Tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn dưới góc nhìn thể loại

Lí do chọn đề tài Nguyễn Bắc Sơn trở thành một hiện tượng văn chương khá đặc biệt khi cuốn tiểu thuyết đầu tay Luật đời và cha con được Nhà xuất bản Hội nhà văn cho ra mắt công chúng và

Tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn dưới góc nhìn thể

loại Lương Dương Ly

Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn Luận văn Thạc sĩ ngành: Văn ho ̣c Viê ̣t Nam; Mã số: 60 22 34

Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Bích Thu

Năm bảo vệ: 2013

Abtract: Khái quát về tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn trong dòng chảy của tiểu thuyết Việt

Nam đương đại Nghiên cứu cốt truyện và nhân vật, Ngôn ngữ và giọng điệu trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn Qua đó làm rõ một cái nhìn tổng quát về tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn trong mối quan hệ với các xu hướng sáng tác tiểu thuyết giai đoạn hiện nay Chỉ ra những nét nổi bật trong thi pháp thể loại của tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn về cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu

Keywords: Văn học Việt Nam; Tiểu thuyết; Góc nhìn thể loại

Content

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài………4

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề……….6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu……….9

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu………10

5 Phương pháp nghiên cứu………10

6 Kết cấu luận văn……… 11

NỘI DUNG……… 12

Chương 1: TIỂU THUYẾT NGUYỄN BẮC SƠN TRONG DÒNG CHẢY CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 1.1 Cái nhìn chung về tiểu thuyết Việt Nam đương đại……… 12

1.1.1 Quá trình đổi mới đất nước và đổi mới văn học ……….12

1.1.2 Tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới……….………….14

1.2 Tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn - một hiện tượng của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

……… 21

1.2.1 Cuộc đời……… 21

1.2.1 Con đường sáng tạo văn học ……… 21

1.2.3 Đề tài cơ chế và cải cách trong sáng tác của Nguyễn Bắc Sơn 23

Chương 2: CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BẮC SƠN 2.1 Cốt truyện………25

2.1.1 Khái lược về cốt truyện……… 25

2.1.2 Cốt truyện trong tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng 26 2.2 Nhân vật ……… 29

2.2.1 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng 31

2.2.1.1 Nhân vật tích cực ……… 31

2.2.1.2 Nhân vật tiêu cực ……… 34

2.2.2 Nghệ thuật khắc họa nhân vật ………37

2.2.2.1 Miêu tả chân dung nhân vật ……… 37

2.2.2.2 Miêu tả tâm lí nhân vật qua xung đột……… 44

2.2.2.3 Miêu tả tâm lí nhân vật qua độc thoại nội tâm ……… 48

Chương 3: NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BẮC SƠN 3.1 Ngôn ngữ ……… 53

3.1.1 Ngôn ngữ trong tiểu thuyết ……… 53

3.1.2 Ngôn ngữ trong tiểu thuyết Luật đời và cha con, Lửa đắng ……55

3.1.2.1 Ngôn ngữ chính trị-xã hội……… 55

3.1.2.2 Ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày……… 62

3.1.2.3 Ngôn ngữ hài hước, dí dỏm……… 68

3.2 Giọng điệu ……… 72

3.2.1 Khái niệm và vai trò của giọng điệu ……… ……… 73

3.2.2 Giọng điệu trong tiểu thuyết “Luật đời và cha con”, “Lửa đắng” ……… 75

3.2.2.1 Giọng “nhại” ……… 75

3.2.2.2 Giọng văn suồng sã, gần gũi với đời sống hiện thực……… 79

KẾT LUẬN……… 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 86

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nguyễn Bắc Sơn trở thành một hiện tượng văn chương khá đặc biệt khi cuốn tiểu thuyết

đầu tay Luật đời và cha con được Nhà xuất bản Hội nhà văn cho ra mắt công chúng vào tháng

8/2005 thì đến tháng 10 năm đó, Nhà xuất bản Văn học đã tái bản Sau đó, 16 báo trong đó có báo hình, báo nói, báo điện tử, báo in có bài giới thiệu, phỏng vấn tác giả, trích đọc tác phẩm Nhờ đó, ông nổi tiếng “sớm” so với độ tuổi “muộn” của mình

Văn chương vốn là cái nghiệp của đời ông Dù khi đã bước vào cái tuổi thất thập nhưng

ông vẫn ghi tên mình vào làng văn với hàng loạt tập bút ký như: Người dẫn đường trời (1999),

Hoa lộc vừng (1999), Hồng Hà ơi (2000), Nghề đi mây về gió (2001), Đá dậy thì (2004), cùng

các tập truyện ngắn: Thực hư (1998), Quyền không được yêu (2000), Người đàn ông quỳ (2001),

Luật đời (2003)… Qua đó, cho thấy một cây bút Nguyễn Bắc Sơn “chín muộn, nhưng ào ạt, dồn

dập, tràn đầy sinh lực” (Hoàng Minh Tường)

Nguyễn Bắc Sơn đến với tiểu thuyết khi mái đầu đã điểm bạc Cuốn tiểu thuyết Luật đời

và cha con xuất bản năm 2005 Đây là cuốn tiểu thuyết đầu tay với sự dồn nén, tìm tòi, chiêm

nghiệm và tâm huyết của một mái đầu bạc trắng sau hơn 40 năm mê đắm văn chương từ cái thuở đứng trên bục giảng rồi làm cán bộ quản lý ở trường cấp 3 Chu Văn An Theo nhà thơ, đạo diễn

điện ảnh Đỗ Minh Tuấn: “Luật đời và cha con là cuốn tiểu thuyết Việt Nam đầu tiên mổ xẻ sự

vận động của toàn xã hội trong quá trình đổi thay cơ chế, một sự vận động đụng chạm chạm đến

từng gia đình, từng số phận” Tác phẩm đã được chuyển thể thành kịch bản phim Luật đời phát

sóng trên kênh VTV1 của Đài truyền hình Việt Nam Ngay sau khi công chiếu, bộ phim đã thu

hút sự quan tâm đông đảo của khán giả và đoạt giải thưởng cao nhất của Liên hoan phim truyền

hình Việt Nam năm 2007: Phim truyền hình nhiều tập, do khán giả bình chọn

Năm 2007, ông lại tiếp tục cho ra đời cuốn tiểu thuyết Lửa đắng (cuốn tiểu thuyết được cho là tập II của Luật đời và cha con) Lửa đắng tiếp tục xoay quanh những vấn đề nóng và gai

góc của xã hội Bằng ngòi bút sắc sảo, Nguyễn Bắc Sơn đã cho tất cả dường như mặc sức bung phá ra khỏi các giới hạn thông thường Ông đi tìm khuôn mặt thật của từng thế giới người, của cái xã hội đang bị cuốn mạnh vào vòng xoáy tiền bạc, ham muốn, danh lợi, quyền lực… để từ đó đưa ra những dự báo chân thực Sức nóng, những vấn đề gai góc trong tiểu thuyết cũng là chính

là một nguyên cớ tạo nên hứng thú nghiên cứu tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn từ phía chúng tôi

Luật đời và cha con, Lửa đắng đã cuốn hút người đọc, trong đó có chúng tôi bởi những

tình tiết và các mối quan hệ phức tạp… hiện hữu trong một thế giới đầy kịch tính, xen lẫn các yếu tố bi hài làm nổi bật sự đa chiều đa diện của hiện thực và con người Hơn nữa, ngôn ngữ của tác phẩm thân mật, gần gũi, thậm chí có phần bỗ bã góp phần làm cho những vấn đề của cuộc đời với những qui luật nghiệt ngã đỡ căng thẳng, nặng nề trong tâm lý tiếp nhận và thưởng thức

của người đọc Không chỉ vậy, sự kết hợp nhiều thể loại trong Luật đời và cha con, Lửa đắng

cùng với giọng điệu trần thuật giàu sắc thái biểu cảm đã làm nên chất tiểu thuyết, tạo nên sức hấp dẫn của hai tiểu thuyết này

Chính những lí do đó đã lôi cuốn chúng tôi đến với tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn, đến với những trang viết đầy ấp ủ và tâm huyết của ông để có thể nhận diện tác phẩm một cách đầy đủ hơn, cụ thể hơn và cũng chân thực hơn về những suy nghĩ, tâm tư của ông trước sự chuyển đổi

cơ chế xã hội từ bao cấp sang thị trường - một giai đoạn đầy biến động của xã hội Việt Nam đương đại

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề:

Ngay từ khi bộ tiểu thuyết Luật đời và cha con và Lửa đắng xuất hiện trên văn đàn đã thu

hút sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình và người đọc Xung quanh 2 tiểu thuyết này đã có

gần 30 bài phê bình, bài phỏng vấn và 2 cuộc tọa đàm Một do báo Văn nghệ tổ chức ngày 26/12/2005 với Luật đời và cha con và một do Hội nhà văn tổ chức 9/ 2011 với Lửa đắng, sau

khi nó được nhận giải ba cuộc thi tiểu thuyết (Hội nhà văn tổ chức trong 2 năm 2008 – 2910)

2.1 Các ý kiến nhận xét về tiểu thuyết “Luật đời và cha con”:

Trên báo Văn nghệ, Văn nghệ trẻ, Tuổi trẻ, Lao động ,Thể thao và Văn hóa, Hà Nội mới,

Người Hà Nội, An ninh Thủ đô cuối tuần, Tạp chí Nhà văn … như: Luật đời và cha con (Đỗ

Minh Tuấn), Luật đời và cha con (Hoàng Minh Tường), Cái nhìn hiện thực và con người trong

tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn (PGS.TS Nguyễn Bích Thu) hay Đi qua ranh giới để tồn tại

(PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp), Một cuốn tiểu thuyết về đổi mới (Nguyễn Chí Hoan), Một bức

tranh sống động (Công Minh), Chuyện không chỉ của thời nay (Phạm Xuân Nguyên)… Do giới

hạn dung lượng và sự chi phối của mục đích nghiên cứu nên chỉ đi sâu một khía cạnh nào đó liên quan tới nội dung và hình thức nghệ thuật của tiểu thuyết

Bài viết của Nguyễn Đăng Điệp đánh giá: “Chính việc biết tạo nên nhiều sắc thái giọng điệu khác nhau đã khiến cho tác phẩm không rơi vào đơn điệu Ngôn ngữ Nguyễn Bắc Sơn là thứ ngôn ngữ gần gũi với cuộc sống Ông sử dụng khá nhiều khẩu ngữ, xây dựng nhiều tình tiết

mang tính kịch và biết gia tăng chất giọng hài hước, dí dỏm… Vì thế, khi đọc Luật đời và cha

con, người đọc như được tiếp xúc trực tiếp với những luồng điện nằm sẵn trong đời, được thấy

phù sa đời sống chạm vào xúc giác của mình, được hít thở vị mặn của cuộc sống đang diễn ra trước mắt ta từng phút giây”

Trên báo Người Hà Nội, số ra ngày 31/03/2006, Nguyễn Chí Hoan đã chỉ ra những đổi mới trong tiểu thuyết Luật đời và cha con: “Cuốn tiểu thuyết này đặt trọng tâm và dựa cả vào

nhân vật và cốt truyện, trong đó phần của các nhân vật có vai trò lấn át Phần cốt truyện được bố cục theo sự xuất hiện của các nhân vật Một sự khác biệt nữa so với hình mẫu ngôn ngữ tiểu thuyết “hiện thực” truyền thống là ở chỗ trong cuốn tiểu thuyết này không có một nhân vật

“mang vấn đề” mà có cả một lớp, một loạt”

Phạm Xuân Nguyên cũng đồng tình với Nguyễn Đăng Điệp ở chỗ: “Nguyễn Bắc Sơn là người viết có giọng kể và ở nhiều chỗ, nhiều đợt cái sự kể lại hấp dẫn, lại chuyển tải được vấn

đề Ưu điểm lớn nhất của Luật đời và cha con là cái ý vị hài hước, cái “humour”, nhẹ nhàng,

hóm hỉnh, có khi thêm chút châm biếm, giễu cợt, nó làm cho câu chuyện dễ khô khan, căng thẳng thành ra thú vị, gây khoái cảm trong suy nghĩ khi đọc sách”

Bài viết của Bích Thu chứa đựng sức bao quát lớn hơn cả với nhiều đánh giá về kết cấu, nhân vật, điểm nhìn trần thuật… Tuy nhiên, như đã nhận định ban đầu, các bài viết cơ bản mới chỉ dừng lại trong phạm vi khái quát chung chung chứ chưa đi sâu phân tích, lí giải chi tiết và tỉ

mỉ do sự chế ước của nhiều yếu tố chi phối Luận văn của chúng tôi sẽ đi vào những “khoảng trống” ấy

Một số bài nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới có đề cập đến Luật đời và

cha con của Nguyễn Bắc Sơn, tuy nhiên không đi sâu mà chỉ lấy làm dẫn chứng cho những luận

điểm mà các tác giả muốn trình bày Chẳng hạn, Bích Thu trong Một cách tiếp cận tiểu thuyết

Việt Nam thời kỳ đổi mới đăng trên Nghiên cứu văn học số 11 năm 2006 đánh giá: Luật đời và cha con cùng với Đi về nơi hoang dã ( Nhật Tuấn), Ngoài kia miền đất hứa (Nguyễn Quang

Thân), Cơn giông (Lê Văn Thảo), Sóng lừng (Triệu Xuân) là những tác phẩm mang tính “dự báo

của lương tri” trong một xã hội còn nhiều bất an và khiếm khuyết Đi tìm đặc điểm thi pháp thể

loại từ góc độ xây dựng nhân vật, tác giả bài viết cho rằng: Luật đời và cha con đã đi sâu vào con

người thân phận với những khát vọng riêng tư gắn liền sự nghiệp chung của đất nước, tạo mối liên hệ mật thiết giữa con người cá nhân và con người xã hội

2.2 Các ý kiến nhận xét về tiểu thuyết “Lửa đắng”:

Từ lúc Lửa đắng ra đời, đã có hơn 20 đơn vị báo chí phỏng vấn, viết bài giới thiệu Thêm vào đó là một số bài nghiên cứu, phê bình trên báo Văn nghệ, Công lí, Nhà báo và công

luận …

Vũ Duy Thông trong bài Thay lời giới thiệu cho cuốn tiểu thuyết Lửa đắng nhận định:

Lửa đắng là cuốn tiểu thuyết viết về ngày hôm nay, ở ngay dòng chảy chính của hiện thực, trực

tiếp có mặt ở những va đập kiến tạo ra nó, cả những đổ vỡ hào sáng, cả những kết tụ phũ phàng

Thành công đầu tiên của Nguyễn Bắc Sơn trong Lửa đắng là đã xây dựng được một dàn nhân vật

là những người phần nhiều có chức, có quyền không phải là những hình nộm khô khan minh họa cho một triết lý sống; không phải là những hình kỷ hà trống rỗng để tác giả trút vào đó quan niệm của mình về họ Các nhân vật của ông tồn tại như người đang sống quanh ta, bởi thế, có lẽ

là đầu tiên một cách có hệ thống, trong tiểu thuyết đương đại, người đọc được hé mở tấm màn của chủ nghĩa sơ lược để tiếp cận với lớp người vẫn thường được gọi là “quan” trong xã hội với tấm chân dung chân thực của nó

Đánh giá về tiểu thuyết Lửa đắng, Lê Thành Nghị cho rằng: Đây là một cuốn tiểu thuyết

thế sự - đạo đức bởi nó viết một cách trực diện về hiện thực nóng bỏng của đất nước hôm nay,

hiện thực nhọc nhằn của công cuộc đổi mới, hiện thực của cái cũ, lạc hậu với những kìm hãm ghê gớm đầy quyền lực, đầy thủ đoạn của nó và cái mới, cái tốt đẹp, cái hợp quy luật, hợp lòng

người quyến rũ nhưng mong manh Về nghệ thuật thể hiện, Lê Thành Nghị nhận xét: Lửa đắng

chọn lối kể chuyện cổ điển, một văn phong giản dị, ít bay bướm, văn hoa, một giọng điệu mang tính thông tấn, báo chí tương đối nhanh và hiệu quả Nhiều chỗ là dòng ý thức của tác giả, của nhân vật làm tăng chiều kích của tâm trạng, của tâm lý và vì vậy tăng thêm tính chân thực nghệ thuật Nhiều chỗ là những bình luận, những trang chính luận sâu sắc Tác giả không hề tả cảnh, không hề cài đặt huyền ảo sống sít, nhưng lại có ý thức đa chất hài (đầy màu sắc chợ búa) vào đúng chỗ cần thiết (trong cuộc trưng cầu ý kiến các hộ buôn bán trước khi xây chợ)

Sau thành công của hai cuốn tiểu thuyết Luật đời và cha con và Lửa đắng, đã có một số luận văn thạc sỹ viết về hai cuốn tiểu thuyết này Đó là: luận văn Đặc sắc tiểu thuyết Nguyễn Bắc

Sơn của tác giả Đào Thị Mỹ Dung, luận văn Tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn của tác giả Phạm Lê

Hoa

Những ý kiến và nghiên cứu của người đi trước là những gợi dẫn quý báu để chúng tôi tiếp cận đề tài và tìm hiểu sâu hơn vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm

Luận văn của chúng tôi là một công trình đầu tiên nghiên cứu tương đối cụ thể và toàn diện tiểu thuyết của Nguyễn Bắc Sơn dưới góc nhìn thể loại

3 Đối tượng nghiên cứu, phạm vi, giới hạn của đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Từ góc nhìn thể loại, đối tượng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề thuộc phạm trù thể loại của tiểu thuyết như: nhân vật, cốt truyện, phương thức trần thuật ngôn ngữ, giọng điệu Đây là những vấn đề nổi bật trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Luận văn tập trung khảo sát, tìm hiểu tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn dưới góc nhìn thể

loại qua hai cuốn tiểu thuyết: Luật đời và cha con (2005), Nxb Văn học, Hà Nội; và Lửa đắng

(2007), Nxb Lao động, Hà Nội, trên cơ sở so sánh với một số tiểu thuyết cùng thời

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Luận văn mong muốn làm sáng rõ tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn dưới góc nhìn thể loại Thông qua đó, hiểu thêm về nghệ thuật trần thuật của nhà văn và đặt tác phẩm của ông trong dòng chảy của tiểu thuyết Việt Nam đương đại

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được những mục đích đó, luận văn triển khai những nhiệm vụ cụ thể sau:

- Đưa ra một cái nhìn tổng quát về tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn trong mối quan hệ với các

xu hướng sáng tác tiểu thuyết giai đoạn hiện nay

- Chỉ ra những nét nổi bật trong thi pháp thể loại của tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn về cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn vận dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp loại hình, phương pháp hệ thống, phương pháp phân tích, phương pháp so sánh, và phương pháp tiếp cận thi pháp học

6 Cấu trúc của luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 3 chương Cụ

thể như sau:

Chương 1: Tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn trong dòng chảy của tiểu thuyết Việt Nam đương

đại

Chương 2: Cốt truyện và nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn

Chương 3: Ngôn ngữ và giọng điệu trong tiểu thuyết Nguyễn Bắc Sơn

References:

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Lại Nguyên Ân (2004), 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

[2] M.Bakhtin (Phạm Vĩnh Cư dịch) (2003), Lý luận và thi pháp tiểu thuyết, Nxb Hội nhà văn,

Hà Nội

[3] M.Bakhtin (Trần Đình Sử - Lại Nguyên Ân - Vương Trí Nhàn dịch) (1993), 150 Những vấn

đề thi pháp Đôxtôievxki, Nxb Giáo dục, Hà Nội

[4] Lê Huy Bắc (1998), Giọng và giọng điệu trong văn xuôi hiện đại, Tạp chí Văn học, (9) [5] Lê Huy Bắc (2008), Cốt truyện trong tự sự, Nghiên cứu văn học, (7)

[6] Vũ Bằng (1995), Khảo về tiểu thuyết, Nxb Phạm Văn Tươi, Sài Gòn

[7] Nguyễn Thị Bình (2005), Về một hướng thử nghiệm của tiểu thuyết Việt Nam gần đây, Nghiên cứu văn học, (11)

[8] Nguyễn Minh Châu (Tôn Phương Lan sưu tầm, tuyển chọn và giới thiệu), (2002), Trang giấy trước đèn, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

[9] Phạm Vĩnh Cư (2007), Văn học và hội họa ở Việt Nam , Nghiên cứu văn học, (1)

[10] Nguyễn Văn Dân (1999), Nghiên cứu văn học - Lí luận và ứng dụng, Nxb Giáo dục, Hà Nội

[11] Nguyễn Văn Dân (2000), Lí luận văn học so sánh, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

[12] Trần Ngọc Dung (2006), Đời sống thể loại văn học sau 1975, Nghiên cứu văn học, số 2 (91)

[13] Đào Thị Mỹ Dung (2009), “Nội dung phản ánh và tính dự báo trong tiểu thuyết Lửa đắng

của Nguyễn Bắc Sơn, Tạp chí Khoa học, Trường Đại học Vinh, số 3B, trang (23-31)

[14] Đặng Anh Đào (1992), “Nguồn gốc và tiền đề của tiểu thuyết”, Tạp chí Văn học, (6)

[15] Đặng Anh Đào (1993), “Sự tự do của tiểu thuyết, một khía cạnh của thi pháp”, Tạp chí Văn

học, (3)

[16] Đặng Anh Đào (1994), “Tính chất hiện đại của tiểu thuyết”, Tạp chí Văn học , (2)

[17] Đặng Anh Đào (1991), “Một hiện tượng mới trong hình thức kể chuyện hiện nay”, tạp chí

Văn học , (6)

[18] Đặng Anh Đào (1995), Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại, Nxb Giáo dục,

Hà Nội

[19] Đảng cộng sản Việt Nam (1987), Văn kiện Đại học Đại biểu toàn quốc lần thứ 6, Nxb Sự

thật, Hà Nội

[20] Phan Cự Đệ (chủ biên), (2004), Văn học Việt Nam thế kỉ XX, Nxb Giáo dục, Hà Nội

[21] Biện Minh Điền (2008), Phong cách nghệ thuật Nguyễn Khuyến, Nxb Đại học Quốc gia,

Hà Nội

[22] Nguyễn Đăng Điệp (2002), Giọng điệu trong thơ trữ tình, Nxb Văn học, Hà Nội

[23] Hà Minh Đức (2007), “Giá trị văn hóa, nhận thức và chuyển đổi”, Nghiên cứu văn học, (1)

[24] Nguyễn Hà (2000), “Cảm hứng bi kịch nhân văn trong tiểu thuyết Việt Nam nửa sau thập

niên 80”, Tạp chí Văn học, (3)

[25] Tô Hoài (1997), Nghệ thuật và phương pháp viết văn, Nxb Văn học, Hà Nội

[26] M.Kharapchenco (Lê Sơn và Nguyễn Minh dịch) (1984), Cá tính sáng tạo của nhà văn và

sự phát triển của văn học, Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội

[27] M.Kharapchenco (1984), Sáng tạo nghệ thuật, hiện thực và con người, Nxb Khoa học xã

hội, Hà Nội

[28] Lê Bá Hãn – Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên), (1992), Từ điển thuật ngữ

văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

[29] Đỗ Đức Hiểu (2000), Thi pháp hiện đại, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội

[30] Mai Hương (2006), “Đổi mới tư duy văn học và đóng góp của một số cây bút văn xuôi”,

Nghiên cứu văn học , (11)

[31] M.Kundderra (Nguyên Ngọc dịch) (1998), Nghệ thuật tiểu thuyết, Nxb Đại học Quốc gia,

Hà Nội

[32] Tôn Phương Lan (2000), Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu, Nxb Khoa học xã

hội, Hà Nội

[33] Tôn Phương Lan (2001), “Một vài suy nghĩ về con người trong văn xuôi thế kì đổi mới”,

Tạp chí Văn học, (9)

[34] Phong Lê (1997), Văn học trên hành trình của thế kỷ XX, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội [35] Lưu Liên (1982), “Tiểu thuyết - một thể loại năng động đầy triển vọng”, Tạp chí Văn học,

(4)