Những cảm hứng chính trong thơ Trần Quang Quý

Abstract: Tìm hiểu nội dung tư tưởng của thơ Trần Quang Quý thông qua những nét chủ đạo trong cảm hứng sáng tác của nhà thơ.. Phát hiện những tìm tòi, sáng tạo của nhà thơ Trần Quang Quý

Abstract: Tìm hiểu nội dung tư tưởng của thơ Trần Quang Quý thông qua những nét chủ đạo

trong cảm hứng sáng tác của nhà thơ Phát hiện những tìm tòi, sáng tạo của nhà thơ Trần Quang Quý về phương diện nghệ thuật thơ, góp thêm tiếng nói khẳng định sự đóng góp của anh cho thơ

ca hiện đại, góp phần làm phong phú nền văn học dân tộc

Keywords: Trần, Quang Qúy, 1955-; Văn học Việt Nam; Thơ

Content:

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Mục đích nghiên cứu 7

3 Lịch sử vấn đề 7

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4.1 Đối tượng nghiên cứu 9

4.2 Phạm vi nghiên cứu : 9

5 Phương pháp nghiên cứu 10

5.1 Phương pháp tiểu sử 10

5.2 Phương pháp phân tích và tổng hợp 10

5.3 Phương pháp cấu trúc- hệ thống 10

5.4 Phương pháp so sánh 10

6 Cấu trúc của luận văn 11

NỘI DUNG 12

Chương 1 TRẦN QUANG QUÝ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO THƠ 12

1.1 Thơ hiện đại Việt Nam sau 1975 12

1.2 Trần Quang Quý đời sống và sáng tạo thơ 15

1.2.1 Tác giả Trần Quang Quý 15

1.2.2 Hành trình sáng tạo thơ 16

1.3 Những yếu tố hình thành phẩm chất thơ của Trần Quang Quý 17

1.3.1 Quê hương – Vùng bán sơn địa 17

1.3.2 Hoạt động xã hội 18

1.3.3 Giao lưu, học tập 18

1.4 Quan niệm nghệ thuật của Trần Quang Quý 19

Chương 2 BA CẢM HỨNG CHÍNH TRONG THƠ 20

2.1 Cảm hứng về nông thôn 20

5

2.1.1 Nông thôn lam lũ 20

2.1.2 Con người nông thôn 33

2.1.3 Nông thôn – Nơi thanh lọc tâm hồn 35

2.2 Cảm hứng về tình yêu 37

2.2.1 Tình yêu đôi lứa 38

2.2.2 Tình yêu gia đình 42

2.3 Cảm hứng về cuộc sống hiện tại 43

2.3.1 Cảm hứng đa chiều và phức tạp 43

2.3.2 Dự cảm về những bất ổn của cuộc sống hiện tại 48

Chương 3 MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN CƠ BẢN VỀ NGHỆ THUẬT THƠ 51 3.1 Thể thơ 51

3.2 Hình ảnh thơ 56

3.3 Ngôn ngữ trong thơ 57

3.4 Giọng điệu thơ 64

KẾT LUẬN 67

TÀI LIỆU THAM KHẢO 72

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thơ ca Việt Nam hiện đại ngày càng phát triển rực rỡ với nhiều chủ đề phong phú đa dạng ở mọi bình diện của cuộc sống Mỗi nhà thơ đều cho độc giả thấy được phong cách, cảm xúc, tư tưởng của mình thông qua những “đứa con tinh thần” mà mình đã “mang nặng đẻ đau” Trong

đó, không thể không nói đến sự sáng tạo độc đáo của nhà thơ Trần Quang Quý trong các tác phẩm thơ của anh Trần Quang Quý là thế hệ nhà thơ có cách tân mạnh bạo sau

1975 với những tác phẩm tiêu biểu như : Viết tặng em trong ngôi nhà chật (Nxb Hội Nhà văn, 1990); Mắt thẳm (Nxb Lao động, 1993); Giấc mơ hình chiếc thớt (Nxb Hội Nhà văn, 2003); Siêu thị mặt (Nxb Hội Nhà văn, 2006); Cánh đồng người (thơ song ngữ Việt – Anh, Nxb Hội Nhà văn, 2010);…Những tác phẩm tiêu biểu mà ẩn chứa trong đó là sự sáng tạo độc đáo

và tinh tế của Trần Quang Quý đã giúp anh “tiến lên một bước

dài trên con đường thi ca…Ở đằng sau những câu thơ của Quý

là rất nhiều nỗi đời Thơ của Quý bao giờ cũng vậy, chất chứa những tâm sự và tâm trạng Có những triết lý thật lớn lao về cuộc sống, được anh diễn đạt cứ như không” (Hoàng Nhuận

ẩn dấu sự mượt mà của tâm hồn đa cảm trước vẻ đẹp của thiên nhiên, con người, giấc mơ với lòng hướng thiện

Ngôn ngữ trong thơ Trần Quang Quý rất mộc mạc, giản

dị, vừa gần gũi với cuộc sống,vừa mang chiều sâu nghiệm sinh Giọng điệu điềm tĩnh, nhịp thơ tự do Đọc thơ anh, độc giả không thấy mỏi vì không phải lên gân, không phải kiễng chân

Sự sáng tạo của Trần Quang Quý tìm tới sự thường nhiên trong chiêu thức đảo chữ, đảo mà thành không đảo, chơi mà hóa thật,

“những câu thơ như mũi tên bay theo điệu du ca để tạo thành cõi lạ” (Nguyễn Thụy Kha) “Trần Quang Quý thực là một nhà

thơ có giọng Muốn có giọng, không còn con đường nào khác, thơ họ phải hay Cái đó thì Trần Quang Quý đã có Vâng, anh

đã có khá nhiều trong thơ!” (Nguyễn Đăng Điệp)

Sự nghiệp sáng tác của Trần Quang Quý đã có những đóng góp nhất định, góp phần làm phong phú nền văn học Việt

Nam hiện đại, nhất là trong mảng thơ đương đại Nhưng cho

đến nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện về thơ của Trần Quang Quý Vì vậy, được sự hướng dẫn chỉ bảo tận tình của thầy giáo – GS TS Lê Văn Lân, tôi mạnh dạn tìm hiểu

về thơ của Trần Quang Quý với đề tài luận văn “Những cảm hứng chính trong thơ Trần Quang Quý”, để thấy được những đóng góp của nhà thơ trong nền thơ hiện đại và cũng để cây bút tài hoa “đất Tổ” có dịp khoe sắc trong vườn hoa văn học của

dân tộc

2.Lịch sử vấn đề

Ngoài sáng tác thơ, Trần Quang Quý còn viết cả truyện ngắn, bút ký Nhưng chủ yếu là thơ Theo khảo sát của tôi, các tác phẩm của Trần Quang Quý được nhiều ý kiến đánh giá ghi nhận về sự sáng tạo độc đáo

Trong lời tựa “Giấc mơ hình chiếc thớt”, Nguyễn Trọng Tạo

đã tâm sự: “Vâng, có khi thơ mang tới cho người đọc nhớ,

quên, buồn, đẹp mà không cần giải thích vì sao Chỉ biết rằng, những nhớ, quên, buồn, đẹp mà thơ Trần Quang Quý mang tới cho ta, khởi thủy từ tấm lòng chân thật, từ nỗi đau của thi nhân,

từ tình yêu của người tình muôn thưở Bởi anh chính là một thi

sĩ mang hơi thở hiện đại trở về làm mới những câu chuyện cổ tích chốn đồng quê…”

Nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm cho rằng : “Từ “Mắt ướt”

(Viết tặng em trong ngôi nhà chật) ngày ấy, đến “Mắt thẳm” bây giờ, Trần Quang Quý đã tiến lên một bước dài trên con đường thi ca Vẫn rất chắt lọc trong ngôn từ và bố cục của toàn

bộ tập thơ, “Mắt thẳm lại một lần nữa gây cho tôi bất ngờ về sự day trở và tim tòi trong thi ca Ở đằng sau những câu thơ của Quý là rất nhiều nỗi đời Thơ của Quý bao giờ cũng vậy, chất chứa những tâm sự và tâm trạng Có những triết lý thật lớn lao

về cuộc sống, được anh diễn đạt cứ như không” (Tác phẩm mới,

số 3/1994)

Theo nhà phê bình Nguyễn Đăng Điệp – Viện trưởng

Viện văn học : “Trần Quang Quý không muốn lặp lại những

nẻo đường người khác đã từng đi Anh muốn đưa thơ vươn tới

tầm tư duy mới mẻ của thơ ca hiện đại Đó là nỗ lực nhìn những

cái rất quen bằng đôi mắt lạ, là ý thức soi chiếu đối tượng từ

nhiều góc quét khác nhau, cố gắng thiết lập những mô hình kết

cấu nghệ thuật phù hợp với những giấc mơ bất chợt, những

biểu tượng nghệ thuật đa tầng… Một khi nhà thơ không tạo

được giọng điệu riêng, một khi giọng nói của anh ta lẫn/lạc vào

giọng nói của người khác thì toàn bộ nỗ lực của nhà thơ đồng

nghĩa với công việc của dã tràng trên cánh đồng chữ mênh

mông Với “Giấc mơ hình chiếc thớt”, Trần Quang Quý thực là

một nhà thơ có giọng Muốn có giọng, không còn con đường

nào khác, thơ họ phải hay Cái đó thì Trần Quang Quý đã có

Vâng! Anh đã có khá nhiều trong thơ!” (Trần Quang Quý và

Đồ thị của những giấc mơ, Báo Văn nghệ, số 15/9/2004)

Nhà thơ Nguyễn Thụy Kha cho rằng : “Để “du ca thành

cõi lạ”, Quý không tìm ra ngoài những chữ nghĩa tân kỳ, những

tạo hình rối mắt mà tìm vào trong tận cùng cảm xúc một cách

thốt lên trầm tĩnh và giản dị Đọc quý không thấy mỏi vì không

phải lên gân, không phải kiễng chân Cõi lạ của Quý cứ thế tự

nhiên xâm chiếm ta như không khí, như ngày đêm, như mùa

qua, những giai điệu du ca gần gũi như tâm tình, chân thành

như chia sẻ… Trong bí mật của kiếm tìm, sáng tạo, Quý tìm tới

sự thường nhiên trong chiêu thức đảo chữ, đảo mà thành không

đảo, chơi mà hóa thật, như không mà ra trĩu nặng Vậy là trong

cuộc Olempic thơ Việt đầu thế kỷ mới, cung thủ Trần Quang

Quý với độ căng của dây cung triết lý, với sức nhọn của thi ảnh,

với sự tự tin của cảm xúc đã bắn tới đích của sự mới mẻ bằng

những câu thơ như mũi tên bay theo giai điệu du ca để tạo

thành cõi lạ” (Tạp chí Nhà văn, số 9/2004)

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Cảm hứng chính thơ Trần Quang Quý và những nét đặc sắc nghệ thuật

3.2 Phạm vi nghiên cứu :

Trần Quang Quý sáng tác cả thơ và văn xuôi Trong phạm vi của một đề tài luận văn thạc sĩ, chúng tôi giới hạn khảo sát những tác phẩm thơ của anh đã được in ở trong các tập thơ:

- Nói với em trong căn nhà chật

- Mắt thẳm

- Giấc mơ hình chiếc thớt

- Siêu thị mặt

- Cánh đồng người (song ngữ)

4 Phương pháp nghiên cứu

Để triển khai đề tài, người viết sử dụng các phương pháp chính sau đây: phương pháp tiểu sử, phương pháp phân tích và

tổng hợp, phương pháp cấu trúc - hệ thống, phương pháp so

sánh

5 Giới thiệu cấu trúc đề tài

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và Tài liệu tham khảo, kèm theo Phụ lục, phần nội dung chính của luận văn trình bày theo ba chương:

Chương 1 Trần Quang Quý và hành trình sáng tạo thơ Chương 2 Ba cảm hứng chính trong thơ Trần Quang Quý Chương 3 Một số phương diện cơ bản về nghệ thuật thơ Trần Quang Quý

Chương 1

TRẦN QUANG QUÝ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO THƠ

1.1 Thơ hiện đại Việt Nam sau 1975

Sự đa dạng về phong cách và sự phong phú về giọng điệu là đặc điểm nổi bật của thơ Việt sau 1975 Nếu trước đây, Tố Hữu và Chế Lan Viên được coi là những người lĩnh xướng của thơ ca kháng chiến thì sau 1975, hiện tượng này không xuất hiện trở lại Thay vào đó, mỗi người có cách thể hiện cái nhìn nghệ thuật của mình Sự gần gũi về quan niệm và phong cách giữa một số nhà thơ có thể hình thành một xu hướng, một phái nhóm chứ không xuất phát từ một phương pháp sáng tác độc tôn nào đó Chính sự đa dạng và sự “phân cực” về tư duy nghệ thuật, về khuynh hướng thẩm mĩ, về bút pháp và ngôn ngữ là một dấu hiệu cho thấy thơ ca sau 1975 đang sải những bước chân mạnh

mẽ trên con đường hiện đại hoá Người ta không còn thấy lạ khi bên này là những nhà thơ đắm mình trong văn hoá truyền thống

và bên kia là những cách tân theo kiểu phương Tây, bên này là những nhà thơ có ý thức tỏ bày cảm xúc mãnh liệt và bên kia là những cây bút tỉnh táo giấu kín cảm xúc của mình…Tất cả những phương cách ấy đều có quyền tồn tại với điều kiện là thơ

họ phải có hay và mới Nhưng mới không có nghĩa là đoạn tuyệt với truyền thống và hay không đồng nghĩa với những thuật xiếc chữ để tạo nên sự tân kì mà trống rỗng

1.2 Trần Quang Quý đời sống và sáng tạo thơ

1.2.1 Tác giả Trần Quang Quý

Nhà thơ Trần Quang Quý, sinh năm 1955, quê xã Xuân Lộc, huyện Thanh Thuỷ, tỉnh Phú Thọ Từ năm 1971-1977, là công an nhân dân vũ trang (nay là bộ đội biên phòng) Năm 1983-1985, học khoá II, trường viết văn Nguyễn Du Năm

2000, cử nhân Anh ngữ, đại học Ngoại ngữ Hà Nội Anh đã từng là cán bộ văn hóa Vĩnh Phú; Tổng biên tập tạp chí Dân số

& Gia đình; Tổng biên tập báo Gia đình & Xã hội; Phó ban nhà văn trẻ Hội Nhà văn Việt Nam Hiện đang là Phó Giám đốc Nhà xuất bản Hội Nhà văn Tác giả làm báo và sáng tác văn thơ Thơ Trần Quang Quý thường phát hiện từ khía cạnh thầm kín trong tâm hồn và có cách tân về hình thức; từng được giải nhì thơ của tạp chí Văn nghệ Quân đội, giải thưởng thơ của tuần báo Văn nghệ và của Hội Nhà văn Việt Nam Trần Quang Quý quan

niệm: "Thái độ sống quyết định sáng tác Tôi cho rằng, dù làm

bất cứ việc gì, nếu không tận tâm, tận lực với nó thì chỉ có thể thành thợ Văn chương lại khó khăn hơn nhiều; đặc biệt là thơ

Nó đòi hỏi sự ký thác máu thịt, một thái độ văn hoá, một sự đồng cảm lớn "

1.2.2 Hành trình sáng tạo thơ

Sinh thời M.Gorki đã từng khẳng định “Nghệ sĩ là người biết khai thác những ấn tượng riêng chủ quan của mình, tìm thấy trong những ấn tượng có cái giá trị khái quát và biết làm cho những ấn tượng ấy có được hình thức riêng” Có thể nói, tiêu chuẩn cao nhất để đánh giá một nghệ sĩ là ở chỗ anh ta có đem lại một cái gì mới mẻ, riêng biệt hay nói chính xác, là một phong cách độc đáo cho nền văn học dân tộc hay không? Những sáng tác của Trần Quang Quý “không muốn lặp lại những nẻo đường người khác đã từng đi Anh muốn đưa thơ vươn tới tầm tư duy mới mẻ của thơ ca hiện đại” (Nguyễn Đăng Điệp) Những sáng tác của anh được độc giả và các nhà nghiên

cứu, phê bình đánh giá cao như các tập thơ: Viết tặng em trong

ngôi nhà chật (1990); Mắt thẳm (1993); Giấc mơ hình chiếc thớt (2003); Siêu thị mặt (2006); Cánh đồng người (song ngữ Việt – Anh, 2010) Ngoài ra, còn có : Bờ sông trăng sáng (tập truyện ngắn, 2010), Lời sám hối muộn mằn, chị Châu (Phim truyện – đã phát trên VTV3 và nhiều truyện ngắn, bút ký…

Với những đóng góp của mình, Trần Quang Quý đã giành được nhiều giải thưởng Văn học – nghệ thuật:

Giải nhì tạp chí Văn nghệ Quân đội, 1984

Giải thơ tuần báo Văn nghệ các năm 1990 -1991,

1994-1995

Giải ba truyện ngắn báo Người Hà Nội, 1995

Giải thưởng Văn học 2004, Hội Nhà văn Việt Nam

Giải thưởng Bông lúa vàng (Viết về nông nghiệp, nông

thôn và nông dân năm 2011)

1.3 Những yếu tố hình thành phẩm chất thơ của Trần Quang Quý

1.3.1 Quê hương – Vùng bán sơn địa

Trần Quang Quý sinh ra tại một làng quê vùng trung du – bán sơn địa Phú Thọ, một vùng đất có lịch sử văn hiến lâu đời với nhiều lễ hội thể hiện nét văn hóa đặc trưng của vùng “đất Tổ” nói tiêng và của dân tộc nói chung Anh đã hướng ta chú ý đến

vẻ đẹp của bức tranh tình yêu nơi làng quê, đến dinh hoạt bình

dị mang đậm nét văn hóa truyền thống của làng quê Việt Nam như không khí ngày tết, lễ hội, nét rất riêng của phiên chợ quê, hình ảnh những chiếc cổng làng, những con đê, những đồng cỏ, đồi cọ, Có thể nói rằng, Trần Quang Quý là thi sĩ của đồng quê Mặc dù đề tài trong các sáng tác của anh rất đa dạng như tình yêu, sự phức tạp của cuộc sống đương đại nhưng rồi cuối cùng anh vẫn bị thôi thúc và lại trở về với làng quê yêu dấu mà

nó luôn hiện hữu trong anh là một tình yêu bẩm sinh

“Ký ức hay đời sống thôn quê là mảng đời, là nguồn cảm hứng sáng tác rất quan trọng trong thơ tôi Nơi ấy: "Những thửa ruộng, như con dấu vuông đóng dấu đời người trên bùn đất Nơi ông bà tôi đã yên rồi, bóng dáng người di cảo trong hạt thóc Tất cả cùng hái gặt trên cánh đồng này, và cánh đồng đã gặt hái họ" [89;19]

1.3.2 Hoạt động xã hội

Tại lễ trao Giải thưởng văn học của Hội nhà văn VN năm

2004, tập thơ "Giấc mơ hình chiếc thớt" của Trần Quang Quý

đã đoạt giải B (không có giải A) Anh trò chuyện về thơ và tập

thơ đoạt giải của mình : “Tôi cũng giống nhiều người cùng thế

hệ, đến với văn chương như một sự tình cờ Tình cờ ở chỗ, khi còn đi học phổ thông chưa bao giờ nghĩ mình sẽ là người sáng tác văn học Tôi đi bộ đội cuối những năm chống Mỹ Chính

những năm tháng đầy biến động và tâm trạng ấy, văn chương lại tình cờ đến với tôi như một sự giải tỏa của tâm hồn Thời gian về sau, sáng tác mới thành ý thức rõ rệt khi chấp nhận dấn thân vì nó”

1.4 Quan niệm nghệ thuật của Trần Quang Quý

Trong quá trình sáng tác, Trần Quang Quý luôn trăn trở, suy ngẫm tìm tòi để tạo cho mình một phong cách sáng tạo riêng,

đôc đáo Anh quan niệm : “Thơ phải ngắn gọn, súc tích, không

nên rườm rà, phải nói ít, viết ít nhưng độc giả lại hiểu nhiều Thơ hay là phải chắt lọc những tinh túy nhất từ tâm hồn con người”

Chương 2

BA CẢM HỨNG CHÍNH TRONG THƠ TRẦN QUANG QUÝ

2.1 Cảm hứng về nông thôn

2.1.1 Nông thôn lam lũ

Nhà thơ Trần Quang Quý tâm sự : “Nông thôn là nguồn cội, là

máu thịt, là nơi những người thân tôi sinh sống đời này qua đời nọ… Vì vậy, với tôi, viết về nông thôn như là lẽ tự nhiên, là quan tâm thường trực của cả quá trình sáng tác, ngay từ những tập thơ đầu”

2.1.2 Con người nông thôn

Trong thơ Trần Quang Quý, ta bắt gặp những con người nông thôn quen thuộc: những người nông dân lam lũ, những người nông dân nghèo,… Hình ảnh những người nông dân hiền lành, cần cù, chăm chỉ, chịu thương, chịu khó Tuy cuộc sống cực nhọc, vất vả nhung những con người nông thôn luôn sống

chan hòa, ấm cúng

2.1.3 Nông thôn – Nơi thanh lọc tâm hồn

Quê hương luôn là “chùm khế ngọt”, là nơi lưu giữ những kỷ

niệm tuổi thơ của mỗi con người, là nơi mà ta chia sẻ những

“tâm sự thầm kín nhất” Với Trần Quang Quý, ký ức hay đời sống thôn quê là mảng đời, là nguồn cảm hứng sáng tác rất

quan trọng trong thơ anh Nơi ấy: "Những thửa ruộng, như con

dấu vuông đóng dấu đời người trên bùn đất Nơi ông bà tôi đã yên rồi, bóng dáng người di cảo trong hạt thóc Tất cả cùng hái gặt trên cánh đồng này, và cánh đồng đã gặt hái họ"

2.2 Cảm hứng về tình yêu

“Trong các bài thơ về tình yêu, Trần Quang Quý cho ta

sự trải nghiệm về cuộc sống, những cuộc phiêu bạt đan xen sầu muộn, khát khao, hạnh phúc, và mất mát đã hình thành nên mỗi đời sống con người Trong những sự trải nghiệm này, như trong thơ Trần Quang Quý, một phút cảm nhận bất chợt “Mùa thu xa

nhau mùa thu rất rộng” và ngay sau đó là tuyên ngôn thẳng thừng “Rót bao nhiêu thương nhớ cũng không đầy” Tình yêu, nói cho cùng, bắt đầu bằng gợi ý, trực cảm và ngụ ý, rồi tự vấp ngã bằng cách cố diễn tả mọi điều đúng như nó đang diễn ra, trước khi cảm xúc đi qua Trong những giây phút sống động này của cuộc sống chúng ta, thế giới thở phào, mỗi chi tiết trở nên sâu sắc khôn cùng và đẹp không thể nào diễn tả nổi”

2.2.1 Tình yêu đôi lứa

Trong các sáng tác của mình về tình yêu đôi lứa, Trần Quang Quý không sủ dụng nhiều những từ ngữ mĩ miều mà anh dùng

những ngôn từ hết sức đời thường, gần gũi : “Em mười bảy;

vầng trăng mười bảy; lại tràn lên ngây dại cỏ mềm; cái hôn còn khép bỏng môi đêm” (Những ngày xưa) Tình cảm nam nữ

trong các tác phẩm của anh, hầu như đều là những hoài niệm,

mà những hoài niệm đó không thể xóa được : “Anh đã từng

khép lại bóng hình em; và trái tim suốt đời đi vá sẹo”

2.2.2 Tình yêu gia đình

2.3 Cảm hứng về cuộc sống hiện tại