Nhận thức về biển và sức mạnh của các thế lực đại dương trong tư tưởng một số nhà cải cách Việt Nam cuối thế kỷ XIX

Nhận thức về biển và sức mạnh của các thế lực đại dương trong tư tưởng một số nhà cải cách Việt Nam cuối thế kỷ XIX Abstract: Trình bày quá trình xâm nhập của các thế lực đại dương và c

Nhận thức về biển và sức mạnh của các thế lực đại dương trong tư tưởng một số nhà cải cách

Việt Nam cuối thế kỷ XIX

Abstract: Trình bày quá trình xâm nhập của các thế lực đại dương và cách ứng đối của

các quốc gia Đông Nam Á Nghiên cứu biển và sức mạnh của các thế lực đại dương trong nhận thức của một số nhà cải cách Việt Nam qua: Biển trong lịch sử Việt Nam; nội dung

cơ bản trong nhận thức của một số nhà cải cách Trình bày một vài đặc điểm trong nhận thức về biển và sức mạnh của các thế lực đại dương: Sự tiếp nối và trưởng thành không ngừng về nhận thức; nhận thức vai trò quan trọng của biển gắn với phát triển kinh tế và

an ninh quốc phòng - nét nổi bật trong tư tưởng của một số nhà cải cách Việt Nam; lựa chọn đối tác chiến lược - nhận thức có tính thời đại

Keywords: Lịch sử Việt Nam; Biển; Nhà cải cách; Thế lực đại dương

Content

1

MỤC LỤC

Trang PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn, nhiệm vụ, mục đích và ý nghĩa của đề tài 3

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 12

4 Phương pháp nghiên cứu 13

5 Bố cục luận văn 14

PHẦN NỘI DUNG Chương 1: QUÁ TRÌNH XÂM NHẬP CỦA CÁC THẾ LỰC ĐẠI DƯƠNG VÀ CÁCH ỨNG ĐỐI CỦA CÁC QUỐC GIA ĐÔNG Á 15

1.1 Quá trình xâm nhập Đông Á 16

1.1.1 Các thế lực đại dương với mục tiêu thương mại 1511-1799 18

1.1.2 Xâm chiếm thuộc địa - sự thay đổi mang tính bản chất 19

1.2 Cách ứng đối của các quốc gia Đông Á 21

1.2.1 Chủ động hội nhập và thực hiện cải cách thành công 22

1.2.2 Bế quan tỏa cảng và hệ quả 33

1.3 Tiểu kết 45

Chương 2: BIỂN VÀ SỨC MẠNH CỦA CÁC THẾ LỰC ĐẠI DƯƠNG TRONG NHẬN THỨC CỦA MỘT SỐ NHÀ CẢI CÁCH VIỆT NAM 48

2.1 Biển trong lịch sử Việt Nam 49

2.2 Nội dung cơ bản trong nhận thức của một số nhà cải cách 57

2.2.1 Chính trị 59

2.2.2 Kinh tế 74

2.2.3 Khoa học quân sự 83

2

2.2.4 Văn hóa - giáo dục 95

2.3 Tiểu kết 104

Chương 3: MỘT VÀI ĐẶC ĐIỂM TRONG NHẬN THỨC VỀ BIỂN VÀ SỨC MẠNH CỦA CÁC THẾ LỰC ĐẠI DƯƠNG 108

3.1 Sự tiếp nối và trưởng thành không ngừng về tư tưởng 109

3.2 Nhận thức vai trò quan trọng của biển gắn với phát triển kinh tế và an ninh quốc phòng - nét nổi bật trong tư tưởng của một số nhà cải cách Việt Nam 111

3.3 Lựa chọn đối tác chiến lược - nhận thức có tính thời đại 113

PHẦN KẾT LUẬN 118

TÀI LIỆU THAM KHẢO 122

PHỤ LỤC 134

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn, nhiệm vụ, mục đích và ý nghĩa của đề tài

1.1 Thế giớ i luôn vâ ̣n đô ̣ng không ngừng, sự va cha ̣m giữa các nền văn minh trong li ̣ch sử đã cho thấy một kết quả dường như là quy luâ ̣t, đó là: Nền văn hóa tiên tiến hơn, ưu viê ̣t hơn luôn kh ẳng định được sức mạnh trước những nền văn hóa trì trệ và lạc hậu Điều đó được khẳng định chắc chắn hơn khi cuộc xung đột Tây - Đông diễn ra vào thời cận đại Với ưu thế vượt trội về khoa học kỹ thuật, quân sự và sâu xa hơn là tính ưu việt của một phương thức sản xuất mới (TBCN)

đã giúp cho phương Tây giành được nhiều thắng lợi trong quá trình chinh phục phương Đông Lịch sử đã ch ứng minh, để trở thành cường quốc tư bản hùng mạnh trên thế giới nhất đi ̣nh phải hướng ra biển : từ đế quốc Anh, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha đến Pháp , Hà Lan và Mỹ đều đi theo lộ trình đó Biển và sức mạnh biển có ý nghĩa chi ến lược quan tro ̣ng , nó là một trong những nhân tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của các cường quốc thế giới Quá trình xâm nhập và xác lập quyền thống trị của phương Tây đối với phương Đông đã phản ánh : thời đa ̣i của các “Đế chế l ục địa”, “Đế chế nông nghiê ̣p” đã cơ bản chấm dứt để thay vào đó là mô ̣t thời đa ̣i mới - thời đa ̣i của các

“Đế chế đa ̣i dương”

Cuối thế kỷ XIX, ngoại trừ Nhật Bản và Thái Lan là hai quốc gia duy nhất

ở châu Á đã thoát khỏi ách đô hộ của thực dân phương Tây, các quốc gia còn lại đều bị cuốn vào cơn lốc của chủ nghĩa tư bản một cách mạnh mẽ Sự thất ba ̣i của các qu ốc gia phong kiến ở châu Á g ợi cho chúng ta nhiều suy nghĩ : Phải chăng đến thế kỷ XIX , sự tồn ta ̣i của chế đô ̣ phong kiến cùng với hê ̣ tư tưởng của nó không còn là mô hình phù hợp nữa? Hay vì các quốc gia châu Á do thiếu thông tin, châ ̣m trễ trong viê ̣c nắm bắt bước chuyển của thời đ ại nên phải nhận lấy những thất bại thảm hại đó? Do giới cầm quyền ở các quốc gia châu Á yếu

kém, không nhâ ̣n thức được vai trò c ủa biển và sức ma ̣nh của các thế lực đại

dương? Vai trò và trách nhiệm của chính quyền nhà nước trong việc để mất độc

lập chủ quyền dân tộc vào tay thực dân đế quốc nhìn ở góc độ “chiến lược phát triển quốc gia”? Nhằm mục đích đưa ra lời giải đáp cho những băn khoăn đó,

học viên chọn đề tài: “Nhâ ̣n thức về biển và sức mạnh c ủa các thế lực đại dương trong tư tưởng một số nhà cải cách Viê ̣t Nam cuối thế kỷ XIX ” làm đề tài

luâ ̣n văn Tha ̣c sĩ của mình

1.2 Nhiệm vụ nghiên cứu: Khảo cứu những nhận thức chung về biển và sức mạnh của các cường quốc đại dương trong các bản điều trần của một số nhà cải cách Việt Nam; Nêu được đặc điểm chung về bối cảnh của khu vực và nước Đại Nam cuối thế kỷ XIX; Thống kê và so sánh nhằm khẳng định những nét tương đồng và dị biệt trong tư tưởng của các nhà cải cách; Đưa ra những liên hệ với Nhật Bản, Thái Lan và Trung Quốc khi đánh giá về sức mạnh của phương Tây 1.3 Luận văn hướng đến những mục tiêu sau:

- Tổng hợp nhận thức về biển và sức mạnh của các thế lực đại dương trong

tư tưởng một số nhà cải cách Việt Nam cuối thế kỷ XIX Từ đó, so sánh và đánh giá những điểm giống và khác nhau trong nhận thức giữa các nhà cải cách Việt Nam; đối sánh với các nhân vật tiêu biểu cùng thời của Trung Quốc và Nhật Bản nhằm rút ra những nhận xét mang tính toàn diện và khách quan

- Thông qua nội dung các bản điều trần, ghi chép và hành động thực tiễn của một số nhà cải cách, luận văn chỉ ra nguyên nhân dẫn đến sự “thất bại” của các đề án canh tân đất nước Từ nội dung chân thực được thể hiện trong các bản điều trần cho đến những đánh giá của các học giả trong nước, kết hợp với ý kiến của cá nhân người viết, đề tài góp phần làm cơ sở để nhận diện sự thực lịch sử, đánh giá đúng hơn về tư tưởng của con người trong thời đại ấy, đặc biệt là số phận của những cá nhân được coi là “bi kịch của thời đại”

- Đánh giá sức mạnh của các thế lực đại dương; sự điều chỉnh hay đúng

hơn là sự lựa chọn mô hình phát triển của các quốc gia Đông Á được thể hiện

trong luận văn; đồng thời, hệ quả của sự lựa chọn mô hình phát triển của Nhật Bản, Thái Lan, Trung Quốc và Việt Nam cũng được thể hiện

- Trong diễn tiến của lịch sử dân tộc, Việt Nam thường xuyên phải đương đầu với các thế lực ngoại xâm mạnh hơn nhiều lần cả về kinh tế và quân sự Bởi vậy, lịch sử chiến tranh đã chiếm vị trí rất lớn trong kho tàng lịch sử chung của dân tộc Tuy nhiên, lịch sử Việt Nam không chỉ là lịch sử chiến tranh với những thiên anh hùng ca bất diệt trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước, lịch sử Việt Nam còn bao gồm nhiều nội dung quan trọng khác nữa như: kinh tế, chính trị, văn hóa,… Và trong công trình nghiên cứu này, chúng tôi muốn làm rõ thêm sự phong phú của lịch sử dân tộc qua việc tìm hiểu nhận thức về biển và sức mạnh

của các thế lực đại dương cuối thế kỷ XIX

- Nội dung của nhận thức về biển và sức mạnh của các thế lực đại dương

cuối thế kỷ XIX đã khẳng định vai trò, vị trí của biển và an ninh biển đối với sự

an định và phát triển của các quốc gia Bên cạnh việc củng cố và phát triển sức mạnh của lục địa, đối với các quốc gia có biển, vấn đề chiến lược đặt ra là phải

mở cửa, vươn ra biển và làm chủ vùng biển của mình; kết hợp sức mạnh của

lục địa với sức mạnh của đại dương là nhân tố quan trọng, đảm bảo vững chắc

cho sự phát triển lâu dài của đất nước Bởi vậy, ý nghĩa của nhận thức về biển

và sức mạnh của các thế lực đại dương mang tính thực tiễn, nhất là trong thời

đại ngày nay, khi mà thế kỷ XXI được coi là thế kỷ của đại dương

người và di thảo” của học giả Trương Bá Cần; cuốn “Đặng Huy Trứ: con người

và tác phẩm” xuất bản năm 1990; “Trúc Đường Phạm Phú Thứ với xu hướng

canh tân” của Nxb Trẻ phát hành năm 1999; “Thời vụ sách” (quyển Thượng,

quyển Hạ) của Nguyễn Lộ Trạch Người viết căn cứ vào những văn bản gốc

này để nghiên cứu, phân tích và đánh giá nhận thức về biển và sức mạnh của

các thế lực đại dương

Tác phẩm “Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách

mạng tháng Tám” 2 tập của GS Trần Văn Giàu được Nxb Thành phố Hồ Chí

Minh phát hành năm 1993 Hướng đến nội dung của đề tài, chúng tôi khai thác

chủ yếu là tập 1 “Hệ ý thức phong kiến và sự thất bại của nó trước các nhiệm

vụ lịch sử” Tập sách là cơ sở quan trọng giúp người viết phân tích và đánh giá

được hạn chế trong tư tưởng của triều đình và những trí thức nho giáo Qua đó, hiểu rõ hơn trách nhiệm của triều đình Tự Đức trong việc để nước ta mất vào tay thực dân Pháp Đó là sự thất bại về tư tưởng và cũng chính là sự thất bại của

cả một hình thái ý thức xã hội

Cuốn “Phong trào cải cách ở một số nước Đông Á giữa thế kỷ XIX - đầu

thế kỷ XX” do GS Vũ Dương Ninh chủ biên, xuất bản vào năm 2007 Cuốn

sách đã trình bày khái quát bối cảnh chung của thế giới và khu vực, xu thế phát triển và những khả năng vận động trong thời đại mà chủ nghĩa tư bản đang mở rộng phạm vi kiềm tỏa trên quy mô thế giới, cách ứng xử của nhà cầm quyền các quốc gia phương Đông và những hệ quả của nó Mặc dù cuốn sách đã cung cấp nhận thức tương đối rõ ràng về sức mạnh của các thế lực phương Tây, nhưng vấn đề vai trò của biển đối với quá trình xâm nhập Đông Á chưa được thể hiện một cách cụ thể trong tác phẩm Bổ sung và làm rõ thêm vai trò của biển đối với quá trình xâm nhập Đông Á dựa vào nguồn tài liệu này là mục đích chúng tôi hướng đến

Nghiên cứu về biển và quan hệ giao thương, bang giao trên biển không thể

không đề cập đến tác phẩm “Việt Nam trong hệ thống thương mại châu Á thế kỷ

XVI-XVII” do Nxb Thế giới phát hành năm 2007 Nội dung của cuốn sách bao

gồm các bài viết chuyên sâu của nhiều nhà khoa học trong nước và quốc tế về biển, thương mại biển và mối quan hệ giao thương giữa các quốc gia châu Á trong khoảng hai thế kỷ đó Tác phẩm đã tái hiện lại một thời kỳ hết sức sôi động của các hoạt động kinh tế đối ngoại giữa các quốc gia châu Á và châu Âu Một trong những nguyên nhân quan trọng mang tính chi phối đến sự thịnh suy

của hoạt động thương mại thời kỳ này được thể hiện đó là: vai trò của chính thể

- Nhà nước Với nội dung phong phú, tổng hợp kết quả nghiên cứu công phu về biển và thương mại biển, cuốn sách là tài liệu tham khảo hết sức ý nghĩa, tạo cơ

sở về nhận thức cho người viết khi nghiên cứu về biển và sức mạnh của các thế

lực đại dương cuối thế kỷ XIX

Năm 2011, với sự ra đời của cuốn sách “Người Việt với biển” do PGS TS

Nguyễn Văn Kim chủ biên, chúng tôi đặc biệt chú ý nghiên cứu các ý tưởng và nội dung liên quan đến tri thức về biển của người Việt Tác phẩm tập trung khai thác và lý giải mối quan hệ giữa đất nước Việt Nam, dân tộc Việt Nam với thế giới bên ngoài qua đường biển Điều đó được diễn đạt sinh động và giàu tính

thuyết phục với ba nội dung chính: Bắt đầu từ Cơ tầng văn hóa biển; Quan hệ

giao thương đến Chủ quyền và an ninh biển Tác phẩm cho thấy một cái nhìn

đa chiều và sâu sắc về vị trí, vai trò của biển đối với sự hình thành và phát triển của lịch sử, văn hóa Việt Nam

Các tác phẩm nước ngoài có nội dung liên quan đến đề tài luận văn đã dịch

sang tiếng Việt cũng được chúng tôi tham khảo Cụ thể: cuốn sách “Lịch sử

nhìn từ quan điểm sinh thái học” của Tadao Umesao xuất bản năm 2007; cuốn

“Đợt sóng thứ ba” của Alvin Toffler do Nxb Khoa học Xã hội phát hành năm 2007; cuốn “Khuyến học” của Fukuzawa Yukichi Nxb Tri thức phát hành năm 2008; tác phẩm của ho ̣c giả Shiraishi Masaya “ Phong trào dân tộc ở Việt Nam

và quan hệ của nó với Nhật Bản và châu Á - Tư tưởng của Phan Bội Châu về cách mạng và thế giới” được Nxb Chính trị Quốc gia ấn hành năm 2000

Về tài liệu nước ngoài: Người viết tập trung khai thác các tài liệu tiếng Trung Quốc Một trong những tài liệu quan trọng được Nxb Đại học Bắc Kinh

phát hành năm 1997 mà chúng tôi bước đầu khai thác đó là tác phẩm “Hải

quyền luận” (海权论) nổi tiếng của Alfred Thayer Mahan Tác phẩm “Hải quyền luận”, hiểu theo tiếng Việt nghĩa là Thuyết sức mạnh biển là một công

trình đồ sộ của A T Mahan - nhà lý luận quân sự, chuyên gia hải quân nổi

tiếng của Hoa Kỳ thời cận đại “Hải quyền luận” - bộ sách đã làm thay đổi cả

thế giới, bộ sách kinh điển đó gồm 4 tập: Ảnh hưởng của thế lực biển đối với

lịch sử 1663-1783 (tập 1); Xung đột châu Âu (tập 2); Vấn đề châu Á (tập 3) và Lợi ích của Mỹ (tập 4) Trong lý luận về sức mạnh biển của Mahan chứa đựng

tư duy lôgích sâu sắc về sức mạnh của các thế lực đại dương Do yêu cầu và mục đích của đề tài, chúng tôi tập trung khai thác tập 1 “Ảnh hưởng của thế lực

biển đối với lịch sử 1660-1783” được xuất bản lần đầu tiên năm 1890 và đến

năm 1997 được di ̣ch sang tiếng Trung do Nxb Đại học Bắc Kinh phát hành Nội dung của cuốn sách được Mahan trình bày hết sức sinh động với sự phong phú của các thuật ngữ khoa học Tác giả đã khái quát , tổng kết các vấn

đề về phát triển lực lượng trên biển và kiểm soát mặt biển trong lịch sử phương Tây; mô tả, phục dựng các cuộc chiến trên biển trong thời kỳ 1660-1783; giải

thích sự hình thành sức mạnh của các thế lực đại dương Thông qua viê ̣c phác

họa những nét chính yếu về lịch sử thăng trầm của các cường quốc hàng hải , nghiên cứu tỉ mỉ và tổng kết những yếu tố xây dựng và duy trì thành công vi ̣ trí cường quốc trên biển Theo Mahan, để có thể trở thành một cường quốc hàng

hải cần phải có sáu yếu tố : Vị trí địa lý , Hình thể địa lý (gồm cả điều kiê ̣n tự nhiên và khí hâ ̣u ), Diê ̣n tích lãnh thổ , Dân số, Dân tính và Đặc tính của Chính

phủ Căn cứ vào sáu điều kiê ̣n này , Mahan chứng minh và lý giải nguyên nhân

khiến cho nước Anh vượt trên tất cả các đối thủ của mình , đồng thời đánh giá tiềm năng của các quốc gia lớn như Pháp, Hà Lan, Mỹ,

Theo quan niê ̣m của Mahan, khái niệm thế lực đại dương rô ̣ng lớn hơn khái niê ̣m lực lượng hải quân, vì thế lực đại dương không chỉ bao gồm lực lượng hải

quân, mà là toàn bộ sức mạnh của quốc gia để kiểm soát mặt bi ển Ông khẳng

đi ̣nh: Lịch sử thế lực đại dương là phần rất lớn lao của lịch sử quân sự, vì nó bao

gồm mo ̣i yếu tố ta ̣o nên mô ̣t quốc gia hùng cường trên biển Ông luôn nhấn mạnh rằng, hải quân, các cuộc viễn chinh và những trâ ̣n chiến đều chỉ là những phương thức để đa ̣t được mô ̣t mu ̣c đích, đó là kiểm soát mă ̣t biển

Sau lần xuất bản đầu tiên (1890), tác phẩm “ Ảnh hưởng của thế lực đại

dương đối với li ̣ch sử 1660-1783” đã tạo được sự chú ý đặc biệt của thế giới Tác

phẩm của Mahan được di ̣ch ra nhi ều thứ tiếng khác nhau như : tiếng Đức, Nhâ ̣t, Pháp, Ý, Nga, Tây Ban Nha Ở khắp nơi, đă ̣c biê ̣t là ở Anh, Đức, Nhâ ̣t và Mỹ, tư tưởng của Mahan đã c ổ vũ ma ̣nh mẽ cho quá trình xâm nhâ ̣p vào Đông Á của

các thế lực đại dương từ giữa thế kỷ XIX Tác phẩm tài liệu tham khảo giá trị,

đặc biệt khi đánh giá về các yếu tố tạo nên sức mạnh của các thế lực đại dương Bên cạnh tập sách của Mahan, tài liệu tiếng Trung thứ hai mà người viết đã

tham khảo đó là cuốn “Phong trào Dương vụ với Trung Quốc cận đại hóa”

được Nxb Đại học Sơn Đông phát hành năm 1992 Cuốn sách đã tái hiện khá toàn diện đời sống chính trị xã hội của Trung Quốc thời cận đại và sự thất bại

của phong trào Dương vụ Đúng như nhan đề của tác phẩm, nội dung của cuốn

sách tập trung chủ yếu vào bốn vấn đề cơ bản đó là: Phong trào Dương vụ với bối cảnh xã hội Trung Quốc thời cận đại; Phong trào Dương vụ và các nhà lãnh đạo phái Dương vụ; Phong trào Dương vụ với kinh tế Trung Quốc thời cận đại; Phong trào Dương vụ với chính trị, quân sự, ngoại giao và văn hóa Trung Quốc

thời cận đại Cuốn “Phong trào Dương vụ với Trung Quốc cận đại hóa” là một

trong những tài liệu quan trọng, là cơ sở để người viết tìm hiểu, so sánh nhận

thức về biển và sức mạnh của các thế lực đại dương giữa Trung Quốc và Việt

Nam Thông qua một số nhân vật tiêu biểu của phong trào Dương vụ như: Tăng

Quốc Phiên, Tả Tông Đường, Lý Hồng Chương, chúng tôi so sánh với một số nhà cải cách Việt Nam cùng thời như: Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Đặng Huy Trứ, Phạm Phú Thứ và Bùi Viện để chỉ ra những điểm tương đồng, tiến bộ trong tư tưởng và nhận thức của trí thức hai nước khi đánh giá về sức mạnh của

các thế lực đại dương

Ngoài hai tác phẩm kể trên, một số tư liệu tiếng Trung khác có liên quan

đến đề tài luận văn đó là: cuốn “Trung Quốc cận đại sử ký” (中国近代史记) của Từ Thái Lai được Nxb Nhân dân Hồ Nam phát hành năm 1989; cuốn

“Lương Khải Siêu văn tuy ển” (梁启超文选) của Hạ Hiểu Hồng xuất bản năm

1992; học giả La Vinh Cừ với cuốn “Hiện đại hóa tân luận - tiến trình hiện đại

hóa của Trung Quốc và thế giới” (现代化新论 -界与中国的现代化进程) do

Nxb Đại học Bắc Kinh phát hành năm 1993; Tôn Lập Bình với “Phân tích

nguyên nhân thất bại của những nỗ lực hiện đại hóa trong lịch sử cận đại Trung Quốc (中国近代史上现代化努力失败原因的动态) Đây là những tác phẩm nghiên cứu sâu sắc về Trung Quốc thời kỳ cận đại Một trong những nội dung chính được đề cập đến trong hầu hết các tác phẩm đó là vấn đề “Cận đại

hóa ở Trung Quốc” Tác giả Vương Tường với bài viết “Luận về ba cấp độ của

cận đại hóa Trung Quốc” (论中国近代化的三个层次) đăng trên tạp chí Trung

Châu năm 1988 nhấn mạnh: Cận đại hóa văn hóa Trung Quốc trải qua quá trình

phát triển từ cận đại hóa kỹ thuật đến cận đại hóa tư tưởng, cuối cùng là cận đại

hóa chính trị Cụ thể là, từ Nha phiến chiến tranh đến Dương vụ vận động, người Trung Quốc chú trọng học tập khoa học kỹ thuật phương Tây Sau Chiến

tranh Giáp Ngọ, nhận thấy việc học tập khoa học kỹ thuật phương Tây không

thể cứu vãn đất nước, người Trung Quốc bắt đầu đi tìm con đường mới Kể từ

đó, Trung Quốc bước vào quá trình cận đại hóa trên lĩnh vực tư tưởng, tích cực

dự nhập vào đời sống chính trị Biến pháp Mậu Tuất, Cách mạng Tân Hợi là

mốc đánh dấu sự chuyển hình từ cận đại hóa tư tưởng sang cận đại hóa chính

trị Thông qua các tác phẩm nghiên cứu về quá trình cận đại hóa và nguyên

nhân thất bại của quá trình đó, chúng tôi muốn nhấn ma ̣nh : Một trong những

nguyên nhân cơ bản làm cho quá trình cận đại hóa của Trung Quốc thất bại là

do nghi ngờ và tiếp thu thiếu tính hệ thống sức mạnh của các thế lực đại dương

Với khát vo ̣ng canh tân , học tập văn minh phương Tây, mưu cầu “phú quốc cường binh”, trong tư tưởng, nhận thức của một số nhà cải cách Việt Nam cuối thế kỷ XIX cũng tương tự như vậy

Tóm lại, nêu qua lịch sử nghiên cứu vấn đề chúng tôi muốn được chia sẻ

đôi điều: Thứ nhất, nghiên cứu về biển và sức mạnh của các thế lực đại dương

là một chủ đề quan trọng, từ lâu đã là đề tài thu hút được sự chú ý của nhiều học giả trên thế giới, do đó, nguồn tư liệu nước ngoài mà chúng tôi cập nhật chắc

chắn vẫn còn hạn chế; Thứ hai, đối với Việt Nam, nghiên cứu về biển và sức mạnh của các thế lực đại dương cuối thế kỷ XIX vẫn còn “khoảng trống” về

nhận thức lịch sử, bởi vậy rất cần thiết có những công trình nghiên cứu cụ thể, chuyên sâu để nhận diện sâu sắc hơn trên nền thông sử chung

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: biển và sức mạnh của các thế lực đại

dương

Phạm vi nghiên cứu của đề tài: Mặc dù phạm vi thời gian trong luận văn

được xác định là cuối thế kỷ XIX, nhưng khi đi vào nội dung cụ thể, người viết

có đề cập đến cơ sở hình thành và sự phát triển trong nhận thức về biển và sức

mạnh của các thế lực đại dương qua từng thời kỳ lịch sử Mặt khác, qua so sánh

với tư tưởng, nhận thức của một số nhà cải cách tiêu biểu cùng thời ở Nhật Bản, Thái Lan và Trung Quốc trong t ừng nội dung cụ thể giúp chúng ta có được cái

nhìn toàn diện, đa chiều Do đó, phạm vi không gian của đề tài luận văn đề cập

đến 4 quốc gia: Nhật Bản, Thái Lan, Trung Quốc và Việt Nam Trong đó, Việt Nam được coi là trung tâm để đối sánh với ba quốc gia kể trên

4 Phương pháp nghiên cứu

Thông qua lịch sử nghiên cứu vấn đề, phương pháp lịch sử được thể hiện

trong luận văn là phương pháp nghiên cứu chủ đạo Xuất phát từ việc nghiên cứu giai đoạn theo những lát cắt lịch sử, đặt sự kiện trong tổng thể khu vực và

thế giới đồng đại để đối chiếu, nhận xét, do đó phương pháp so sánh và tiếp cận

khu vực cũng được chúng tôi vận dụng Mặt khác, nhằm khẳng định tính đúng đắn cũng như những hạn chế trong tư tưởng của một số nhà cải cách Việt Nam

cuối thế kỷ XIX, phương pháp logic và tiếp cận liên ngành sử học, dân tộc học,

tôn giáo cũng được chúng tôi hết sức chú ý Điều đó giúp chúng ta có thể nhận diện tương đối đầy đủ về một vấn đề lịch sử với những quan điểm liên ngành Với chủ đề “Nhận thức về biển và sức mạnh của các thế lực đại dương

trong tư tưởng một số nhà cải cách Việt Nam cuối thế kỷ XIX”, phương pháp

hệ thống cấu trúc đặc biệt phù hợp, giúp cho việc phân tích và đánh giá các mối

quan hệ quốc tế (Đông - Tây, Việt Nam - Nhật Bản, Việt Nam - Trung Quốc,…) được toàn diện và có tính thuyết phục Với đặc trưng là một một công

trình nghiên cứu chuyên ngành lịch sử thế giới, phương pháp lịch sử kết hợp với

quốc tế học cũng được vận dụng trong luận văn này

5 Bố cục luận văn:

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục; Nội dung của

luâ ̣n văn được chia thành 3 chương:

Chương 1: QUÁ TRÌNH XÂM NHẬP CỦA CÁC THẾ LỰC ĐẠI DƯƠNG VÀ CÁCH ỨNG ĐỐI CỦA CÁC QUỐC GIA ĐÔNG Á

Chương 2: BIỂN VÀ SỨC MẠNH CỦA CÁC THẾ LỰC ĐẠI DƯƠNG TRONG NHẬN THỨC CỦA MỘT SỐ NHÀ CẢI CÁCH VIỆT NAM

Chương 3: MỘT VÀI ĐẶC ĐIỂM TRONG NHẬN THỨC VỀ BIỂN VÀ SỨC MẠNH CỦA CÁC THẾ LỰC ĐẠI DƯƠNG

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1 QUÁ TRÌNH XÂM NHẬP CỦA CÁC THẾ LỰC ĐẠI DƯƠNG VÀ CÁCH

ỨNG ĐỐI CỦA CÁC QUỐC GIA ĐÔNG Á

1.1 Quá trình xâm nhập Đông Á

1.1.1 Các thế lực đại dương với mục tiêu thương mại 1511-1799

Giai đoạn thứ nhất của quá trình xâm nhập Đông Á diễn ra trong khoảng

300 năm Nó được bắt đầu với sự kiện quân đội Bồ Đào Nha tấn công và xâm chiếm Malacca (năm 1511) cho đến sự giải thể của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) vào năm 1799 Do đây là thời kỳ tự do cạnh tranh của chủ nghĩa tư bản nên phương thức xâm nhập Đông Á lúc này chủ yếu là bằng con đường thương mại và truyền giáo nhằm mục tiêu kinh tế, thương mại là chính

1.1.2 Xâm chiếm thuộc địa - sự thay đổi mang tính bản chất

Sau năm 1799 thì phương pháp xâm nhập và mục tiêu xâm nhập của các cường quốc đại dương đã thay đổi hẳn về bản chất Thống nhất với sự thay đổi về bản chất của chủ nghĩa tư bản (CNTB), đến thế kỷ XIX CNTB đã chuyển sang giai đoạn chủ nghĩa đế quốc Mục tiêu quan trọng nhất của quá trình xâm nhập Đông Á lúc này là

xâm chiếm thuộc địa nhằm độc chiếm thương mại và đặt ách cai trị Để đạt được

mục tiêu đó, chúng sử dụng biện pháp quân sự thay cho phương pháp mang tính hòa bình trước đây, tiến hành chiến tranh xâm lược nhằm khuất phục bất cứ quốc gia và chính quyền nào từ chối yêu sách của chúng

1.2 Cách ứng đối của các quốc gia Đông Á

1.2.1 Chủ động hội nhập và thực hiện cải cách thành công

Trực tiếp đối diện với thách thức của các cường quốc đại dương - thách thức khắc nghiệt chưa từng có trong lịch sử quan hệ Đông - Tây từ thời cổ đại cho đến thời cận đại, các quốc gia Đông Á xuất phát từ nhận thức của mình về sức mạnh của các văn minh phương Tây đã đưa ra những cách ứng đối riêng và kết quả là không giống nhau Ở thời điểm đó, chỉ có Nhật Bản và Thái Lan nhờ vào thành quả của công cuộc cải cách, với những nhận thức đúng đắn về sức

mạnh của các thế lực đại dương đã đưa ra các bước đi phù hợp và kết quả đem

lại có ý nghĩa hết sức to lớn: trở thành hai quốc gia duy nhất ở châu Á bảo vệ

được chủ quyền dân tộc, thoát khỏi ách đô hộ của thực dân phương Tây

1.2.2 Bế quan tỏa cảng và hệ quả

Trong khi đó, các quốc gia châu Á còn lại do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan đã bị cuốn vào cơn lốc của chủ nghĩa tư bản, chủ quyền quốc gia bị xâm phạm, dân tộc bị chà đạp bởi ách thống trị của thực dân phương Tây Đáng chú ý là Trung Quốc - quốc gia giữ vai trò “Thiên triều” đối với các khu vực xung quanh suốt thời kỳ cổ, trung đại, có nhiều đóng góp cho văn minh nhân loại, do “gánh nặng của di sản” cuối cùng đã bị thời đại vượt qua và thất

bại toàn diện trong cuộc đối đầu lịch sử vào nửa sau của thế kỷ XIX

Giống như Trung Quốc, Việt Nam cuối thế kỷ XIX, chế độ phong kiến lâm vào khủng hoảng trầm trọng Đối diện với dã tâm xâm lược của thực dân Pháp, chính quyền nhà Nguyễn đứng đầu là Tự Đức đã thực sự lâm vào bế tắc trong việc đưa ra đối sách ứng phó với quân Pháp Mọi chính sách và bước đi của chính quyền nhà Nguyễn đã không vượt qua được khuôn khổ, tư duy truyền thống Do đó, triều đình Tự Đức cũng giống như chính quyền Mãn Thanh (Trung Quốc) rơi vào tình trạng bị động, phân tán và lần lượt đầu hàng thực dân phương Tây

1.3 Tiểu kết: Thời gian càng lùi xa, nhận thức của chúng ta khi đánh giá

về trách nhiệm của nhà triều đình Tự Đức trong việc để mất nước vào tay Pháp ngày càng toàn diện và khách quan Trong ý nghĩa đó, chương 2 dưới đây người

viết giành để trình bày nhận thức về biển và sức mạnh của các thế lực đại

dương trong tư tưởng một số nhà cải cách Việt Nam cuối thế kỷ XIX để nhấn

mạnh rằng: ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX, một số nhà c ải cách Việt Nam như Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Đặng Huy Trứ , Phạm Phú Thứ, Bùi Viê ̣n đã có nh ững nhận thức và đánh giá hết sức ý nghĩa, thể hiện tư duy cấp tiến có tính thời đại sâu sắc về vai trò đặc biệt quan trọng của biển và sức mạnh

của các thế lực đại dương

Chương 2

BIỂN VÀ SỨC MẠNH CỦA CÁC THẾ LỰC ĐẠI DƯƠNG

TRONG NHẬN THỨC CỦA MỘT SỐ NHÀ CẢI CÁCH VIỆT NAM 2.1 Biển trong lịch sử Việt Nam

Từ nội dung cụ thể được trình bày trong luận văn, chúng tôi muốn khẳng định rằng: biển là nhân tố quan tro ̣ng hợp thành nền văn hóa đa da ̣ng , thống nhất của dân tô ̣c Viê ̣t Nam Nằm trong hê ̣ thống thương ma ̣i châu Á , Viê ̣t Nam

có một vị trí đặc thù Là quốc gia bán đảo , lại nằm trên một trong những trục chính của hệ thống hải thương châu Á , có nhiều hải cảng thuận lợi cho sự phát triển kinh tế đối ngoa ̣i , Viê ̣t Nam từng là mô ̣t trong những trung tâm kinh tế quan tro ̣ng của Đô ng Nam Á , đồng thời, giữ vai trò chuyển nối giữa các trung tâm kinh tế, văn hóa lớn của châu Á Từ những thế kỷ đầu công nguyên , nhiều thương cảng của Viê ̣t Nam đã là điểm đến , đầu mối giao thương của các đoàn thuyền buôn, đồng thời là các đoàn truyền tải văn hóa , văn minh từ Trung Hoa đến Ấn Độ, Tây Á và ngược la ̣i

2.2 Nội dung cơ bản trong nhận thức của một số nhà cải cách

Đa ̣i biểu cho xu hướng cải cách cuối thế kỷ XIX ở Viê ̣t Nam là Nguyễn Trường Tô ̣, Nguyễn Lộ Trạch, Đặng Huy Trứ, Phạm Phú Thứ và Bùi Vi ện Nô ̣i

dung nhâ ̣n thức về biển và sức ma ̣nh của các thế lực đại dương trong tư tưởng

mô ̣t số nhà cải cách Việt Nam được trình bày cụ thể trên 4 lĩnh vực: chính trị, kinh tế, khoa học quân sự và văn hóa - giáo dục

2.2.1 Chính trị: Thực tế lịch sử đã phản ánh cụ thể: đối với các nhà cải

cách Việt Nam cuối thế kỷ XIX, nhận thức về sức mạnh chính trị của các thế

lực đại dương vẫn còn hạn chế, không thống nhất và toàn diện Thứ nhất, họ

không nhận rõ bản chất xâm lược, cướp nước của thực dân Pháp Vì chưa nhận

ra bản chất của quân xâm lược nên vô hình trung lại biện hộ cho thực dân Pháp

Đó là trường hợp của Nguyễn Trường Tộ Thứ hai, họ hoặc không dám công

khai tư tưởng cần phải cải biến xã hội bằng việc xóa bỏ chế độ phong kiến đã

lỗi thời và suy yếu trầm trọng bằng một chế độ xã hội mới tiến bộ hơn Thứ ba,

các nhà cải cách Việt Nam thời kỳ này không thấy được những yêu cầu của nhân dân lao khổ đó là: cần phải giảm dịch, bớt tô, nhu cầu về ruộng cày… Chúng tôi cho rằng đó là những điểm hạn chế lớn nhất trong tư tưởng và nhận

thức của một số nhà cải cách Việt Nam lúc bấy giờ

2.2.2 Kinh tế: Lịch sử đã phản ánh rõ, vào thời cận đại, với sự phát triển

mạnh mẽ của các quốc gia tư bản Âu - Mỹ; của nền sản xuất đại công nghiệp trên cơ sở giải phóng sức lao động của con người là thời đại thắng thế của văn minh công nghiệp so với văn minh nông nghiệp Và sức mạnh của các thế lực phương Tây không chỉ được biểu hiện ở phương diện chính trị, kinh tế, mà uy lực vượt trội khiến cả thế giới bị cuốn vào cơn lốc của chính nó còn được biểu

hiện trực tiếp ở lĩnh vực khoa học quân sự

2.2.3 Khoa học quân sự: Thất bại của Trung Quốc trước các cuộc tấn công

mạnh mẽ bằng quân sự của thực dân phương Tây để lại nhiều ý nghĩa Một mặt

đã khẳng định sức mạnh vượt trội của khoa học kỹ thuật phương Tây; mặt khác,