm vi vấn đề nghiên cứu: Đây là một đề tài rộng và phức tạp, luận văn không có tham

vọng đi sâu phân tích làm rõ được ngọn ngành của tất cả mọi vấn đề, thay vào đó chủ yếu tập trung phân tích một số vấn đề cơ bản như: (i) Những nhân tố tác động từ bối cảnh quốc tế, khu vực và tình hình mỗi nước, tới mối quan hệ song phương Trung Quốc – Campchia; (ii) Phân tích khái quát cách nhìn nhận giữa hai nước trong mối quan hệ song phương (iii) Đồng thời, làm rõ bức tranh quan hệ giữa Trung Quốc với Campuchia trên các lĩnh vực chính trị - ngoại giao, kinh

tế thương mại, đầu tư và viện trợ, an ninh – quốc phòng, và sự gia tăng ảnh hưởng mềm của Trung Quốc tới Campuchia

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

- Làm rõ những tiến triển trong quan hệ hai nước trên các phương diện như chính trị - ngoại giao; kinh tế thương mại, đầu tư và viện trợ; an ninh quốc phòng; giao lưu văn hoá xã hội, v.v.;

- Luận giải bản chất mối quan hệ “bất đối xứng” có tính chất “đồng minh” trong thời gian

20 năm (1991-2011) để có thể hiểu được những diễn biến mới trong quan hệ hai nước trong giai đoạn hiện nay, thậm chí là đặt cơ sở cho đánh giá được xu thế vận động trong tương lai

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Luận văn đi vào phân tích làm rõ yếu tố quốc tế, khu vực, cũng như hai nước Campuchia và Trung Quốc có tác động đến mối quan hệ song phương này, nhất là tìm hiểu xem lợi ích chiến lược của hai nước như thế nào để hai nước quyết định ngày càng thắt chặt quan hệ

- Đồng thời, luận văn khái quát mối quan hệ song phương giữa hai nước trong thời gian trước năm 1991

- Bên cạnh đó, luận văn đi vào phân tích thực trạng trong quan hệ song phương hai nước trên các lĩnh vực cụ thể như: chính trị ngoại giao, kinh tế thương mại đầu tư và du lịch, hợp tác quân sự;

- Mặt khác, luận văn cũng đi vào phân tích quá trình Trung Quốc gia tăng các lĩnh vực trong sức mạnh mềm khác đối với Campuchia;

- Luận văn rút ra những đặc điểm, tính chất của mối quan hệ Trung Quốc – Campuchia, cũng như phân tích để có cơ sở khoa học cho việc đánh giá tác động mối quan hệ này đối với sự phát triển mỗi nước cũng như với sự phát triền, hoà bình và ổn định ở khu vực Qua đó, nhìn nhận, đánh giá về xu hướng vận động của mối quan hệ này trong giai đoạn sau

4 Tình hình nghiên cứu

4.1 Trong nước: Những nghiên cứu trong nước liên quan đến quan hệ Trung Quốc và

Campuchia cũng đạt được một số thành tựu nhất định, trong đó phải kể đến một số công trình tiêu biểu như:

Trước hết, công trình nghiên cứu “Những tiến triển trong quan hệ của Trung

Quốc-Campuchia từ năm 1991 đến nay” của tác giả Dương Văn Huy đăng tải trên Tạp chí Nghiên cứu

Quốc tế, số 3 năm 2013 Đây là công trình nghiên liên quan trực tiếp đến luận văn, và nghiên cứu

này cũng đã đánh giá và khái quát được những nét cơ bản của mối quan hệ giữa hai nước từ năm

1991 cho đến nay Trong công trình này, tác giả đã chỉ ra rằng Trung Quốc ngày càng gia tăng ảnh hưởng mạnh mẽ đối với Campuchia với chiến lược “ngoại giao kinh tế và quà tặng” nhằm đổi lấy sự ủng hộ của Campuchia về mặt chính trị - ngoại giao

Bên cạnh đó, tác giả Dương Văn Huy cũng công bố một nghiên cứu quan trọng khác

mang tên “Sự thay đổi vị thế người Hoa ở Campuchia từ sau năm 1991” đăng tải trên Tạp chí

Nghiên cứu Đông Nam Á (số 1/2013) Đây là nghiên cứu quan trọng và tương đối toàn diện về

bức tranh người Hoa ở Campuchia với tư cách là một lực lượng kinh tế quan trọng ở quốc gia Đông Nam Á này, cũng như vai trò của họ trong việc tạo ra “cầu nối” giúp Trung Quốc thúc đẩy việc gia tăng ảnh hưởng mềm đối với Campuchia

Đồng thời, tác giả Dương Văn Huy còn công bố một nghiên cứu khác liên quan đến đề tài luận văn đó là công trình “Một số vấn đề trong cạnh tranh chiến lược Trung – Mỹ ở Campuchia”

trên Tạp chí Sự kiện & Nhân vật, Tổng cục V- Bộ Công an, trong đó có phân tích về tương tác

quyền lực giữa Trung Quốc và Mỹ trong việc cạnh tranh ảnh hưởng đổi với Campuchia

Ngoài ra, tác giả Nguyễn Văn Hà cũng công bố công trình, “Quan hệ Campuchia – Trung

Quốc trong tương quan với các nước lớn”, Tạp chí Đông Nam Á, số 10/2010 Tác giả Both Sreng với luận văn thạc sỹ của mình có tiêu đề: “Quan hệ Campuchia- Trung Quốc từ 1993 đến nay”,

Học viện Ngoại giao năm 2011 cũng đã khái quát được mối quan hệ Campuchia với Trung Quốc

từ góc nhìn của Campuchia

4.2 Ngoài nước: Các học giả quốc tế cũng đã đạt được một số thành tựu nhất định trong

nghiên cứu về chiến lược Trung Quốc đối với Đông Nam Á nói chung và nhất là quan hệ Trung

Quốc – Campuchia Trước hết chúng ta nên kể đến công trình Tam giác Trung Quốc-

Campuchia- Việt Nam của tác giả Uyn-phrết Bớc- sét1, được nhà xuất bản Thông tin Lý luận phát hành bằng tiếng Việt năm 1986 Công trình này của Uyn-phrết Bớc- sét cung cấp được nhiều tư liệu có thể giúp ta vẽ nên một bức tranh khá đầy đủ vê cuộc sống của nhân dân Campuchia dưới thời Pol Pot - Ieng Xary Đồng thời cuốn sách cũng làm rõ phần nào thái độ của Việt Nam đối lập hẳn với thái độ của Trung Quốc đối với sự sống còn của nhân dân Campuchia

1 Cuốn sách này với tên tiếng Anh đầy đủ là: Wilfred G Burchett (1981), The China-Cambodia-Vietnam Triangle,

Vanguard Books

Tác giả Lim Sovanara cũng đã có bài phân tích về quan hệ giữa Trung Quốc và

Campuchia: China-Cambodia: Unique Development Partnership? Current and Future

Prospects, trong ASEAN-China Trade Relations: 15 Years of Development and Prospects,

Center for ASEAN and China Studies, Vietnam Academy of Cocial Aciences (2007), bài viết cũng đã phân tích những thành tựu quan hệ kinh tế giữa hai nước cũng như triển vọng hai bên

Tác giả Sigfrido Burgos và Sophal Ear cũng đã cho công bố công trình nghiên cứu của

mình China’s Strategic Interests in Cambodia: Influence and Resources trên Asian Survey, số 3

(50), tháng 5 và 6 năm 2010 Công trình này đã phân tích những lợi ích chiến lược của Trung Quốc và sự gia tăng ảnh hưởng của mình tại Campuchia qua các giai đoạn Đồng thời,

Marks Paul cũng đã phân tích thêm chiến lược của Trung Quốc ở Campuchia qua công trình

của mình: China's Cambodia Strategy (Parameters: U.S Army War College; Autumn2000, Vol

30 Issue 3)

Có thể nói rằng, các học giả trong và ngoài nước rất quan tâm đến mối quan hệ Trung Quốc – Campuchia và đã đạt được một số thành tựu nghiên cứu về mối quan hệ này Tuy nhiên, vẫn thiếu vắng những nghiên cứu mang tính hệ thống và toàn diện trong mối quan hệ này nhìn từ góc độ Trung Quốc – quốc gia đang gia tăng ảnh hưởng một cách mạnh mẽ đối với Campuchia trong giai đoạn hiện nay

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận: Trên cơ sở nền tảng hướng tiếp cận từ phương pháp lịch sử, nhiều

phương pháp nghiên cứu liên ngành và đa ngành cũng được vận dụng một cách linh hoạt Đồng thời, luận văn dựa trên phương pháp luận sử học Mác-xít, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam trong việc nghiên cứu về lịch sử quan hệ quốc tế, nhất là về sự tương tác quyền lực giữa các nước trong lịch sử

5.2 Phương pháp nghiên cứu cụ thể:

- Phương pháp tư liệu: Luận văn thực hiện phương pháp thu thập, tổng hợp, phân tích đánh giá hệ thống hoá tư liệu Công tác phê phán sử liệu được áp dụng một cách triệt để và linh hoạt

- Phương pháp chuyên gia: Tác giả luận văn sử dụng các phương pháp trao đổi, phỏng vấn khai thác thông tin từ những chuyên gia nghiên cứu về lịch sử quan hệ quốc tế khu vực Đông

Á, đặc biệt là nghiên cứu về Trung Quốc và Campuchia

- Hình thành khung phân tích cho luận văn

6 Nguồn tài liệu sử dụng

- Ngoài việc nghiên cứu các tài liệu đã xuất bản bằng sách, tạp chí, báo viết thông thường trong và ngoài nước, chúng tôi còn tiếp cận, khảo sát, cập nhật thông tin, bài nghiên cứu được xuất bản dưới dạng sách và tạp chí, các bài viết trên các hãng thông tin trong và ngoài nước, trong đó có bản tin Thông tấn xã Việt Nam, v.v

- Chúng tôi cố gắng khai thác những tư liệu từ tiếng Trung Quốc đặc biệt là qua Phòng Tham tán kinh tế Trung Quốc tại Campuchia Những công trình nghiên cứu của các học giả Trung Quốc, cùng với những website khác chính thức của Trung Quốc, cũng như của cộng đồng người Hoa ở Campuchia, v.v

7 Ý nghĩa khoa học và những đóng góp của luận văn

7.1 Ý nghĩa khoa học của luận văn:

- Mặc dù chỉ giới hạn trong phạm vi của một luận văn thạc sỹ khoa học, nhưng luận văn cũng đã trình bày tương đối hệ thống về bức tranh quan hệ Trung Quốc và Campuchia trong vòng 20 năm (từ 1991 đến 2011) nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện về mối quan hệ của mối quan

hệ của hai quốc gia láng giềng của Việt Nam Từ đó chúng ta có thể hiểu rõ hơn về bản chất của những mối quan hệ quốc tế xung quanh mà có tác động trực tiếp đến Việt Nam Nhất trong lịch

sử nhiều lần Trung Quốc và Campuchia có những cái “bắt tay” tạo ra nhiều thách thức đối với Việt Nam, và nhằm lý giải lý do tại sao năm 2012 với tư cách là Chủ tịch luân phiên của ASEAN, Campuchia lại công khai ủng hộ Trung Quốc trong vấn đề Biển Đông Chúng tôi đã cố gắng lý giải bằng cái nhìn biện chứng của mối quan hệ giữa hai nước này được xây đắp, củng cố

trong cả một quá trình dài (20 năm cho một hành động) Từ đó, chúng ta cũng có thể nhìn nhận được xu thế vận động của mối quan hệ này trong tương lai

- Luận văn làm rõ thực chất của mối quan hệ giữa Trung Quốc và Campuchia trên các phương diện, từ đó nhằm nhận diện chiến lược của Trung Quốc đối với khu vực nói chung và Việt Nam nói riêng thông qua nhân tố Campuchia Qua việc phân tích các nội dung nêu trên, luận văn mong muốn làm rõ hệ luỵ mối quan hệ này đối với bản thân mỗi nước Trung Quốc, Campuchia và những tác động đối với Việt Nam và khu vực

7.2 Những đóng góp của luận văn:

- Luận văn cung cấp nguồn tư liệu có tính hệ thống cho công tác giảng dạy và nghiên cứu

về quan hệ quốc tế khu vực nói chung và Trung Quốc và Campuchia nói riêng

- Luận văn cung cấp một số luận điểm khoa học cho những nhà hoạch định chính sách có thêm cơ sở trong việc ứng xử với việc gia tăng quan hệ của hai nước láng giềng của Việt Nam

8 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn được chia làm ba chương như sau:

Chương 1: Những nhân tố chủ yếu tác động đến quan hệ Trung Quốc - Campuchia Chương 2: Những tiến triển trong quan hệ kinh tế và chính trị hai nước, 1991-2011 Chương 3: Trung Quốc gia tăng ảnh hưởng sức mạnh mềm ở Campuchia

TÀI LIỆU THAM KHẢO

A Tài liệu tiếng Việt

1 ASEAN sau năm Campuchia làm chủ tịch, Tài liệu tham khảo đặc biệt – Thông tấn xã, số

016, ngày 17/1/2013, tr17-20

2 ASEAN: Quá khứ và tương lai, Tài liệu tham khảo đặc biệt – Thông tấn xã, số 129, ngày

17/5/2011, tr3

3 Both Sreng (2011), Quan hệ Campuchia – Trung Quốc từ 1993 đến nay, Luận văn thạc sĩ,

Hà Nội

4 Các nước Đông Nam Á nhìn nhận thế nào về Trung Quốc hiện nay, Tài liệu tham khảo đặc

biệt – Thông tấn xã, số 203, ngày 29/7/2011,tr7-12

5 Campuchia quay tròn trong quỹ đạo của Trung Quốc, Tài liệu tham khảo đặc biệt – Thông

tấn xã, số 109, ngày 24/4/2012, tr 5

6 Chiến lược của Trung Quốc tại lưu vực sông Mêcông, Tài liệu tham khảo đặc biệt – Thông

tấn xã, số 149, ngày 1/7/2009, tr 9

7 Chính sách ngoại giao láng giềng của Trung Quốc, Tài liệu tham khảo đặc biệt – Thông

tấn xã, số 349, ngày 24/12/2013, tr1-12

8 Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP Hồ

Chí Minh-Khoa Quan hệ quốc tế (2008), An ninh Châu Á-Thái Bình Dương những năm

đầu thế kỷ XXI

9 Đảng cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb

Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.96-98

10 Đánh giá sức mạnh quân sự của Trung Quốc, Tài liệu tham khảo đặc biệt – Thông tấn xã,

số 351, ngày 27/12/2010, tr 1-12

11 Đánh giá về ảnh hưởng của Trung Quốc đối với ASEAN, Tài liệu tham khảo đặc biệt –

Thông tấn xã, số 065, ngày 11/3/2011

12 Đầu tư của Trung Quốc vào Campuchia, Tài liệu tham khảo đặc biệt – Thông tấn xã, số

345, ngày 21/12/2010, tr 17-23

13 Đỗ Ngọc Toàn (2010), Vai trò của người Hoa ở Đông Nam Á trong sự phát triển của

Trung Quốc, Nxb Khoa học xã hội

14 Đỗ Tiến Sâm, Nguyễn Xuân Cường (2010), Trung Quốc năm 2009- 2010, Nxb từ điển

bách khoa

15 Đỗ Trọng Quang (2005), “Cải cách giáo dục tại Campuchia” Nghiên cứu Đông Nam Á, số

5.- tr.45-48

16 Dương Văn Huy (2013), “Những tiến triển trong quan hệ của Trung Quốc-Campuchia từ

năm 1991 đến nay” Tạp chí nghiên cứu quốc tế, số 3, tr187

17 Dương Văn Huy (2013), “Sự thay đổi vị thế người Hoa ở Campuchia từ sau năm 1991”

Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 1/2013, tr 22

18 Dương Văn Huy (2014), “Đánh giá xu hướng quan hệ chính trị - ngoại giao giữa

Campuchia với Trung Quốc và Mỹ” Tạp chí Quan hệ Quốc phòng, số 26, quý II/2014

19 Giang Tây Nguyên, Hạ Lập Bình(2007), Trung Quốc trỗi dậy hòa bình, Nxb Quân đội

nhân dân, HN

20 Hồ An Cương (chủ biên) (2003), Trung Quốc – những chiến lược lớn, Nxb Thông Tấn, Hà

Nội

21 Lê Khương Thùy (2011), Sự điều chỉnh chính sách Đông Nam Á của chính quyền

B.Obama, Châu Mỹ ngày nay, số 1, tr 50-54

22 Lê Thị Thu Hồng, Phạm Hồng Thái, (2010), Chính sách ngoại giao láng giềng của Trung

Quốc nhìn từ ASEAN, Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 7, tr.11-16

23 Lê Văn Mỹ (2008), Cộng hòa nhân dân Trung Hoa ngoại giao trong bối cảnh quốc tế

mới, Nxb Khoa học xã hội

24 Lưu Kim Hâm (2003), Trung Quốc-thách thức nghiêm trọng của thế kỷ XXI, Nxb Văn hóa

thông tin

25 Lưu Minh Phúc (2011), Giấc mơ Trung Quốc, Nxb Thời đại

26 Nguyễn Hương Quỳnh (2008), “Chính trường Campuchia” Tài liệu tham khảo đặc biệt - Thông tấn xã Việt Nam, số 014

27 Nguyễn Huy Quý (2004), Lịch sử hiện đại Trung Quốc, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

28 Nguyễn Huy Quý (2008,) “Quan hệ đối ngoại của CHND Trung Hoa 30 năm cải cách mở

cửa (1978-2008) thành tựu và kinh nghiệm” Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số 9

29 Nguyễn Thị Thu Hương (2010), “Trung Quốc gia tăng sức mạnh mềm ở khu vực Đông

Nam Á” Tạp chí Đông Nam Á, số 7.- tr.41-45