Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh từ hướng tiếp cận Văn hóa học (qua Mẫu thượng ngàn và Đội gạo lên chùa)

Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh từ hướng tiếp cận Văn hóa học qua Mẫu thượng ngàn và Đội gạo lên chùa Nguyễn Thị Huệ Trường Đại học KHXH&NV Luận văn Th huyên ngành L luận văn học Người h

Tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh từ hướng tiếp cận Văn hóa học (qua Mẫu thượng ngàn và Đội

gạo lên chùa)

Nguyễn Thị Huệ

Trường Đại học KHXH&NV Luận văn Th huyên ngành L luận văn học Người hướng dẫn T Tr n Khánh Thành , Mã số 60 22 32

Năm bảo vệ 2010

Abstract: Khái quát về hướng tiếp cận văn hóa học và mối quan hệ giữa văn hóa - văn học Nghiên cứu văn hóa truyền thống trong tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh, làm rõ sức sống của tín ngưỡng và ảnh hưởng cảu quan niệm tôn giáo trong đời sống văn hóa người Việt Nghiên cứu phương thức biểu hiện tác phẩm của tiểu thuyết Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa, làm rõ đặc điểm nổi bật về phương diện tự sự trong các tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh là sử dụng linh hoạt và tái tạo một cách hết sức độc đáo những mô tít dân gian của ông

Keywords: Nguyễn, Xuân Khánh, 1933-; Tiểu thuyết, Văn học Việt Nam;

L luận văn học

Content:

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 2

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Phương pháp nghiên cứu 8

5 Cấu trúc của Luận văn 9

Chương 1 HƯỚNG TIẾP CẬN VĂN HÓA HỌC VÀ MỐI QUAN HỆ VĂN HÓA - VĂN HỌC 10

1.1 Mối quan hệ văn hóa - văn học 10

1.2 Tiếp cận tác phẩm văn học từ văn hóa học 12

1.3 Nguyễn Xuân Khánh, nhà văn tâm huyết với văn hóa dân tộc 16

Chương 2 VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG TRONG TÁC PHẨM NGUYỄN XUÂN KHÁNH 19

2.1 Biểu tượng văn hóa và văn hóa truyền thống trong tác phẩm Nguyễn Xuân Khánh 19

2.1.1 Biểu tượng văn hóa trong văn học 19

2.1.2 Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa - nơi gặp gỡ của biểu tượng văn hóa làng 22

2.2 Tác phẩm Nguyễn Xuân Khánh phản ánh sức sống của tín ngưỡng trong đời sống người Việt (qua Mẫu Thượng ngàn) 25

2.2.1 Yếu tố tâm linh trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh 25

2.2.2 Tín ngưỡng dân gian trong Mẫu Thượng ngàn - Những hình thức biểu hiện 29

2.2.2.1 Lễ hội và tín ngưỡng phồn thực trong lễ hội 29

2.2.2.2 Tín ngưỡng thờ vật linh 33

2.2.2.3 Tín ngưỡng thờ Mẫu 37

2.3 Ảnh hưởng của quan niệm tôn giáo trong đời sống văn hóa Việt (qua Đội gạo lên chùa) 43

2.3.1 Đội gạo lên chùa và một nền Phật giáo đã Việt hóa 43

2.3.2 Một số biểu tượng Phật giáo đã hòa vào hệ thống biểu tượng văn hóa truyền thống Việt 48

2.3.3 Vị trí của Phật giáo trong xã hội Việt Nam hiện đại 50

2.4 Sự dung hòa giữa tín ngưỡng và tôn giáo trong văn hóa Việt Nam 54

Chương 3 61

PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN TÁC PHẨM CỦA TIỂU THUYẾT 61

MẪU THƯỢNG NGÀN VÀ ĐỘI GẠO LÊN CHÙA 61

3.1 Phương thức biểu hiện của hai tiểu thuyết - vài đặc điểm nổi bật 61

3.1.1 Sự xâm nhập của chất liệu văn học dân gian trong tiểu thuyết Mẫu Thượng ngàn 61

3.1.2 Đối thoại trong Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh 64

3.2 Tổ chức cốt truyện trong Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa 68

3.2.1 Phương thức tổ chức cốt truyện ở Đội gạo lên chùa 68

3.2.2 Phương thức tổ chức cốt truyện ở Mẫu Thượng ngàn 72

3.3 Một số đặc điểm về phương diện biểu hiện nhân vật trong tiểu thuyết Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa 75

3.3.1 Thế giới nhân vật trong Mẫu Thượng ngàn 75

3.3.2 Thế giới nhân vật trong Đội gạo lên chùa 81

KẾT LUẬN 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Một mối quan tâm lớn của xã hội là việc gìn giữ những giá trị văn hoá, những nét độc đáo trong bản sắc dân tộc Mà văn học vừa là một bộ phận của văn hóa vừa là tấm gương phản chiếu văn hóa dân tộc Dễ nhận thấy, có một con đường đến với văn hóa của mỗi dân tộc thông qua các tác phẩm văn chương Nhiều thế hệ nhà văn, nhà thơ đi suốt chiều dài lịch sử của đất nước đã không ngừng khai thác những giá trị văn hóa dân tộc trong sáng tác của mình Việc nghiên cứu bản văn hóa dân tộc trong tác phẩm văn học là hết sức cần thiết Bởi vì bản sắc văn hóa của tác phẩm văn học là một thuộc tính không thể tách rời của tác phẩm văn chương, là một yếu tố quan trọng làm nên giá trị muôn thuở của tác phẩm Tiếp cận tác phẩm văn chương không chỉ dừng lại ở các cấp độ hình ảnh, hình tượng, cấu trúc… mà còn có thể tiếp cận từ góc nhìn văn hóa Có như vậy tác phẩm văn học mới hiện lên vẻ đẹp toàn diện của nó

Tiểu thuyết vốn là thể loại văn học có tính “phức hợp” nhất, với khả năng thâu nhận vào trong nó nhiều nhất những phương thức biểu hiện lẫn chất liệu nghệ thuật Văn hoá truyền thống của một cộng đồng vì thế trở thành một thứ chất liệu “ưa thích”, “mảnh đất giàu tiềm năng” để các nhà văn “cày, xới” Tuy nhiên, dù văn hoá

là vấn đề muôn thuở của mọi thời đại, nhưng viết về nó, nhất là viết hay thì cực kỳ khó Đó là bởi tính phức tạp và quá rộng lớn Lẽ dĩ nhiên, nhà văn cần phải “khoanh vùng” một hoặc một số vấn đề nào

đó để đi sâu khai thác Hơn nữa, văn hoá bao giờ cũng được biểu hiện ra bằng các biểu tượng, hình tượng và rộng hơn là thế giới nghệ thuật Vì vậy, với một cơ số biểu tượng nhất định, nhà văn đã có thể

khái quát bộ mặt chung của cả nền văn hoá hoặc chí ít là những “lát cắt” trong cơ tầng văn hoá rộng lớn

Một thực tế văn học dễ nhận thấy trong những năm đầu thế

kỷ XXI này, tuy số lượng tác phẩm khá hùng hậu, song để nó thực sự sống được trong đời sống văn chương thì rất ít Bởi có quá nhiều các loại hình giải trí, thưởng thức nghệ thuật với đủ phương thức chuyển tải Nếu tác phẩm không thực sự đi vào lòng người đọc thì tất yếu xuất hiện rồi biến mất ngay sau đó Chính nhà văn với nhiệt huyết và

nỗ lực tìm hướng đi phù hợp cho tác phẩm sẽ “níu” người đọc về phía văn chương và rút ngắn khoảng cách với thành tựu nghệ thuật ngôn từ nhân loại Bằng ngòi bút có thể nói là điêu luyện, nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã phác họa khá tinh tế và thú vị nhiều nét đặc trưng về nền văn hóa Việt trong truyền thống và cả hiện tại Đúng hơn là sự ứng hợp giữa chất liệu truyền thống với tư tưởng hiện đại

Để rồi, khi đọc các tác phẩm này, người đọc có cảm giác như câu chuyện nhà văn kể đang diễn ra quanh mình, lúc sôi động khi trầm lắng Có lẽ bởi nhà văn đã “thổi” được vào tác phẩm cái không khí rất cuộc đời, vừa gần gũi vừa sâu sắc

Mỗi tác phẩm đạt đến giá trị văn học khi nó mang đến

những thông điệp nhân sinh và thẩm mĩ hữu ích cho độc giả Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh đã làm

được điều đó Nhà văn bằng ngôn ngữ nghệ thuật đã nỗ lực kiếm tìm

và kiến giải về sức sống của dân tộc trong quá khứ - căn nguyên của mọi thắng lợi, trực diện là thực dân Pháp, đế quốc Mỹ và xa hơn là lịch sử đấu tranh trải dài suốt mấy ngàn năm Nhưng ngược lại, lịch

sử luôn chuyển dịch, không thể hiện tồn một hằng số văn hóa trong những biến đổi liên tục ấy của lịch sử-xã hội Bởi thế, đằng sau những mô tả mê mải về sự yên ổn, vững chãi của cộng đồng, tác giả

hé mở những rạn nứt, báo hiệu những đổi thay tất yếu xảy ra trước

xu thế không thể đảo ngược của lịch sử Nếu vẫn “cố thủ” bằng hành trang là hằng số văn hóa làng với kiểu cố kết cộng đồng và tâm lí đám đông thì cái giá phải trả e rằng không tránh khỏi sự trì trệ, tụt hậu

Luận văn chọn hai tiểu thuyết Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa và sử dụng phương pháp tiếp cận từ hướng văn hóa

học, bởi ở đó quy tụ nhiều vấn đề của đời sống văn hoá, ở đó bản sắc dân tộc được phản ánh dưới những bình diện khác nhau Cùng viết

về văn hoá Việt biểu hiện nét sinh hoạt qua hình thức cố kết cộng động làng với hệ thống tín ngưỡng dân gian phong phú; việc có mặt của thực dân Pháp với nghĩa là đại diện của sự xâm lấn, sự đan xen của văn hoá ngoại lai ở đây là phương Tây; việc tiếp nhận, tiếp biến những luồng ý thức hệ và những tôn giáo một cách chủ ý hoặc ngẫu nhiên,… Từ đây tác giả đặt những câu hỏi có tính thời cuộc, những mối trăn trở, cũng đồng thời là những vấn đề về văn hoá cần được xã hội giải quyết trong thời điểm hiện tại Nói đúng hơn, một câu hỏi đặt ra có phần gay gắt và khẩn thiết cho cả cộng đồng trong buổi giao lưu hội nhập Còn một lý do khác, chạm đến các tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh một phần vì sự “tò mò” của chúng tôi trong việc muốn biết tại sao ngay khi xuất hiện, những tiểu thuyết này được dư luận, mà đặc biệt là giới nghiên cứu, phê bình đánh giá cao, liên tiếp đạt doanh thu lớn, những kỷ lục về số lần tái bản, nối bản

2 Lịch sử vấn đề

Tiểu thuyết Việt Nam có thể nói đã có những thành tựu đáng khích lệ Nhưng nếu nhìn xa ra bên ngoài, đặc biệt là văn chương phương Tây, thì tiểu thuyết của ta vẫn còn rất khiêm tốn Niềm tin và ước mơ cho một nền tiểu thuyết Việt Nam xứng đáng hơn là điều nên nhắc tới thường xuyên Nhưng vì “nghệ thuật không

phải là con đẻ của ý chí” và “thời của tiểu thuyết là thời của những tài năng lớn”, nên chuyện xuất hiện “tài năng” chắc chắn không thể nằm trong tầm kiểm soát của lí trí, cái mà chúng ta có thể làm hôm nay là kiểm duỵêt lại những gì tiểu thuyết hiện thời Việt Nam đã và đang làm Sự kiểm duyệt ở đây không đơn thuần chỉ “điểm mặt” mà còn “bóc tách” để duy trì cái cần làm, loại trừ cái không nên và đặc biệt, nhấn mạnh đến những cách tân đổi mới tư duy tiểu thuyết như một sự động viên, khuyến khích Những mong tiểu thuyết Việt Nam càng ngày càng có những chuyển mình đáng kể và “thay da đổi thịt”

kịp thời

Từ trong lịch sử nghiên cứu văn học, xu hướng vận dụng các quan điểm và thành tựu văn hóa để lý giải văn học xuất hiện vào khoảng giữa thế kỷ XX, người khởi xướng là giáo sư nghiên cứu học người Nga M.Bakhtin với quan niệm: “Trước hết, khoa nghiên cứu văn học cần phải gắn bó chặt chẽ với lịch sử văn học Văn học là một

bộ phận không thể tách rời của văn hóa Không thể hiểu nó ngoài cái bối cảnh nguyên vẹn của toàn bộ văn hóa một thời đại trong đó nó

tồn tại” [38, tr 29] Ở Việt Nam, Trong cuốn sách Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại, nhà nghiên cứu Trần Đình Hượu đã

dùng cách khảo sát văn hóa - lịch sử, nhất là Nho giáo để giải quyết một số vấn đề của văn học Trung đại Việt Nam Đến nhà nghiên cứu

Trần Nho Thìn trong chuyên luận Văn học Trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa đã tiến sâu hơn một bước trong vận dụng góc nhìn

văn hóa để quan sát và giải thích các hiện tượng văn học Ngoài ra, còn phải kể đến nhiều bài viết về vấn đề này của các tác giả như Trần Ngọc Vương, Đỗ Lai Thúy, Lê Nguyên Cẩn, Huỳnh Như Phương… rải rác trong nhiều cuốn sách, chuyên luận, tạp chí chuyên ngành

Có thể thấy, thời gian gần đây trên văn đàn lẫn chuyên mục văn hóa nghệ thuật của các phương tiện thông tin rộ lên nhiều buổi toạ đàm, nhiều ý kiến, nhiều cuộc trao đổi, giao lưu giới thiệu xoay

quanh tiểu thuyết Đội gạo lên chùa nói riêng và các tiểu thuyết của

nhà văn Nguyễn Xuân Khánh nói chung Điều đó như một gợi ý cho trí “tò mò” của chúng tôi Và khi bắt tay tìm hiểu, “xâm nhập” vào những tiêu đề “chứa” các từ khóa “Nguyễn Xuân Khánh”, “Mẫu Thượng ngàn”, “Đội gạo lên chùa” lại gợi mở cho chúng tôi hàng loạt vấn đề liên quan, nhất là khi đối sánh với thực trạng đời sống văn hóa xã hội Việt Nam đương thời Hy vọng với một công trình ít nhiều có tính khoa học, chúng tôi sẽ góp một tiếng nói, một cách nhìn của riêng mình về vấn đề này, về các tác phẩm này

Đầu tiên phải kể đến bài viết Sức ám ảnh của tín ngưỡng dân gian trong tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn trên Tạp chí nghiên cứu

Văn học số 6 năm 2007 của nhà nghiên cứu Nguyễn Thị An Bài nghiên cứu khá công phu và gần như khái quát được toàn bộ các vấn

đề về nội dung lẫn nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết Mẫu Thượng ngàn Đặc biệt, vấn đề bản sắc văn hóa được tác giả khảo cứu một

cách chi tiết Và rồi đi đến khẳng định, văn hóa, lịch sử được tiểu thuyết hóa một cách uyển chuyển, vấn đề vốn được xem là hằng số văn hóa - vô thức tập thể cũng được “giải thiêng” nhưng với cách

biểu hiện hết sức tế nhị Cùng bàn về MẫuThượng ngàn còn có các bài viết “Nguyễn Xuân Khánh và cuộc giành lại bản sắc”

(17/07/2006), tác giả Châu Diên đăng trên VTC News, cùng trên

trang này, tác giả Hòa Bình với “Mẫu Thượng ngàn” - cơ duyên của Nguyễn Xuân Khánh” (13/09/2006); “Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh:

Về từ “Miền hoang tưởng””, tác giả Lê Thị Thanh Bình đăng trên

http://antgct.cand.com.vn (13/02/2007) và Nguyễn Thẩm Văn viết

“Nguyễn Xuân Khánh - Nhà văn không có tuổi đăng trên

Hồ Qúy Ly, Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa với tiêu đề hội thảo “Lịch sử và văn hóa - cái nhìn nghệ thuật Nguyễn Xuân Khánh” Trên Tạp chí Nhà văn (tháng 6/2011), tác giả Mai Anh Tuấn viết “Tiểu thuyết như một tham khảo Phật giáo”, bài viết là một lời

giới thiệu về vấn đề có thể xem có tính cảm hứng chủ đạo của cuốn sách vừa “ra lò” này; cùng trong tháng 6/2011, Hoàng Việt Hằng viết

“Thong thả kiếp người đội gạo lên chùa” đăng

http://lethieunhon.com; “Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh kiến giải về tâm thức người Việt” là bài viết của Khánh Linh, Báo Công an nhân dân online và “Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa - Mang đậm màu sắc Phật giáo” đăng trên Quân đội nhân dân

Không “cưỡng” lại được sức hấp dẫn của cuốn tiểu thuyết này, các bài viết tiếp cận ở những góc độ khác nhau đã lần lượt xuất

hiện trên các trang thông tin như, Báo Lao động (10/7/2011),“Đội

gạo lên chùa” - Tác phẩm và dư luận; Sài Gòn Giải phóng online đăng bài “Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh: Nhà văn phải là nhà tư tưởng”, tác Cao Minh (29/10/2011); nhà nghiên cứu Hoài Nam viết

“Đội gạo lên chùa - trong chùa và ngoài chùa,” đăng trên

http://tuldvnhloc.wordpress.com (5/10/2011): “Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh: Viết cũng “tùy duyên”” của Hồng Minh trên

www.tuanvietnam.net (15/10/2011) Tác giả Toan Toan với bài viết

“Khi U80 đội gạo lên chùa”, Tiền phong online (08/2/2012)…

Những bài viết trên đây bước đầu đã phân tích, khẳng định những giá

trị của Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa và chỉ ra được một số

đặc sắc văn hóa dân tộc được Nguyễn Xuân Khánh tái diễn dịch trong hai tác phẩm Đó là những thuận lợi, gợi mở cho chúng tôi khi thực hiện đề tài luận văn thạc sĩ này

Bên cạnh đó, tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh cũng trở thành

đề tài nghiên cứu của học viên cao học, sinh viên tại các trường Đại học xã hội, Viện nghiên cứu chuyên ngành…

Một bản danh sách thống kê chưa đầy đủ về những đóng góp của Nguyễn Xuân Khánh đối với đời sống văn học đương đại Việt Nam như trên, hoàn toàn đủ căn cứ để khẳng định, tác giả đã góp thêm một tiếng nói nghệ thuật có trọng lượng, có sức thuyết phục đối với tiến trình văn học Việt Nam nói chung, tiến trình cách tân tiểu thuyết đương đại Việt Nam nói riêng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi luận văn của mình chúng tôi sẽ đi từ khái niệm bản sắc văn hoá, đến mối liên hệ giữa văn hoá với văn học, khả năng dung chứa bức tranh sâu rộng về đời sống xã hội trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh, thành quả lao động nghiêm túc và trường lực của một ngòi bút gạo cội Từ đó, làm nổi bật những vấn

đề của văn hoá dân tộc vừa mang tính nền tảng vừa thể hiện tính thời

sự được nhà văn tái diễn dịch trong hai tiểu thuyết Mẫu Thượng ngàn

và Đội gạo lên chùa

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp đầu tiên và chính yếu của luận văn là phương pháp tiếp cận Văn hoá học

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học và lý thuyết tự sự học

5 Cấu trúc của Luận văn

Luận văn gồm 03 chương:

Chương 1: Hướng tiếp cận văn hóa học và mối quan hệ giữa văn hóa - văn học

Chương 2: Văn hóa truyền thống trong tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh

Chương 3: Phương thức biểu hiện tác phẩm của tiểu thuyết Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa

NỘI DUNG

1 Hướng tiếp cận văn hóa học:

Văn học nghệ thuật là bộ phận cấu thành và rất quan trọng của văn hoá Thực tiễn cuộc sống và nền văn hoá dân tộc là mảnh đất màu mỡ làm nảy sinh và nuôi dưỡng văn học nghệ thuật, đến lượt mình, văn học nghệ thuật làm phong phú thêm bản sắc dân tộc của văn hoá Đứng từ góc độ văn hóa - xã hội, văn học có một chức năng bao trùm là “chức năng văn hóa” của văn học Tuy nhiên, trong vô vàn biểu hiện văn hoá ngoài thực tiễn cuộc sống, nhà văn cũng chỉ chú trọng tới những giá trị văn hoá tiêu biểu nhất, góp phần định hướng phát triển văn hoá

Có thể khẳng định, nghiên cứu tính văn hóa trong tác phẩm văn học hết sức cần thiết Bởi vì, tính văn hóa của tác phẩm văn học là một thuộc tính không thể tách rời của tác phẩm văn chương, là yếu tố quan trọng làm nên giá trị muôn thuở của tác phẩm Nhà văn đích thực phải là một nhà hoạt động văn hoá, tác phẩm văn học là một sản phẩm văn hoá và người đọc là một người thụ hưởng văn hoá Tiếp cận tác phẩm văn chương không chỉ dừng lại ở các cấp độ hình ảnh, hình tượng, thi pháp, cấu trúc… mà còn tiếp cận từ góc nhìn văn hóa, chỉ có như vậy tác phẩm văn học mới thực sự hiện lên vẻ đẹp toàn diện của nó

Trong chuyên luận Phương pháp luận nghiên cứu văn học của

PGS.TS Đoàn Đức Phương khẳng định, phương pháp tiếp cận văn hóa học vận dụng những tri thức về văn hóa để nhận diện và giải mã các yếu tố thi pháp của tác phẩm Đặt ra nhiệm vụ đối chiếu, so sánh truy nguyên các quan niệm văn hóa của thời đại nơi tác phẩm được sản sinh để tìm nguồn gốc của các dạng thức quan niệm về con người, về không - thời gian trong tác phẩm Khi nghiên cứu, xem xét,

đánh giá một hiện tượng văn học, phương pháp tiếp cận văn hóa học

có những tiêu chí tương ứng như: quan niệm về xã hội và các kiểu hình tượng xã hội trong văn học, đó là các kiểu không gian tồn tại của con người; quan hệ của con người với thiên nhiên và các hình tượng thiên nhiên; quan niệm về con người gắn với hoàn cảnh lịch sử

cụ thể Có thể khái quát, “phương pháp tiếp cận văn hóa học thiên về giải mã các hình tượng nghệ thuật, tìm ra nét thời đại của tác phẩm”

Từ thành tựu của các nhà nghiên cứu, có thể thấy, việc tiếp cận tác phẩm văn học từ hướng văn hóa học có hai lối tiếp cận chính, một là, lấy một yếu tố nào đó của văn hóa như Nho giáo, Phật giáo,

tín ngưỡng để lí giải văn học Ví dụ ở Việt Nam có Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại của tác giả Trần Đình Hượu Hai là,

lấy những hoàn cảnh văn hóa-xã hội, hoặc văn hóa-lịch sử nào đó như một “ngọn nguồn” của sáng tạo văn học, xem như một cái

“khung” để nghiên cứu tác phẩm, tác giả, trào lưu,… chẳng hạn như

công trình Văn học Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa của tác giả Trần

Nho Thìn Ở cách tiếp cận này, văn hóa như một tổng thể, một hệ

thống bao gồm những yếu tố như ngôn ngữ, phong tục tập quán, luật

pháp, tôn giáo tín ngưỡng, nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật biểu diễn trong đó có văn học Đối với Luận văn này, cả hai lối tiếp cận trên sẽ được chúng tôi vận dụng trong giải quyết các vấn đề của tác phẩm sao cho tương thích với từng luận điểm

Không quá khi khẳng định, với Mẫu Thượng ngàn và Đội gạo lên chùa, Nguyễn Xuân Khánh hiện lên với bút lực của một nhà văn

hóa, nhà tư tưởng trong tư cách nhà văn Là nhà văn tự điều chỉnh, Nguyễn Xuân Khánh tiêu biểu, hay nói đúng hơn trở nên thích hợp với ngữ cảnh văn hóa, xã hội thời đổi mới Có thể tìm thấy ở các tác phẩm của ông tiếng nói trực hiện, tinh tế và chân thành, bên cạnh

những khao khát ẩn ngầm của thời đại Ông đã đặt mình vào chuỗi

ưu tư, tìm kiếm, đề đạt giá trị thực sự cho đời sống nhân sinh nhưng vẫn với tâm thái chung là niềm tin tưởng vào những giá trị truyền thống được truyền lưu và tái tạo tích cực

Nếu Mẫu Thượng ngàn lựa chọn đạo Mẫu, các nhân vật được

bao bọc trong niềm tin có phần “hồn nhiên” về một thế giới đa thần,

thường xuyên tiếp xúc với sự phồn phụ, sinh sôi, thì ở Đội gạo lên chùa lại là những kiếm tìm, những kiến giải về sức sống con người

trong một cộng đồng dưới tác động và chịu chi phối bởi một tôn giáo không thuần dân tộc, ở đó khuyến khích con người ta “diệt dục”, hay đúng hơn, những cá thể trong cộng đồng ấy được tắm qua bể nước Phật đạo và sự có mặt của họ trở thành một khía cạnh nào đó có tính biểu tượng nhất định làm nên chỉnh thể chữ Tâm với giáo lý “từ bi

hỷ xả” Điểm gặp gỡ của cả hai tiểu thuyết này chính là việc lấy bối cảnh khá nhạy cảm là điểm giao thời của sự tiếp xúc Đông-Tây xảy

ra trên đất nước Việt Nam để làm “bệ đỡ” cho việc khám phá quá khứ dân tộc Sự tiếp xúc ấy biểu hiện ở nhiều khía cạnh trong đời sống xã hội, đời sống sinh hoạt của con người, nhưng nổi lên và rõ ràng hơn cả là sự tiếp xúc, mối giao thoa văn hóa của những cộng đồng người trong những biên độ không gian khác nhau

2 Văn hóa truyền thống Việt Nam trong hai tiểu thuyết:

Biểu tượng văn hóa được hiểu là phương thức nhận thức của con người, biểu thị tâm lý cũng như tính cách của mỗi dân tộc Tính phong phú của biểu tượng chính là sự tương ứng với tính đa dạng của cuộc sống, và con người luôn muốn truy tìm, nắm bắt lấy nó, nhằm thoả mãn những nhu cầu trong đời sống xã hội Biểu tượng được xem là nhân tố gợi mở để con người phát hiện và sáng tạo ra các giá trị văn hoá mới Có thể nói, bản sắc văn hóa dân tộc chính là

sự thể hiện của tâm lý dân tộc, được biểu hiện ra ở lối sống, nếp sống, ở phong tục tập quán, ở sự ưa thích, cách suy nghĩ, ở thang bảng giá trị xã hội Tất cả cùng hiện ra những nét độc đáo, đặc sắc nhằm phân biệt giữa dân tộc này với dân tộc khác Bản sắc văn hóa dân tộc biểu hiện về bản lĩnh sáng tạo của mỗi dân tộc Được kết

tinh thành những “biểu tượng văn hóa” và thông qua hệ thống biểu

tượng, chúng ta có thể hiểu được tâm cách, cũng như tính cách của dân tộc đó Biểu tượng chính là hình thức ngoại hiện của văn hoá, còn hệ thống ý nghĩa nằm bên trong mỗi biểu tượng ấy là nội dung

cơ bản Nhận diện biểu tượng văn hóa và “giải mã” nó để hiểu về những giá trị, những tư tưởng được chìm ẩn bên trong Đó là một cách thức để chấp nhận, để khám phá tâm lý, tính cách cũng như tinh thần của một dân tộc, là phương thức nhận biết về “bản sắc dân tộc”

Với hai tiểu thuyết đang nhắc tới, có thể thấy nổi lên một số biểu hiện của bản sắc văn hoá như hiện tượng “vô thức tập thể” hay tâm lí đám đông Đây là hiện tượng văn hoá truyền thống từ ngàn xưa, ứng hợp với quan hệ ứng xử của một nền văn hoá nông nghiệp lúa nước, với kiểu quan hệ cộng đồng làng xã Hiện tượng này thường có sự gắn kết chặt chẽ với hình tượng ngôi làng Ở đây, hai tiểu thuyết đều sử dụng biểu tượng là hình ảnh ngôi làng làm trung tâm của sự cố kết cộng đồng, đồng thời là điểm tựa để các cá nhân trong đó bộc lộ tính cách Nói cách khác qua đó, làm nổi bật hình tượng người dân Việt Nam trong mối liên đới với hiện tượng “tâm lý đám đông” và những yếu tố cấu thành nên một chỉnh thể văn hóa mang tính thuần Việt - văn hóa làng

Khi nhắc đến biểu tượng văn hoá làng hẳn nhiên không thể thiếu hình tượng những ngôi đền, mái đình, mái chùa Đó không đơn thuần là những thiết chế văn hoá của tín ngưỡng, của tôn giáo, đạo