Nữ quyền trong Tới ngọn hải đăng của Virginia Woolf

Trên cơ sở xác định kĩ thuật dòng ý thức, suy nghĩ nhìn lùi về quá khứ thông qua người mẹ và và các yếu tố ẩn dụ, hình ảnh biểu tượng như là những biểu hiện vấn đề nữ quyền của tiểu thu

Nữ quyền trong Tới ngọn hải đăng của

Virginia Woolf Dương Thị Phương Hiền

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn ThS Văn học: 60 22 30 Người hướng dẫn : PGS.TS Đào Duy Hiệp

Năm bảo vệ: 2013

103 tr

Abstract Trên cơ sở xác định kĩ thuật dòng ý thức, suy nghĩ nhìn lùi về quá khứ

thông qua người mẹ và và các yếu tố ẩn dụ, hình ảnh biểu tượng như là những biểu

hiện vấn đề nữ quyền của tiểu thuyến Tới ngọn hải đăng, luận văn khảo sát, nhận diện

những đặc điểm cơ bản quan điểm về nữ quyền của Virginia Woolf

Keywords.Văn học; Văn học Anh; Tiểu thuyết

Content

1 Lý do lựa chọn đề tài

1.1 Virginia Woolf

Virginia Woolf (1882 – 1941) là nữ tiểu thuyết gia người Anh, một tiểu luận gia, nhà phê bình văn học, và là một trong những người tiên phong của trào lưu chủ nghĩa hiện đại cùng với T.S.Eliot, Ezra Pound, James Joyce, Gertrude Stein Bà là thành viên sáng lập Bloomsburry Group, một nhóm sáng tác đã có một ảnh hưởng sâu rộng tới các mặt văn chương, mỹ học, phê bình

Virginia Woolf được đánh giá là một trong các tác giả vĩ đại nhất của thế kỷ

XX Bà được biết đến nhiều nhất như một nữ nhà văn bênh vực nữ quyền, theo quan điểm hiện đại về thuyết nam nữ bình quyền Tác phẩm của Virginia Woolf gây tiếng vang không chỉ trong lịch sử văn học Anh mà còn trên thế giới Từ thập niên 1970 tới

nay, ngày càng có nhiều công trình nghiên cứu về tác phẩm cũng như bản thân cuộc sống sáng tác của bà dưới nhiều hình thức phân tích tiểu sử, phê bình nữ quyền …

1.2 Tới ngọn hải đăng

Trong Tự điển Bách khoa của Pháp, mục về tác phẩm này của Virginia Woolf viết: “Phương thức thực sự thành công trong Tới ngọn hải đăng là đối lập hai phương

thức giải thích thế giới: đàn ông, khao khát thống trị và đồng nghĩa với cứng rắn, phụ

nữ, mang tính lỏng bởi khít với nhịp điệu của các sự vật Cặp đôi ông bà Ramsay minh hoạ hoàn hảo cho sự tương phản này Đồng thời, cặp đôi này cũng cung cấp cho nhà văn cơ hội thực hiện tác phẩm từ liệu pháp mang tính cá nhân Những người làm cha

mẹ trong cuốn tiểu thuyết được bắt chước nguyên xi cha mẹ của Virginia, Leslie và Julia Stephen Một người cha độc tài, một người mẹ dễ thương hi sinh cho gia đình, những dữ kiện gia đình đó đã được cuốn tiểu thuyết chuyển vị và trừ tà cùng lúc”

Tới ngọn hải đăng là cuốn tiểu thuyết được đánh giá là một tác phẩm xuất sắc

của V.Woof Tác phẩm là câu chuyện diễn ra tại ngôi nhà nghỉ hè của gia đình Ramsay

bên bờ biển hòn đảo Skpye thuộc quần đảo Hebrides, Scotland Phần Một (Khung cửa

sổ) gồm mười chín chương kể về gia đình Ramsay và những người bạn của họ từ sau

bữa ăn trưa cho tới khi kết thúc bữa tiệc tối thông qua các hoạt động cá nhân và diễn biến nội tâm của mỗi nhân vật trong mối quan hệ tương tác giữa họ với nhau Phần Hai

(Thời gian qua) gồm mười chương thuật lại dòng chảy trôi của thời gian trong vòng mười năm Phần Ba (Ngọn hải đăng) thể hiện diễn biến tâm lý của ba cha con ông

Ramsay, Cam, James trong chuyến đi ra ngọn hải đăng, diễn biến tâm lý của Lily Briscoe khi tiếp tục thực hiện bức tranh dang dở nhiều năm trước đó

Phần Một miêu tả cuộc sống của tất cả các nhân vật, giới thiệu khái quát cho chúng ta thấy họ là ai, cuộc sống của họ hiện tại như thế nào và tương quan mối quan

hệ giữa họ Trong đó, thông qua dòng tâm tư của nhân vật bà Ramsay, Virginia Woolf đưa ra hình ảnh người phụ nữ chịu ảnh hưởng của sự thống trị của nam giới Câu hỏi

về ý nghĩa cuộc sống vừa cụ thể vừa đứt quãng, mơ hồ, để lửng

Phần Hai là bức tranh toàn diện nhất cho sự thay đổi diễn ra trong cuộc sống, trước – trong và sau cuộc chiến Cái chết dưới hình dạng thức tự nhiên của nó, cố gắng

bao trùm lên căn nhà Nhưng dường như sự thống trị vẫn tồn tại khắp căn nhà (quần

áo, giày, khoăn choàng của bà Ramsay, v.v) qua những kí ức của bà MacNab Cuối cùng khi những thứ đó bị phá hủy và lãng quên, bà MacNab không còn để tâm tới ngôi nhà nữa Một cách tự nhiên, sự hỗ độn xâm chiến ngôi nhà cho tới khi bà thu dọn lại mọi thứ và đặt lại trật tự cho nó

Phần Ba bắt đầu từ câu chuyện của Lily Briscoe thông qua cuộc gặp gỡ buổi sáng sớm của cô với ông Ramsay Trong đó, cô cảm thấy mình ngăn cách với ông, và cảm giác không thể đem đến cho ông điều ông cần – sự cảm thông Những mối quan tâm của Lily Briscoe về bức vẽ của mình và sự phát triển trong nhận thức của cô về giá trị của bà Ramsay và ý nghĩa cuộc sống Dòng ý thức trong tâm trí các nhân vật dường như được xếp thành hai phe, ông Ramsay và những đứa trẻ, Lily Briscoe và ông Carmichael

1.3 Vấn đề nữ quyền trong Tới ngọn hải đăng của Virginia Woolf

Những trích dẫn bên trên phần nào gợi ý cho chúng tôi đi vào tìm hiểu vấn đề

nữ quyền trong tác phẩm này Nhắc tới Virginia Woolf là người ta nghĩ ngay tới một

nữ nhà văn hiện đại theo chủ nghĩa hiện đại về bình đẳng giới Tác phẩm của bà là

tiếng nói bênh vực nữ quyền và Tới ngọn hải đăng cũng không là ngoại lệ: “Một người

phụ nữ phải có tiền và một căn phòng của riêng mình nếu cô ta muốn viết văn; và điều

đó, như bạn sẽ thấy, khiến cho vấn đề lớn lao về bản chất đích thực của phụ nữ và bản chất đích thực của văn chương vẫn còn bỏ ngỏ chưa giải quyết.”

Câu nói trên trích từ Chương 1 của tập tiểu luận nhan đề A Room of One’s Own (Căn phòng riêng) của nữ tiểu thuyết gia, tiểu luận gia, nhà phê bình văn học người

Anh Virginia Woolf (1882-1941) Dù câu trích dẫn này không phải là ý tưởng trọng tâm nhất trong toàn bộ những trước tác của bà về vấn đề nữ quyền, nhưng nó vẫn thường được mọi người nhắc đến khi đề cập tới Virginia, bởi lẽ tất cả những tác phẩm

và chính cuộc đời đầy sóng gió và bi kịch của bà thật sự là những nỗ lực không ngừng

để đạt tới mục đích bình dị vô song đó: Tiền và một căn phòng riêng để viết - hay nói

cách khác, sự độc lập về mặt vật chất (và cả tinh thần) của một phụ nữ muốn sáng tạo văn chương nghệ thuật.” [46, trang 5]

1.4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Luận văn làm rõ hơn vấn đề nữ quyền trong tác phẩm Tới ngọn hải đăng Từ đó có

thể thấy Woofl là nhà văn nữ hiện đại viết về vấn đề nữ quyền và giới tính khác với các bậc tiền bối ra sao Ngoài ra luận văn mong tìm hiểu vị trí sáng tác của Virginia Woolf trong văn học phương Tây thế kỉ XX

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Trên thế giới

Trên thế giới, tiểu thuyết của Virginia Woolf từ khi ra đời đã nhận được sự chú

ý của giới nghiên cứu, phê bình văn học, trong đó phải kể tới tiểu thuyết Tới ngọn hải

đăng Tác phẩm được nghiên cứu, tiếp cận dưới rất nhiều góc độ, với nhiều phương

pháp khác nhau Các phương pháp phê bình tiểu sử, phê bình xã hội học, thi pháp học, phân tâm học, phê bình nữ quyền … đều đã từng được áp dụng để các nhà nghiên cứu, phê bình soi sáng những giá trị tư tưởng lớn lao của tác phẩm Các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm tới quan điểm cũng như cách thể hiện của tác giả về vấn đề nữ quyền

trong cuốn tiểu thuyết Tới ngọn hải đăng

Tới ngọn hải đăng của Virginia Woolf xuất bản lần đầu năm 1927, ngoài bản

dịch qua nhiều thứ tiếng khác nhau trên thế giới, cuốn tiểu thuyết này cũng được dựng thành phim (1983, hãng BBC), được chuyển thể thành kịch (2007), và thành cảm hứng cho một ca khúc cùng tên (2003) của một nhạc sĩ Anh Quốc

Tới ngọn hải đăng nằm trong số tác phẩm của Virginnia Woolf nhận được

nhiều nghiên cứu về cả kĩ thuật dòng ý thức lẫn quan điểm về vấn đề nữ quyền Chúng

ta có thể thấy các nghiên cứu về vấn đề nữ quyền của Virginia Woolf, nghệ thuật trong

Tới ngọn hải đăng qua các tác phẩm: Trong chương Sáu cuốn A Reader’s guide to

contemporary literary theory (Một hướng dẫn lý thuyết của văn học đương đại) (1989),

Raman Selden nhắc tới Virginia Woolf như một đại diện tiêu biểu cho văn học viết nữ

và phê bình nữ quyền Trong cuốn Thinking back through our mothers: Virginia Woolf

reads Shakespeare (Suy nghĩ lùi thông qua người mẹ: Virginia Woolf đọc Shakespeare) (1991), Nxb Đại học Jonks Hopkins, Beth C Schwartz đề cập tới một

cách thức nổi tiếng của V Woolf khi bàn về nữa quyền: đó là sử dụng dòng suy nghĩ

lùi thông qua người mẹ Luận điểm này đã được Virginia Woolf tuyên bố trong Căn

phòng riêng và là một trong những kĩ thuật thành công trong Tới ngọn hải đăng Chris

Weedon đề cập tới đóng góp nổi bật của Virginia Woolf cho lịch sử phê bình nữ quyền

Anh – Mĩ qua cuốn sách Encyclopedia of Contemporary Literary Theory (Bách khoa

tri thức về lý luận văn học đương đại) (1993)

Bài báo của nhà phê bình nổi tiếng người Canada Margaret Atwood trên tờ Guardian số ra ngày 7/9/2002 nói về việc phải nhìn nhận thấu đáo hơn cuốn tiểu thuyết

có nhiều tranh cãi mâu thuẫn này Các trang mạng và diễn đàn văn học hoặc có liên quan tới văn học trên thế giới phải kể tới Goodreads.com, Sparknote.com, v.v… cũng đưa ra thảo luận, phân tích kĩ thuật cũng như nội dung tư tưởng của V Woolf trong

Tới ngọn hải đăng

2.2 Ở Việt Nam

Tuy nhiên tại Việt Nam, các tác phẩm của Virginia Woolf còn chưa được biết

đến rộng rãi Về dịch thuật, mới chỉ có cuốn tiểu thuyết Tới ngọn hải đăng và tập tiểu luận Căn phòng riêng Đây cũng là một hạn chế cho những người muốn tìm hiểu và

nghiên cứu Virginia Woolf Các công trình nghiên cứu sâu về Virginia Woolf chưa nhiều

Khoảng chục năm trở lại đây, khi giới nghiên cứu quan tâm nhiều đến sự đổi mới kĩ thuật tiểu thuyết hiện đại, đến lý thuyết văn học hậu hiện đại và phê bình nữ quyền, V Woolf được nhắc tới rất nhiều Tên tuổi của Virginia Woolf trở nên quen

thuộc hơn với độc giả Việt Nam thông qua các cuốn sách: trong Dẫn giải ý tưởng văn

chương (2005) của Henri Bénac do Trần Thế Công dịch có đoạn: “Tiếng nói của phụ

nữ: nhất là vào cuối thế kỷ XIX và thế kỉ XX, những tiếng nói của phụ nữ mới khiến người ta thực sự chú ý mà không cần các nhà văn nam giới nói thay Các nữ chiến sĩ

có những ý tưởng không tưởng và theo chủ nghĩa xã hội (tđ L Michel, F Tristan:

Người phụ nữ là “giai cấp vô sản của giai cấp vô sản”), rồi tiếp đến dòng văn học đấu tranh cho giải phóng phụ nữ (x Những cô gái phóng đãng, Nữ chiến sĩ đấu tranh đòi quyền bầu cử; td Colette, S de Beauvoir, H Cixous, M.Righini, A Leclerc, B et F Groult …) đã thay mặt cho người phụ nữ nói lên tiếng nói riêng của họ, bằng cách đòi

hỏi sự khác biệt của họ trong một thế giới có tổ chức và bị ngự trị bởi nam giới” Xác

và hồn của tiểu thuyết (2007) của Hoài Anh cũng là một tác phẩm nghiên cứu về

Virginia Woolf Ngoài ra còn có Từ điển văn học nước ngoài – Tác giả, tác phẩm (2009) do Lê Huy Bắc chủ biên; Lí thuyết văn học hậu hiện đại của Phương Lựu

(2011), trong đó ông có nhắc tới Virginia Woolf như một “nhà phê bình nữ quyền da

trắng” trong chương Tám có tiêu đề Phê bình nữ quyền; Văn học hậu hiện đại thế giới

– Những vấn đề lý thuyết do Đào Tuấn Ảnh sưu tầm và biên soạn từ các bài viết

nghiên cứu của nhiều tác giả

Về luận án, bên Đại học Sư phạm có vấn đề nữ quyền cũng được khai thác

trong luận án Dấu hiệu ý nghĩa nữ quyền trong văn nữ Việt Nam đương đại của Bùi Thị Thủy (Đại học Sư phạm Hà Nội, 2008), và Dấu ấn nữ quyền trong thơ Dư Thị

Hoàn, Lê Khánh Mai, Vi Thùy Linh của Lê Thùy Nhung (Đại học Sư phạm Hà Nội,

2011)

Trong lời Giới thiệu cho cuốn tiểu thuyết Tới ngọn hải đăng, dịch giả Nguyễn Thành Nhân đã biên dịch hơn 20 trang về: Tác giả; Về tác phẩm Tới ngọn hải đăng,

nói đến việc khen, chê trên thế giới về tác phẩm này; nói một chút về kĩ thuật viết của

Woolf; nội dung của từng phần (Khung cửa sổ, Thời gian qua và Ngọn hải đăng); và cuối cùng, Một số thông tin liên quan khác Bài viết được tham khảo trên các trang mạng như dịch giả đã in ở cuối bài

Các trang mạng của ta như Công an nhân dân, eVan, và một vài trang mạng cá

nhân cũng đề cập tới vấn đề nữ quyền, kĩ thuật viết, nhưng phần nhiều về cuộc đời của nhà văn này

Trong luận văn này, chúng tôi đặt mục tiêu tập trung nghiên cứu về vấn đề nữ

quyền trên các phương diện kĩ thuật biểu đạt đã được sử dụng thành công trong Tới

ngọn hải đăng Qua đó, một mặt luận văn làm sáng tỏ những nhận xét, đánh giá của

những người nghiên cứu đi trước, mặt khác đưa ra những nhận định cá nhân dựa trên việc khảo sát kỹ tác phẩm

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng khảo sát là tác phẩm: Tới ngọn hải đăng của Virginia Woolf (To the

lighthouse, bản dịch tiếng Việt của Nguyễn Thành Nhân, Nxb Hội nhà văn, 2010) về

vấn đề nữ quyền

Ngoài ra, luận văn trong khả năng cho phép, sẽ nghiên cứu thêm về Căn phòng

riêng cũng của nhà văn này và phần nào của Simone de Beauvoir để tìm hiểu thủ pháp

này được nhà văn thể hiện khác ra sao và có phải nó là một “đặc sản” mang nhãn hiệu Virginia Woolf

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn áp dụng phương pháp xã hội học, phương pháp nghiên cứu phê bình

nữ quyền: xem xét hiệu quả của các thủ pháp kỹ thuật, các yếu tố ẩn dụ … trong việc thể hiện nghệ thuật và quan điểm về vấn đề nữ quyền của tác giả Trong quá trình nghiên cứu các thao tác phân tích, định lượng, so sánh, chứng minh được sử dụng để tập trung làm sáng tỏ vấn đề

5 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Vấn đề nữ quyền và giới tính

Chương 2: Vấn đề nữ quyền thể hiện thông qua dòng chảy ý thức của các nhân vật

Chương 3: Vấn đề nữ quyền thể hiện thông qua ẩn dụ và ý nghĩa của chúng

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Adler, Laure (2008), Marguerite Duras, Nxb Phụ nữ, Hà Nội

2 Albérès, R M (2003), Cuộc phiêu lưu tư tưởng văn học Âu châu thế kỷ XX

1900-1959, (Vũ Đình Lưu dịch), Nxb Lao động, Hà Nội

3 Hoài Anh (2007), Xác và hồn của tiểu thuyết, Nxb Văn học

4 Đào Tuấn Ảnh, sưu tầm và biên soạn (2003), Văn học hậu hiện đại thế giới –

Những vấn đề lý thuyết, Nxb Hội Nhà văn, Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây

5 Lại Nguyên Ân (2004), 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

6 Erich Aurbach (1968), Mimésis, Éd Gallimard

7 Lê Huy Bắc, chủ biên (2011), Văn học Âu – Mỹ thế kỷ XX, Nxb Đại học Sư

phạm, Hà Nội

8 Bakhtin, M (2003), Lý luận và thi pháp tiểu thuyết (Phạm Vĩnh Cư dịch), Nxb

Hội nhà văn, Hà Nội

9 Bataille, Geogres (2013), Văn học và cái ác (Ngân Xuyên dịch), Nxb Thế giới,

Hà Nội

10 Bay đêm của Saint Exupéry, Luận văn tốt nghiệp, Khoa sư phạm Đại học quốc

gia Hà Nội

11 Beauvoir, Simon De (1996), Giới nữ (Người dịch Nguyễn Trọng Định, Đoàn

Trọng Thanh), Nxb Phụ nữ, Hà Nội

12 Bénac, Henri (2005), Dẫn giải ý tưởng văn chương (Nguyễn Thế Công dịch),

Nxb Giáo dục, Hà Nội

13 Dorothy Brewster, John Angus Burrell (2003), Tiểu thuyết hiện đại (Dương

Thanh Bình dịch), Nxb Lao động, Hà Nội

14 Brunel, Patrick (2006), Văn học Pháp thế kỉ XX (Nguyễn Văn Quảng dịch),

Nxb, Thế giới, Hà Nội

15 Cathcart, Thomas và Klein, Daniel, Plato và con thú mỏ vịt bước vào quán bar

(Thiết Hùng Thái dịch), Nxb Thế giới, Hà Nội

16 Jean Chevalier, Alain Gheerbrant (2002), Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới,

(Nhóm dịch: Phạm Vĩnh Cư chủ biên), Nxb Đà Nẵng

17 Cunningham Michael (2012), Thời khắc (Lê Đình Chi dịch) Nxb Văn học Hà

Nội

18 Đặng Anh Đào (2001), Đổi mới tiểu thuyết phương Tây hiện đại, Nxb Đại học

Quốc gia Hà Nội

19 Trần Thiện Đạo (2008), Từ chủ nghĩa hiện sinh tới thuyết cấu trúc, Nxb Tri

thức, Hà Nội

20 Trịnh Bá Đĩnh (2002), Chủ nghĩa cấu trúc và văn học, Nxb Văn học – Trung

tâm nghiên cứu Quốc học, Hà Nội

21 Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khác Phi (2009), Từ điển thuật ngữ văn

học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

22 Nguyễn Hải Hà, 2006, Thi pháp tiểu thuyết L.Tônxtôi, Nxb Giáo dục, Hà Nội

23 Nguyễn Hào Hải (2001), Một số học thuyết triết học phương Tây hiện đại, Nxb

Văn hóa Thông tin, Hà Nội

24 Đặng Thị Hạnh (2002), Proust và các đồng đẳng của ông: vài nét về kĩ thuật kể

chuyện trong tiểu thuyết Tây Âu đầu thế kỉ XX, Tạp chí Văn học, số 01/2002, Hà Nội

25 Đào Duy Hiệp (2008), Phê bình văn học từ lý thuyết đến hiện đại, Nxb Giáo

dục, Hà Nội

26 Đào Duy Hiệp (2001), Thơ và truyện, và cuộc đời, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

27 Đỗ Đức Hiểu (1993), Đổi mới phê bình văn học, Phê bình - Tiểu luận, Nxb

Khoa học Xã hội và Nxb Mũi Cà Mau

28 Đỗ Đức Hiểu (2000), Thi pháp hiện đại, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội

29 Nguyễn Thái Hòa (2000), Những vấn đề thi pháp của truyện, Nxb Giáo dục,

Hà Nội

30 Lê Huy Hoàng – Nguyễn Văn Bình, Biên soạn (2002), Những bậc thầy văn

chương, Nxb Văn học, Hà Nội

31 Lê Thị Hồng (2006), Nhân vật và độc thoại nội tâm trong tiểu thuyết

32 Kundera, Milan, Đối thoại về nghệ thuật tiểu thuyết (Trịnh Y Thư dịch),

33 Phương Lựu (2011), Lí thuyết văn học hậu hiện đại, Nxb Đại học Sư phạm, Hà

Nội

34 Phương Lựu chủ biên (2006), Lí luận văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

35 Lyotard, Jean –François (2007), Hoàn cảnh hậu hiện đại (Ngân Xuyên dịch,

Bùi Văn Sơn Nam hiệu đính), Nxb Tri thức, Hà Nội

36 Erich Maria Remarque, Luận văn tốt nghiệp, Đại học quốc gia Hà Nội

37 Meletinsky, E.M (2004), Thi pháp của huyền thoại, Nxb Đại học Quốc gia Hà

Nội

38 Petrescu, Liviu (2013), Thi pháp chủ nghĩa hậu hiện đại, Nxb Đại học sư

phạm, Hà Nội

39 Selden, Raman (2013), Phê bình nữ quyền (trích trong Độc bản hướng dẫn lí

thuyết văn học đương đại – Nxb Đại học Kentucky), (Hồ Liễu dịch)

40 Sherlaimoia, Svetlana (2005), Sứ mệnh của tiểu thuyết trong thời đại chúng ta, Tạp chí Văn học, số 6/2005, Hà Nội

41 Đỗ Lai Thúy (2006), Theo vết chân những người khổng lồ (Tân Guylivơ phiêu

lưu ký về các lý thuyết văn hóa), Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội

42 Đỗ Lai Thúy (2011), Phê bình văn học, con vật lưỡng thể ấy, Nxb Hội nhà văn,

Hà Nội

43 Liễu Trương (2011), Phân tâm học và phê bình văn học, Nxb Phụ nữ, Hà Nội

44 Tadié, Jean-Yves (1987), La critique littéraire au XXe siècle, Éd Pierre Belfond

45 Woolf, Virginia (1991), To the lighthouse, David Campbell publishers, London

46 Woolf, Virginia (2010), Tới ngọn hải đăng, Nguyễn Thành Nhân dịch, Nxb

Hội nhà văn, H

47 Woolf, Virginia (2008), Căn phòng riêng, Trịnh Y Như dịch, Nxb Tri thức