Hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam

Nghiên cứu hình tượng nhân vật anh hùng trong bốn tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam như: Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải với hai tập: Bão táp cung đình và Huyết chiến Bạch Đằng

Hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết

lịch sử hiện đại Việt Nam

Nguyễn Văn Sang

Trường Đại học KHXH&NV Luận văn ThS Chuyên ngành: Lí luận văn học; Mã số: 60 22 32

Người hướng dẫn: TS Nguyễn Văn Nam

Năm bảo vệ:2010

Abstract: Khái quát chung về tiểu thuyết lịch sử và lịch sử nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử nói

chung và hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử nói riêng Nghiên cứu hình tượng nhân vật anh hùng trong bốn tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam như: Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải với hai tập: Bão táp cung đình và Huyết chiến Bạch Đằng; Hội thề của Nguyễn Quang Thân; Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác nhằm làm rõ cái nhìn mới, cụ thể và sâu sắc hơn

về hình tượng nhân vật, yếu tố hư cấu, khả năng giải thiêng lịch sử, cảm hứng thế sự trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam Ngoài ra giúp nâng cao một phần giá trị thẩm mỹ của tác phẩm

trong lòng bạn đọc khi đến với tiểu thuyết lịch sử

Keywords: Lý luận văn học; Tiểu thuyết lịch sử; Văn học Việt Nam

Content:

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu 11

5 Những đóng góp mới của luận văn 11

6 Kết cấu của luận văn 11

NỘI DUNG 12

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ 12

1 1 Một số vấn đề chung về tiểu thuyết lịch sử 12

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử 12

1.1.2 Sự khác nhau giữa tiểu thuyết lịch sử và các thể loại khác 18

1.1.3 Quan niệm về hiện thực và hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử 20

1.1.4 Quan niệm của nhà văn về nhân vật anh hùng và lịch sử anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử 25

1.2 Những chặng đường phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam 28

1.2.1 Tiểu thuyết lịch sử thời kỳ trung đại 28

1.2.2 Tiểu thuyết lịch sử hiện đại đầu thế kỷ XX đến 1945 30

1.2.3 Tiểu thuyết lịch sử hiện đại từ 1945 đến 1985 33

1.2.4 Tiểu thuyết lịch sử hiện đại từ 1986 đến nay 34

Tiểu kết 36

Chương 2 37

HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ HIỆN ĐẠI VIỆT NAM 37

2.1 Hình tượng nhân vật anh hùng mang khát vọng lịch sử 38

2.1.1 Xuất thân 38

2.1.2 Khát vọng lịch sử 44

2.2 Hình tượng nhân vật anh hùng với tài năng, tính cách, phẩm chất và khí

phách hơn người 49

2.2.1 Thiên tài quân sự 49

2.2.2 Tính cách và phẩm chất hơn người 60

2.2.3 Khí phách anh hùng 65

2.3 Kiểu hình tượng nhân vật anh hùng có số phận đặt trong dòng lịch sử 67

2.4 Hình tượng nhân vật anh hùng nặng vai trò thế sự 71

Tiểu kết 75

Chương 3 77

THI PHÁP NGHỆ THUẬT TRONG XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG 77

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ HIỆN ĐẠI VIỆT NAM 77

3.1 Bút pháp miêu tả, phân tích và giả định trong xây dựng hình tượng nhân vật anh hùng 77

3.1.1 Bút pháp miêu tả khắc họa hình tượng nhân vật anh hùng 77

3.1.2 Bút pháp phân tích nội tâm nhân vật anh hùng 80

3.1.3 Bút pháp giả định 83

3.2 Điểm nhìn trong xây dựng hình tượng nhân vật anh hùng 84

3.2.2 Điểm nhìn nhân vật 88

3.3 Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam 92

3.3.1 Không gian nghệ thuật 92

3.1.1.1 Không gian lịch sử và không gian đời thường 93

3.1.1.2 Không gian bên trên và bên dưới 97

3.1.1.3 Không gian bên trong và bên ngoài 99

3.3.2 Thời gian nghệ thuật 101

Tiểu kết 105

KẾT LUẬN 106

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

MỞ ĐẦU

Sau khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, tiểu thuyết lịch sử nhanh chóng vươn lên mạnh mẽ, đạt được những thành tựu rực rỡ với sự ra đời của hàng loạt những bộ tiểu thuyết dài hơi Một trong những yếu tố mang lại thành công cho tiểu thuyết lich sử đó chính là xây dựng hình tượng nhân vật trong đó có hình tượng nhân vật anh hùng

Xét về vấn đề nghiên cứu hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam từ trước đến nay, hiện chưa có một công trình nghiên cứu quy mô nào vừa mang tính khái quát vừa mang tính cụ thể, sinh động

Với sự suy ngẫm và cố gắng hết mình, người viết mong muốn sẽ mang lại một hướng tiếp cận mới về vấn đề nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam dựa trên nghiên cứu về hiện tượng nhân vật anh hùng qua công trình nghiên cứu:

Hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam

Do giới hạn nghiên cứu của luận văn, chúng tôi lựa chọn bốn tác phẩm tiêu biểu về

nghệ thuật xây dựng hình tượng anh hùng trong giai đoạn từ 1975 đến nay gồm: Bão táp

triều Trần của Hoàng Quốc Hải với hai tập: Bão táp cung đình và Huyết chiến Bạch Đằng;

Hội thề của Nguyễn Quang Thân; Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác

Nội dung luận văn được thể hiện trong ba chương

Chương 1 Khái quát chung về tiểu thuyết lịch sử; Chương 2 Nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam; Chương 3 Nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam

ở chương 1, chúng tôi tập trung làm rõ khái niệm của tiểu thuyết lịch sử, sự khác nhau giữa TTLS và các thể loại cùng chung đề tài lịch sử, quan niệm về tính hư cấu và quan niệm của nhà văn về con người anh hùng và lịch sử anh hùng Các nhà văn của tiểu thuyết lịch sử coi người anh hùng và thời đại anh hùng như một đối tượng để chiêm nghiệm, giải thiêng và giải mã lịch sử Họ hướng đến nhân vật anh hùng và thời đại anh hùng với tâm thức muốn làm rõ nó bằng sự chiêm nghiệm, sáng tạo của mình chứ không

phải muốn phổ biến nó như các thể loại cùng chung đề tài lịch sử khác

Bên cạnh đó, trong chương này, chúng tôi cũng tóm tắt về những chặng đường phát triển của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trong đó có giai đoạn

Tiểu thuyết lịch sử hiện đại từ 1986 đến nay

Văn học Việt Nam sau 1986, đặc biệt từ khoảng đầu những năm 90 thế kỷ XX tới mười năm đầu thế kỷ XXI đã chứng kiến một mùa gặt mới của thể loại tiểu thuyết lịch sử

với nhiều tác phẩm: Mười hai sứ quân, Bắn rụng mặt trời, Hào kiệt Lam Sơn của Vũ Ngọc Đĩnh, Quân sư Nguyễn Trãi của Trần Bá Chí, Lê Lợi của Hàn Thế Dũng, Hội thề của Nguyễn Quang Thân, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác; Đất trời của Nam Dao,

Bão táp triều Trần, Tám triều vua Lý của Hoàng Quốc Hải, Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân

Khánh…

Có thể thấy rõ những đặc trưng tiêu biểu của thể loại tiểu thuyết thời kỳ này là: Có

sự đa dạng phức tạp trong phong cách cá nhân; tái hiện lịch sử không theo lối biên niên; khắc họa những nhân vật lịch sử nổi tiếng và suy tư về các vấn đề đương đại; khắc họa cả một thời đại lịch sử lớn với nhiều sự kiện và nhiều nhân vật; mượn lịch sử để gửi gắm những vấn đề thế sự; tái hiện những vấn đề lịch sử văn hóa; tái hiện những phần khuất lấp

và “xét lại” nhân vật lịch sử

Trong CHƯƠNG 2: HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ HIỆN ĐẠI VIỆT NAM, chúng tôi đi vào nghiên cứu các kiểu hình tượng nhân vật anh hùng trong TTLS hiện đại như:

2.1 Hình tượng nhân vật anh hùng mang khát vọng lịch sử

Người anh hùng mang khát vọng lịch sử là những con người áo vải có tầm vóc khổng

lồ trong tư tưởng, bản lĩnh và trí tuệ Tính cách ưa thích sự thẳng thắn, rạch ròi, nhìn sự vật bằng con mắt thấu đáo, nhìn toàn cuộc bằng con mắt bao quát để nhận ra bản chất vận động của nó cộng với khát vọng (đôi lúc biến thành tham vọng quyền lực) đã giúp họ tạo

ra bước ngoặt lịch sử, đưa hình tượng một người áo vải trở thành một hình tượng anh hùng

vĩ đại

Nhân vật mang khát vọng lịch sử còn thể hiện những tìm tòi sáng tạo của nhà văn trong quá trình “giải mã” căn nguyên lịch sử, góp phần lí giải tính tất yếu để nhận thức sâu

sắc hơn quá trình vận động của lịch sử

2.2 Hình tượng nhân vật anh hùng với tài năng, tính cách, phẩm chất và khí phách hơn người

Hình tượng người anh hùng là bậc thiên tài quân sự

Dù ở mỗi thời đại và hoàn cảnh khác nhau, nhưng có thể thấy điểm chung của các nhân vật anh hùng là đều có khả năng đặc biệt về nghệ thuật quân sự từ chỗ xây dựng lực lượng, chỉ đạo lực lượng cho đến cách đề ra chiến thuật, thực hiện chiến thuật hay sử dụng nhân tài Các tác giả đã thể hiện tài năng đó trong tác phẩm của mình với một thái độ trân trọng và cảm hứng sử thi khá rõ nét giúp hình tượng nhân vật anh hùng hiện lên khá sinh động, truyền được cảm hứng lịch sử hào hùng đến bạn đọc

Tính cách và phẩm chất

Hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử được xây dựng, gọt dũa rõ nét Người anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử luôn có sự đối lập nhưng đầy gắn bó biện chứng giữa những tính cách và phẩm chất trái ngược nhau Việc xây dựng hình tượng họ trở thành những người khác thường, trở thành một hiện tượng của thời đại đã lí giải cho khả năng chiêm nghiệm và tái tạo lịch sử của các nhà tiểu thuyết

Khí phách anh hùng

Nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử đều là những người có tài năng, khí phách hơn người khiến người thường phải hướng đến chiêm bái và nể trọng và kẻ cơ hội, gian xảo phải e dè, kẻ thù phải khiếp nhược Khí phách của những bậc anh hùng có thể được phát lộ qua lời nói, dáng điệu, cử chỉ, qua chính những hành động hiệt kiệt của các anh hùng ấy

2.3 Kiểu hình tượng nhân vật anh hùng có số phận đặt trong dòng lịch sử

Các nhà tiểu thuyết lịch sử thường mang số phận của người anh hùng đặt vào trong cơn lốc xoáy của lịch sử để tạo dựng những bi kịch trong cuộc đời họ Đó là bi kịch gia đình, bi kịch cá nhân và bi kịch của dân tộc Khai thác nhân vật lịch sử ở phương diện này,

các nhà văn Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Mộng Giác, Nguyễn Quang Thân đã đem lại những

giá trị nhân bản cho tác phẩm

2.4 Hình tượng nhân vật anh hùng nặng vai trò thế sự

Thông qua các hình tượng anh hùng Trần Thủ Độ, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ… các nhà văn đã mang lại cho người đọc một cái nhìn mới mẻ và rất tinh tế chứa đầy những suy tư về lịch sử Nhân vật người anh hùng nhờ đó được soi chiếu

từ góc nhìn đời tư, gần gũi, mộc mạc, chân thật và dung dị Các nhà văn đã thông qua hình tượng người anh hùng lịch sử chuyển từ lí giải lịch sử sang khám phá bản chất con người, gửi vào đó những suy ngẫm về con người, quan niệm về con người ở chính thời đại mà nhà văn sống

Trong CHƯƠNG 3: THI PHÁP NGHỆ THUẬT TRONG XÂY DỰNG HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ HIỆN ĐẠI VIỆT NAM, chúng tôi làm rõ những bút pháp nghệ thuật sau:

Bút pháp miêu tả, khắc họa, phân tích, giả định hình tượng nhân vật anh hùng

Thứ nhất, nhân vật anh hùng đều được miêu tả có ngoại hình đặc biệt toát lên được uy

vũ khác thường Hoặc toát lên sự tin cẩn cần thiết của một bậc anh hùng chính nghĩa Thứ hai, nhân vật anh hùng được miêu tả với tính cách gian hùng, khó nắm bắt Thứ ba, nhân vật anh hùng được miêu tả với những phút tự vấn đầy nội tâm

Những bút pháp miêu tả và khắc họa trên đều nhằm mục đích mang lại cho người đọc

một hình tượng nhân vật anh hùng sinh động, có khí chất

Bút pháp phân tích nội tâm cho thấy những trăn trở, day dứt của nhân vật anh hùng lịch sử khi đứng trước những biến đổi to lớn của đại cuộc, trước tình nghĩa con người nhằm lí giải cho những động cơ của nhân vật anh hùng trong bước tiến lịch sử và tạo nên

một hình tượng người anh hùng lịch sử dưới ánh sáng nhân học

Qua bút pháp giả định, người anh hùng với nhiều bí ẩn, khuyết trống được bổ sung, gọt dũa hoàn chỉnh thành một hình tượng nghệ thuật tiềm tàng sức sống nhằm tạo ra một câu truyện lịch sử có thật, đang tồn tại ngay trước mắt người đọc, đưa người đọc vào những xúc cảm mới lạ, đồng thời thể hiện được khéo léo, sâu sắc những hàm ý của tác giả

Trong tiểu thuyết lịch sử có hai điểm nhìn cơ bản trong xây dựng hình tượng nhân vật anh hùng, đó là

3.2.1 Điểm nhìn toàn tri

Điểm nhìn toàn tri là điểm nhìn thấu suốt, điểm nhìn biết tuốt hay điểm nhìn trần thuật xuất phát từ vị trí người trần thuật Với cách trần thuật và điểm nhìn toàn tri, lịch sử được hiện lên như những gì xong xuôi, hoàn tất và đầy tính logic, tính chân thực mang lại cho người đọc cái nhìn vừa khái quát vừa chi tiết về bối cảnh lịch sử nói chung và người anh hùng trong bối cảnh lịch sử ấy nói riêng trên cơ sở tôn trọng cái kết của lịch sử

3.2.2 Điểm nhìn nhân vật

Điểm nhìn nhân vật hay còn gọi là điểm nhìn bên trong Tác giả có thể đặt điểm nhìn

cá nhân vào chính nhân vật anh hùng lịch sử để thấy cách anh ta nhìn thời cuộc và con người, đồng thời lí giải được nguyên nhân khi anh ta đưa ra những quyết định của mình

cho vai trò lịch sử của anh ta Hoặc đặt trong nhân vật hư cấu, nhân vật vệ tinh cho thấy

cái nhìn vừa mang tính cá nhân, vừa mang tính khách quan về hình tượng người anh hùng,

cho phép soi chiếu người anh hùng ở nhiều phía khác nhau trong bóng tối

3.3 Không gian và thời gian nghệ thuật

3.3.1 Không gian nghệ thuật

3.3.1.1 Không gian lịch sử và không gian đời thường

Không gian lịch sử là không gian gắn với các sự kiện lịch sử, với các nhân vật lịch sử,

nó là không gian của đời sống chính trị - xã hội Sự vận động của không gian lịch sử còn cho thấy sự vận động của lịch sử và sự trưởng thành về mặt tư tưởng, nghệ thuật quân sự của hình tượng nhân vật anh hùng trong tiểu thuyết lịch sử

Những miếng ghép không gian đời thường đã mang đến sự vận động mềm mại cho tiểu thuyết, miêu tả sinh động và chi tiết những nét rất đời thường nhằm làm giàu thêm hình ảnh toàn diện của nhân vật anh hùng lịch sử

3.3.1.2 Không gian bên trên và không gian bên dưới

Không gian bên trên gắn với “tầng trên” bao gồm các nhân vật chèo lái lịch sử, quyền lực, cung đình, bão và lũ Không gian bên dưới gắn với các nhân vật là nạn nhân của lịch

sử, với đời thường Dù đối lập hay bổ trợ, không gian bên trên và không gian bên dưới đều

là những sáng tạo nghệ thuật dựa trên chân thực lịch sử của nhà văn nhằm bày tỏ những nét mâu thuẫn, những nguy cơ hay nguyên nhân mà tác giả giả định về lịch sử và qua đó làm

rõ tài năng quân sự, tầm tư tưởng của nhân vật anh hùng, lí giải về sự tồn vong của sự nghiệp do nhân vật anh hùng tạo dựng

3.3.1.3 Không gian bên trong và bên ngoài

Không gian bên ngoài với tính chất mở là không gian của đám đông, không gian của

sự kiện Còn không gian bên trong với tính chất khép kín là không gian của cá nhân, của riêng tư, những trăn trở và bi kịch Những uẩn khúc nội tâm, những khao khát, những hoài nghi với cuộc đời của nhân vật anh hùng khi anh ta đi về trên hai miền không gian đó Không gian bên ngoài và không gian bên trong không đối lập mà còn có quan hệ gắn bó chặt chẽ nhằm chứa đựng và biểu hiện tốt nhất mục đích nghệ thuật của tác phẩm; thể hiện

rõ nhất sự phong phú, đa thanh trong hình tượng nhân vật anh hùng

3.3.2 Thời gian nghệ thuật

Những hình thức thời gian trong Bão táp cung đình, Huyết chiến Bạch Đằng, Hội thề

và Sông Côn mùa lũ là:

Thứ nhất là thời gian tâm lý giúp nhà văn soi tỏ những góc khuất trong nội tâm nhân vật anh hùng, đưa nhân vật anh hùng trở về với hình ảnh con người đời thường giúp nhà văn đã trình bày được nhu cầu thế sự của mình trong tiểu thuyết lịch sử

Thứ hai, Thời gian tuyến tính kết hợp thời gian tâm lý cho phép nhân vật lớn dần lên trong tầm tư tưởng và nhân cách của nhân vật anh hùng đồng thời không gây sốc với độc giả Do đó họ có thể tri nhận được lịch sử và thế sự đúng như mong muốn của các nhà văn

Kết thúc

Công trình nghiên cứu mong muốn cung cấp thêm một đề tài nghiên cứu mới vào lịch sử nghiên cứu tiểu thuyết lịch sử nói chung và hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử nói riêng Qua việc nghiên cứu hình tượng nhân vật anh hùng trong bốn tiểu thuyết lịch sử đã nói ở trên, chúng tôi hi vọng sẽ cung cấp một cái nhìn mới, cụ thể và sâu sắc hơn

về hình tượng nhân vật, yếu tố hư cấu, khả năng giải thiêng lịch sử, cảm hứng thế sự trong

tiểu thuyết lịch sử hiện đại Việt Nam Chúng tôi cũng tin rằng, luận văn sẽ giúp nâng cao một phần giá trị thẩm mỹ của tác phẩm trong lòng bạn đọc khi đến với những tác phẩm chúng tôi lựa chọn nghiên cứu