Tìm hiểu nghi lễ thờ cúng của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Kiến An – Hải Phòng

Trong suốt tiến trình từ hình thành, phát triển và ngày càng hoàn thiện, tín ngưỡng thờ Mẫu đã chịu ảnh hưởng nhiều từ các tôn giáo ngoại lai cũng như tín ngưỡng dân gian tồn tại quanh n

Tìm hiểu nghi lễ thờ cúng của tín ngưỡng thờ

Mẫu ở Kiến An – Hải Phòng

Abstract: Khái quát chung về tín ngưỡng thờ Mẫu và địa bàn nghiên cứu Trình bày cách thực

hành nghi lễ thờ cúng của tín ngưỡng thờ Mẫu tại Kiến An – Hải Phòng Qua đó, nêu lên nhận định và giải pháp để góp phần vào việc xây dựng diện mạo sinh hoạt của cộng đồng tín đồ thờ

Mẫu của nhân dân nơi đây Chỉ ra được tác động tương hỗ giữa tín ngưỡng và cộng đồng xã hội

Keywords: tôn giáo; Nghi lễ thờ cúng; Tín ngưỡng thờ Mẫu

Content:

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU VÀ 12

ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU KIẾN AN – HẢI PHÒNG 12

1.1 Tín ngưỡng thờ Mẫu và nghi lễ thờ cúng của tín ngưỡng thờ Mẫu 12

1.1.1 Tín ngưỡng thờ Mẫu 12

1.1.2 Nghi lễ thờ cúng 18

1.2 Địa bàn nghiên cứu Kiến An – Hải Phòng 47

1.2.1 Vị trí địa lý 47

1.2.2 Tình hình kinh tế, chính trị - xã hội và tín ngưỡng, tôn giáo 47

Chương 2: THỰC HÀNH NGHI LỄ CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU Ở KIẾN AN – HẢI PHÒNG 50

2.1 Một số đặc điểm về nghi lễ thờ cúng của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Kiến An – Hải Phòng 50

2.1.1 Tính địa phương 50

2.1.2 Tính đô thị hóa 56

2.1.3 Tính hỗn dung 60

2.2 Các loại hình nghi lễ thờ cúng của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Kiến An – Hải Phòng 61

2.2.1 Nghi lễ Hầu đồng 61

2.2.2 Nghi lễ Đội bát nhang 70

2.2.3 Nghi lễ trình giầu 72

2.2.5 Nghi lễ Mở phủ 74

2.3 Nhận định và giải pháp đối với nghi lễ thờ cúng của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Kiến An – Hải Phòng 78

2.3.1 Một số nhận định 78

2.3.2 Giải pháp 84

KẾT LUẬN 88

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

MỞ ĐẦU

1.Tính cấp thiết của đề tài

Trong hơn hai trăm quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, tục thờ Mẫu chỉ có ở Việt Nam Là một loại hình tín ngưỡng dân gian của những cư dân thuộc khu vực châu thổ sông Hồng, tín ngưỡng thờ Mẫu xuất hiện từ rất sớm và phát triển đến tận ngày nay Với niềm ngưỡng vọng vào sự che chở, ban phát tài lộc, sức khỏe người Việt đã xây dựng lên hình tượng Mẫu _ Mẹ cùng sức mạnh vạn năng có thể xoay chuyển cả đất trời, thân phận Mẫu ở đây được hiểu không chỉ là người sinh ra dân tộc mà còn là nguồn sống nuôi dưỡng dân tộc qua ngàn năm lịch sử Trong suốt tiến trình từ hình thành, phát triển và ngày càng hoàn thiện, tín ngưỡng thờ Mẫu đã chịu ảnh hưởng nhiều từ các tôn giáo ngoại lai cũng như tín ngưỡng dân gian tồn tại quanh nó Tuy nhiên, bản thân tín ngưỡng thờ Mẫu vẫn mang trong mình những sắc thái riêng biệt và ngày càng trở thành loại hình tâm linh không thể thiếu trong đời sống của một bộ phận quần chúng nhân dân

Cùng với xu thế đổi mới trong đời sống kinh tế - xã hội, tư duy lý luận đặc biệt là nhận thức về tín ngưỡng, tôn giáo đã và đang

có những chuyển biến căn bản Trước đây một thời gian dài, chúng ta

đã coi chúng như là "tàn dư" của xã hội cũ, là kết quả sai lầm trong nhận thức của con người Chúng bị xem như cái đối lập với chủ nghĩa xã hội, với khoa học, kỹ thuật hiện đại và cần phải loại bỏ Hiện nay, Đảng và Nhà nước ta đã có những nhận định khách quan,

khoa học về tín ngưỡng, tôn giáo phù hợp hơn với tình hình hiện tại Nhận thức một số giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống với việc xây dựng nền đạo đức mới, nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phù hợp với mục tiêu xây dựng xã hội chủ nghĩa Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc hoạch định chính sách tín ngưỡng, tôn giáo và công tác bảo vệ, tu tạo các di sản văn hóa

Nghi lễ thờ cúng là một thành tố quan trọng trong kết cấu của tín ngưỡng, tôn giáo Nó không chỉ là phương cách để con người giao tiếp với đấng siêu nhiên mà còn là cách thức thể hiện của niềm tin trong giáo lý Mỗi tín ngưỡng, tôn giáo có các kiểu thể hiện sự thờ cúng khác nhau Ngoài ra, sự hoàn thiện của nghi lễ còn khẳng định sự lớn mạnh và kiện toàn dần của tín ngưỡng, tôn giáo Đối với tín ngưỡng thờ Mẫu thì nghiên cứu nghi lễ còn là việc đi tìm lời giải cho bài toán có thể coi tín ngưỡng thờ Mẫu là một tôn giáo của người Việt hay không?

Sau khi được đào tạo chuyên ngành Tôn giáo học (tại trường Đại học Khoa học Xã Hội & Nhân Văn ĐHQGHN), học viên nhận thấy: mỗi tín ngưỡng, tôn giáo có một đặc trưng riêng với vai trò nhất định trong đời sống xã hội Bản thân học viên, đã được tham gia sinh hoạt cùng những tín đồ và từng thực hiện công trình khóa luận đại học về tín ngưỡng thờ Mẫu Chính những lý do trên, học viên đã

lựa chọn đề tài luận văn “Tìm hiểu nghi lễ thờ cúng của tín ngưỡng

thờ Mẫu ở Kiến An – Hải Phòng” Với mong muốn nghiên cứu một

cách chuyên sâu về nghi lễ thờ cúng của tín ngưỡng thờ Mẫu từ đó

xin đưa ra một vài nhận định cũng như giải pháp đối với tiến trình phát triển văn hóa xã hội tại khu vực này hiện nay

2.Tình hình nghiên cứu

Các công trình nghiên cứu mang tính khởi đầu về thờ Mẫu phải nhắc đến những nghiên cứu về Nữ thần, Mẫu thần ở Việt Nam của các nhà khoa học người Pháp như Parmenties, Maspero, Durand, Simond và kế tiếp là các học giả người Việt như Nguyễn Văn Huyên, Đào Thái Bình…

Sau này, đã có một thời gian dài, tín ngưỡng thờ Mẫu bị xem nhẹ, thậm chí còn bị khoác cho cái áo mê tín dị đoan Nhưng từ những năm 70 của thế kỷ XX, một số nhà nghiên cứu mỹ thuật trẻ với sự dẫn dắt của cố GS Từ Chi đã nhận ra rằng: hầu như mọi tôn giáo lớn đều được du nhập từ bên ngoài vào, chỉ riêng tục thờ Mẫu, được coi như là một trục chính của tín ngưỡng dân gian, đã tồn tại suốt cả mấy ngàn năm như một “đối trọng” về tâm linh với tôn giáo ngoại lai và chính quyền phong kiến Chính vì vậy, nghiên cứu loại hình tín ngưỡng này góp một phần lớn vào việc bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ hội nhập quốc tế

Có thể nói, khoảng thập niên 1990, nhất là sau hội thảo quốc gia về Thánh Mẫu Liễu Hạnh do Viện nghiên cứu Văn hóa Việt Nam

tổ chức tại Văn Miếu (Hà Nội) thì không khí học thuật liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu nói riêng và tín ngưỡng dân gian nói chung mới thực sự sôi động, hàng loạt các tác phẩm, công trình nghiên cứu đã được công bố

Từ các nghiên cứu tổng hợp, các nhà nghiên cứu đã hệ thống hóa được việc tôn thờ Mẫu ở Việt Nam trên cả phương diện đồng đại

và lịch đại Về phương diện lịch đại, tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam được hình thành và phát triển trên nền thờ Nữ thần và Mẫu thần bản địa, rồi tiếp thu những ảnh hưởng của Đạo giáo Trung Hoa để đạt đến đỉnh cao với sự xuất hiện của Thánh Mẫu Liễu Hạnh vào thế kỷ XVI Về phương diện đồng đại, tín ngưỡng thờ Mẫu di cư vào phương Nam trong quá trình nam tiến Ở đây, nó đã giao thoa, tiếp biến với các tục thờ Mẫu của người Chăm, người Khmer từ đó tạo nên các dạng thức địa phương của tín ngưỡng thờ Mẫu với ba miền Bắc – Trung – Nam

Trong những năm gần đây, tín ngưỡng thờ Mẫu ngày càng được rất nhiều người biết đến không chỉ với tư cách một tín ngưỡng

có lượng tín đồ ngày càng đông mà còn là vấn đề mà giới học thuật đem ra luận bàn chưa đi tới thống nhất Đặc biệt, những nghiên cứu

về nghi lễ thờ cúng của tín ngưỡng thờ Mẫu vẫn còn khá mới mẻ và chưa có nhiều công trình khai thác chuyên sâu

Tính đến nay, có thể chia các nghiên cứu đó thành các mảng sau:

1) Các công trình nghiên cứu là sách

Tác giả Ngô Đức Thịnh được coi là gạo cội trong nghiên cứu tín ngưỡng Mẫu ở Việt Nam Bản thân ông là người đi nhiều, viết nhiều và lao động một cách nghiêm túc với mong muốn xây dựng tín ngưỡng thờ Mẫu trở thành tôn giáo của người Việt – Đạo Mẫu Những tác phẩm của ông đều là những nghiên cứu rất có giá trị bởi

lẽ, ông là người đầu tiên nghiên cứu vấn đề này một cách hệ thống, chuyên sâu Chúng tôi xin kể ra một số công trình tiêu biểu sau:

Sách “Hát văn”: đây là công trình đầu tiên của tác giả về tín

ngưỡng thờ Mẫu và nghi lễ thờ Mẫu Cuốn sách được chia làm hai phần Ở phần thứ nhất tác giả nghiên cứu các nội dung tín ngưỡng – văn hóa trong hầu bóng Phần thứ hai là tổng hợp nội dung các bài hát văn mà ông sưu tầm được qua các chuyến đi thực tế của mình Lựa chọn tiêu đề “Hát văn” là đã gọi đúng được linh hồn của thờ Mẫu để khi đọc lên người ta không thể nhầm lẫn nó với bất kỳ loại hình tín ngưỡng, tôn giáo nào

Sách “Đạo Mẫu ở Việt Nam”: tính đến nay công trình này đã

được in và tái bản ba lần (1996, 2009, 2011) Có thể nhận định rằng tác phẩm này xây dựng thành công cái khung chung nhất về tín ngưỡng thờ Mẫu Vì trong đó giáo sư đã đem đến cho người đọc một cách nhìn tổng quan nhất, hoàn chỉnh nhất Từ không gian thờ tự, các thần tích dân gian về các vị thần linh trong công đồng Tứ phủ, cho đến các nghi lễ và lễ hội Rồi việc chỉ ra tính chất địa phương qua việc phân biệt Mẫu ở ba vùng đất nước càng làm sáng tỏ hơn diện mạo thờ Mẫu, thấy được những điểm riêng biệt trong niềm tin chung

về Mẫu Qua đó, tác giả khẳng định tín ngưỡng thờ Mẫu có thể hội

đủ các yếu tố trở thành Đạo Mẫu – tôn giáo của người Việt với hệ ý thức thờ Tam Tứ phủ Bản thân nó đã có quá trình phát sinh, phát triển và có quan hệ hữu cơ với các loại hình tín ngưỡng, tôn giáo khác Trong tiến trình phát triển của mình, nó sẽ góp phần lớn vào việc gìn giữ, bảo lưu các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc

Sách “Lên đồng hành trình của thần linh và thân phận”

được xuất bản lần đầu tiên vào năm 2008 Trong công trình này, tác giả nghiên cứu chuyên khảo tục lên đồng Công trình giúp chúng ta nhận diện đúng bản chất của hiện tượng lên đồng Tác giả khẳng định lên đồng là nghi lễ đặc trưng của Đạo Mẫu, xét về bản chất thì

có sự tương đồng với các loại hình shaman của các tộc người ở Việt Nam và Châu Á Cũng trong tác phẩm, lên đồng còn được tìm hiểu

từ góc độ tâm sinh lý và tính chất trị liệu của nó, về vấn đề cơ đày, những bí ẩn của hiện tượng đồng giới, khát vọng giải phóng của người phụ nữ trong xã hội cổ truyền và hiện đại…

Tác giả Đỗ Thị Hảo và Mai Thị Ngọc Chúc với cuốn “Các

nữ thần Việt Nam” Cuốn sách được xuất bản vào năm 1982 Hay

cuốn “Nữ thần và Thánh Mẫu Việt Nam” do Vũ Ngọc Khánh, Mai

Ngọc Chúc, Phạm Hồng Hà biên soạn (2002, Nxb Thanh niên),

“Thần nữ danh tiếng trong văn hóa Việt Nam” của Nguyễn Minh San

(Nxb Văn hóa Thông tin Hà Nội, 2006) Ở đây, các tác giả đã dày công biên soạn và kể lại thần tích của các vị Nữ thần Từ các bình diện lai lịch, vai trò trong tâm thức người Việt để đưa ra những kết luận về đặc điểm các vị nữ thần Việt

Sách “Tục thờ Đức Mẫu Liễu Hạnh, Đức Thánh Trần” của

giáo sư Vũ Ngọc Khánh (Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2008) Cuốn sách trình bày tín ngưỡng thờ Mẫu như một chuỗi phát triển từ ban đầu là nguyên lý Mẹ cho đến thờ Mẫu Tứ phủ Trên cơ sở đó thấy được vị trí và vai trò của Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong đời sống dân gian Việt Nam Cùng với đó là trình bày nghi lễ thờ cúng tại một

số phủ tiêu biểu tại các trung tâm thờ Mẫu ở Bắc Bộ Ngoài ra, tác giả còn trình bày khái lược về Đức Thánh Trần Bằng các cứ liệu lịch

sử, các câu chuyên dân gian tác giả đã xây dựng lên hình ảnh Đức Vua Cha từ khi còn là một vị anh hùng dân tộc cho đến khi ngài hiển thánh

Sách “Tiếp cận tín ngưỡng dân dã Việt Nam” của tác giả

Nguyễn Minh San (1998) là tập hợp những nghiên cứu về các loại hình tín ngưỡng trong đời sống dân gian của người Việt trên khắp mọi miền đất nước với những biểu hiện về thờ Mẫu mang sắc thái địa phương mà tác giả đã qua thực tế tìm hiểu Đặc biệt ở nội dung thứ ba trong cuốn sách có trình bày cụ thể về thờ Mẫu với cách phân loại Mẫu theo gốc gác, tước hiệu Và điểm đáng chú ý ở đây là tác giả đã trình bày về sự thờ cúng trong tín ngưỡng Mẫu thể hiện qua không gian điện thần, cách thức

Sách “Một số bài viết về tôn giáo học” của Nguyễn Duy

Hinh (2007) Với dung lượng khá lớn tác giả mang đến cho người đọc một cái nhìn tổng quan về hình ảnh các tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam Trong giới hạn của luận văn thì nội dung “Lên đồng” mà tác giả trình bày thực sự có ý nghĩa Tác giả đã kiến giải lên đồng từ việc chiết tự cho đến cách thức biểu hiện Bằng các dẫn chứng thực

tế, bài viết giúp người đọc hình dung về lên đồng một cách rõ nét, chân thực hơn

2) Các công trình nghiên cứu báo, tạp chí

Bên cạnh các sách thì tập hợp các bài viết đăng trên báo và tạp chí cũng chiếm một phần lớn Chúng tôi xin kể tên dưới đây:

Trần Lâm Biền (1990) “Quanh tín ngưỡng dân dã, Mẫu Liễu

và điện thờ”, tạp chí Nghiên cứu Văn hóa nghệ thuật, số 5, tr 42-45

Nguyễn Minh San (1992) “Đạo Mẫu ở nước ta – nhìn từ hệ

thống đền miếu và thần tích”, Tạp chí Dân tộc học, số 1, tr 42-47

Nguyễn Minh San (1993) “Tứ pháp – tín ngưỡng độc đáo

của người Việt” Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa nghệ thuật, số 5, tr

62-64

Phạm Quỳnh Phương (1994) “Khát vọng của người phụ nữ

Việt Nam qua truyền thuyết về Thánh Mẫu Liễu Hạnh”, Tạp chí

Khoa học về phụ nữ, số 4, tr 4-5

Nguyễn Kim Hiền (2001) “Lên đồng một sinh hoạt tâm linh

mang tính trị liệu”, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 4, tr 69-78

Nguyễn Quốc Tuấn (2004) “Mẫu Liễu Hạnh qua góc nhìn

tôn giáo trong bối cảnh toàn cầu hóa”, Tạp chí Nghiên cứu tôn giáo,

số 6, tr 50-59

Lê Thị Chiêng (2008), “Điện thờ tư gia _ một hình thức tín

ngưỡng dân gian trong xã hội hiện đại (qua khảo sát tại Hà Nội)”,

Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, (11), tr 59 – 64

Chu Xuân Giao, Phan Lan Hương (2008) “Truy tìm những

chân thực riêng lẻ: về thời điểm xuất hiện của phủ Tây Hồ từ góc nhìn nhân loại học lịch sử”, Tạp chí Văn hóa dân gian, 3, tr 21-44

Nguyễn Ngọc Mai (2009) “Múa đồng trong nghi lễ lên đồng

của người Việt và mối quan hệ với múa bóng (Chăm) một đôi điều suy nghĩ, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 3, tr 56-61

3) Các công trình luận văn, luận án và hội thảo khoa học: Luận văn của tác giả Phan Thị Kim (Thích Đàm Kiên) với đề

tài “Tìm hiểu mối quan hệ giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu ở

khu vực Bắc Bộ” Tác giả đã trình bày tổng quan về tín ngưỡng thờ

Mẫu: khái niệm, sự hình thành phát triển Thông qua phân tích mối quan hệ giữa thờ Mẫu và Phật giáo, tác giả đã đặt tín ngưỡng Mẫu tồn tại và phát triển trong mối tương quan với tôn giáo khác chứ không phải là một hiện tượng đơn lẻ Qua đó thấy được sự kết dính của loại hình tôn giáo này trong đời sống tâm linh người Việt

Hội thảo quốc tế “Tín ngưỡng thờ Mẫu và lễ hội Phủ Giầy”

Hà Nội, 31/3 - 1/4/2001 Với sự tham gia của hơn 100 nhà nghiên cứu trong nước và nhiều học giả quốc tế đến từ Mỹ, Nga, Trung Quốc… Hội thảo đã đi đến nhận thức về Đạo Mẫu, tính đa dạng của

nó trong các tộc người Đặc biệt các học giả đã có những so sánh tín ngưỡng thờ Mẫu và nghi thức Hầu đồng của người Việt với các hiện tượng Shaman giáo ở các khu vực, dân tộc khác ở khu vực Đông Á

Hội thảo "Lễ hội Đền Cờn - Tục thờ Tứ vị Thánh Nương với

văn hóa biển ở Việt Nam" diễn ra ngày 15/6/2009 tại Quỳnh Phương,

Quỳnh Lưu, Nghệ An Qua hội thảo, các nhà nghiên cứu đã bước đầu phác thảo những nét cơ bản về đặc điểm văn hóa biển, đặc biệt là văn hóa tín ngưỡng, đồng thời đề xuất một số giải pháp giữ gìn và phát huy văn hóa biển trong thời kỳ hội nhập

Hội thảo khoa học quốc tế “Văn hóa thờ nữ thần (Mẫu) ở

Việt Nam và văn hóa – Bản sắc và giá trị” tổ chức trong hai ngày 29

– 30/9/2012 tại Nam Định Hội thảo do Trung tâm Nghiên cứu Bảo

tồn Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, Hội di sản văn hóa Việt Nam, Chi hội Folklore châu Á phối hợp với sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nam Định tổ chức Các đại biểu quốc tế tham dự Hội nghị đến

từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan, Nhật Bản, Singapore, Lào và Vương quốc Anh Hội thảo đã nhận được sự quan tâm, ủng hộ của các nhà nghiên cứu, quản lý trong nước và quốc tế về văn hóa tín ngưỡng dân gian khu vực châu Á, với hơn 60 tham luận thuộc 15 chủ

đề Các tham luận đã tập trung giới thiệu nguồn gốc, lịch sử hình thành, phát triển, đặc trưng và ý nghĩa của văn hóa thờ nữ thần (Mẫu)

ở châu Á và đặc biệt là ở Việt Nam Là một tín ngưỡng, tục thờ nữ thần (Mẫu) là thế giới quan, nhân sinh quan của cư dân nông nghiệp châu Á; đồng thời là triết lý về tinh thần yêu nước, về sức mạnh, đạo lý của các dân tộc Trên phương diện văn hoá, tục thờ nữ thần (Mẫu) là bức tranh đa dạng, sinh động về nghệ thuật diễn xướng dân gian, phản ánh nhiều giá trị văn hóa đã được sáng tạo, tích tụ và trao truyền từ đời này sang đời khác, làm nên sức sống vĩnh cửu của các Nữ thần Đây là sự kiện quan trọng nằm trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 750 năm Thiên Trường - Nam Định, khi Nam Định đã được Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch chọn là địa phương đại diện cho các tỉnh, thành phố trong cả nước lập hồ sơ khoa học “Nghi lễ chầu văn của người Việt ở Nam Định” đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trình Thủ tướng Chính phủ cho phép đề nghị UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại